Νέα μελέτη που δημοσιεύθηκε στα PNAS υποστηρίζει ότι ο πίνακας «Air» (1611) του Γιαν Μπρίγκελ του Πρεσβύτερου απεικονίζει με εντυπωσιακή ακρίβεια τη μεγάλη νυχτερίδα (Nyctalus lasiopterus) να κρατάει στο στόμα της ένα μικρό μεταναστευτικό ωδικό πτηνό, μια συμπεριφορά που επιβεβαιώθηκε επιστημονικά μόλις τα τελευταία χρόνια.
Η ανακάλυψη δεν αφορά μόνο την ιστορία της τέχνης. Οι ερευνητές υποστηρίζουν ότι έργα ζωγραφικής, λογοτεχνικά κείμενα και άλλες ιστορικές πηγές μπορεί να αποτελέσουν πολύτιμες δεξαμενές οικολογικών πληροφοριών, αποκαλύπτοντας παρατηρήσεις της φύσης που έγιναν αιώνες, πριν αναπτυχθούν τα σύγχρονα επιστημονικά εργαλεία.
Μέχρι πρόσφατα, η ιδέα ότι μια νυχτερίδα μπορούσε να κυνηγά πουλιά στον αέρα θεωρούνταν σχεδόν απίθανη. Η εικόνα άρχισε να αλλάζει πριν από περίπου δύο δεκαετίες, όταν επιστήμονες εντόπισαν φτερά μικρών ωδικών πτηνών στα περιττώματα της μεγάλης νυχτερίδας. Ακολούθησαν αναλύσεις DNA που αποκάλυψαν ότι το θηλαστικό τρέφεται με περισσότερα από 30 είδη μεταναστευτικών πτηνών, κυρίως ειδών που πετούν νύχτα μεταξύ Ευρώπης και υποσαχάριας Αφρικής.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Η οριστική απόδειξη ήρθε μόλις πρόσφατα, χάρη στον συνδυασμό εξαιρετικά ελαφριών συσκευών βιοκαταγραφής, παρακολούθησης υπερήχων, μετρήσεων υψομέτρου και κινήσεων, καθώς και μοριακών αναλύσεων των υπολειμμάτων της λείας.
Οι μελέτες έδειξαν ότι οι μεγάλες νυχτερίδες συλλαμβάνουν τα μεταναστευτικά πτηνά σε μεγάλο ύψος κατά τη διάρκεια της νυχτερινής τους πτήσης.
Αυτή ακριβώς η συμπεριφορά αποτυπώνεται στον πίνακα «Air».
Το έργο αποτελεί μια αλληγορία του στοιχείου του αέρα, όπου η μούσα Ουρανία περιβάλλεται από δεκάδες είδη πτηνών, ενώ στο βάθος εμφανίζονται ο Απόλλωνας και η Άρτεμη με τα άρματά τους που συμβολίζουν τον Ήλιο και τη Σελήνη.
Ο πίνακας θεωρείται ήδη εντυπωσιακός από φυσιοδιφική άποψη, καθώς περιλαμβάνει περισσότερα από 60 είδη πτηνών, περίπου 40 ευρωπαϊκά είδη, τουλάχιστον 14 εξωτικά και αρκετά εξημερωμένα ζώα.
Ανάμεσά τους, όμως, ο καλλιτέχνης απεικόνισε και τέσσερις νυχτερίδες, τα μοναδικά θηλαστικά που μπορούν να πετούν.
Η πιο ενδιαφέρουσα νυχτερίδα βρίσκεται στην επάνω δεξιά γωνία του έργου.
Σύμφωνα με τους ειδικούς στη βιολογία των νυχτερίδων που συμμετείχαν στη μελέτη, τα μορφολογικά χαρακτηριστικά της –κοντά και στρογγυλεμένα αυτιά, μακριές στενές πτέρυγες και καστανόχρωμο τρίχωμα– ταιριάζουν ξεκάθαρα με το γένος Nyctalus. Το μεγάλο μέγεθος του ζώου και το γεγονός ότι κρατάει στο στόμα του ένα μικρό ωδικό πτηνό καθιστούν ιδιαίτερα πιθανό ότι πρόκειται για τη μεγαλύτερη νυχτερίδα της Ευρώπης.
Οι επιστήμονες επισημαίνουν ότι ο τρόπος με τον οποίο απεικονίζεται το θήραμα δεν αντιστοιχεί πλήρως σε όσα γνωρίζουμε σήμερα. Σύγχρονες παρατηρήσεις δείχνουν ότι αφού η νυχτερίδα συλλάβει το πτηνό στον αέρα, αφαιρεί τα φτερά και πιθανότατα το κεφάλι ενώ συνεχίζει να πετά, κρατώντας το θήραμα με τα πόδια και δαγκώνοντάς το επανειλημμένα. Η διαδικασία μπορεί να διαρκέσει έως και 20 λεπτά. Ωστόσο, ο πίνακας φαίνεται να αποτυπώνει το αρχικό στάδιο αυτής της συμπεριφοράς, όταν το πουλί μόλις έχει συλληφθεί.
Τέχνη και επιστημονική γνώση
Το πώς ο Μπρίγκελ γνώριζε αυτή τη σπάνια σκηνή παραμένει ανοιχτό ερώτημα. Αν και καταγόταν από το σημερινό Βέλγιο, είχε ζήσει για αρκετό διάστημα στην Ιταλία, όπου απαντάται η μεγάλη νυχτερίδα.
Οι ερευνητές θεωρούν εξαιρετικά απίθανο να είχε παρακολουθήσει προσωπικά ένα τέτοιο κυνήγι, καθώς πραγματοποιείται κυρίως τη νύχτα. Ωστόσο, δεν αποκλείουν να είχε δει κάποιο σπάνιο περιστατικό ημερήσιας δραστηριότητας ή να είχε ακούσει σχετικές αφηγήσεις από φυσιοδίφες και κυνηγούς της εποχής.
Υπάρχει ακόμη μια πιθανότητα ο ζωγράφος να είχε παρατηρήσει φτερά πτηνών κοντά σε μεγάλες νυχτερίδες και να αναπαράστησε τη σκηνή με κάποια καλλιτεχνική ελευθερία.
Άλλωστε, η πρώτη επιστημονική ένδειξη ότι οι συγκεκριμένες νυχτερίδες τρέφονται με πτηνά προήλθε σχεδόν τέσσερις αιώνες αργότερα από την ανεύρεση φτερών στα περιττώματά τους.
Οι συγγραφείς της μελέτης αναγνωρίζουν ότι τα αλληγορικά έργα τέχνης πρέπει να ερμηνεύονται με προσοχή, καθώς πολλά στοιχεία τους έχουν συμβολικό χαρακτήρα. Οι νυχτερίδες και τα πουλιά, για παράδειγμα, χρησιμοποιούνταν συχνά ως σύμβολα του σκότους και του φωτός. Παρόλα αυτά, θεωρούν αξιοσημείωτο ότι ο Μπρίγκελ δεν ζωγράφισε μια γενική μορφή νυχτερίδας αλλά ένα ζώο που μοιάζει ειδικά με τη μεγάλη νυχτερίδα και μάλιστα σε μια σκηνή που συμφωνεί εντυπωσιακά με όσα αποκαλύπτει σήμερα η σύγχρονη οικολογία.
Ενδιαφέρον παρουσιάζει και το γεγονός ότι από τις διάφορες εκδοχές του πίνακα Air που φιλοτεχνήθηκαν από τον ίδιο ή το εργαστήριό του, μόνο η συγκεκριμένη, η οποία φυλάσσεται σήμερα στο Μουσείο Καλών Τεχνών της Λυών, περιλαμβάνει τη σκηνή της θήρευσης.
Για τους ερευνητές, η μελέτη αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς μη συμβατικές πηγές, όπως η ζωγραφική και η λογοτεχνία, μπορούν να συμπληρώσουν τη σύγχρονη επιστημονική γνώση.
Καθώς η ψηφιοποίηση μουσείων, αρχείων και συλλογών έργων τέχνης επιταχύνεται, εκτιμούν ότι ολοένα και περισσότερες ιστορικές παρατηρήσεις της φύσης θα μπορούν να εντοπίζονται και να αξιοποιούνται από τους οικολόγους.
Με άλλα λόγια, ένας πίνακας του 17ου αιώνα ίσως να μην είναι απλώς ένα έργο τέχνης, αλλά και ένα απρόσμενο «επιστημονικό αρχείο», που κατέγραψε μια συμπεριφορά της άγριας ζωής αιώνες πριν η τεχνολογία επιτρέψει στους βιολόγους να την αποδείξουν.
