Ένα πολύ ενδιαφέρον βιβλίο κυκλοφορεί τη Δευτέρα από τις εκδόσεις ΤΟΠΟΣ, το βιβλίο του Στέφεν Μάου «Άνισα Ενωμένοι- Γιατί η Ανατολική Γερμανία παραμένει διαφορετική».
Η συζήτηση για την Ανατολική Γερμανία και τη σχέση μεταξύ Ανατολής και Δύσης αναζωπυρώνεται ξανά και ξανά, αναφέρει χαρακτηριστικά το Δελτίο Τύπου των εκδόσεων.
Είτε με αφορμή επετειακές χρονιές είτε μετά από κοινωνικές διαμαρτυρίες. Κι όμως, η δημόσια αυτή αντιπαράθεση δεν οδηγεί σε αμοιβαία κατανόηση. Ανακυκλώνεται διαρκώς, με τις κατηγορίες να διαδέχονται τις αντικατηγορίες: «Δεν έχετε ακόμα ξεπεράσει τον «Χίτλερ μέσα σας» (και τη «διπλή δικτατορία») – «Μας υποβαθμίσατε οικονομικά και συμβολικά».
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Όλα αυτά ενώ έχουν, ήδη, συμπληρωθεί 36 χρόνια από την πτώση του Τείχους του Βερολίνου και η ακροδεξιά «Εναλλακτική για τη Γερμανία» (AfD) θριάμβευσε στις πρόσφατες εκλογές στη Σαξονία-Άνχαλτ και προηγείται στις δημοσκοπήσεις σε πανεθνικό επίπεδο.
Μέσα σε αυτό το πολιτικό πλαίσιο παρεμβαίνει, με μια τεκμηριωμένη και πολυδιάστατη ανάλυση, ο «πιο δημοφιλής ερευνητής της γερμανικής κοινωνίας» σύμφωνα με τη Frankfurter Allgemeine Sonntagszeitung. Ο Στέφεν Μάου, εξετάζει κριτικά τις παρεμβάσεις στη δημόσια συζήτηση και αμφισβητεί τη θεωρία της σύγκλισης, σύμφωνα με την οποία η Ανατολική Γερμανία θα εξελιχθεί με τον χρόνο έτσι ώστε να μοιάσει στη Δυτική.
Ο Μάου υποστηρίζει ότι, λόγω των εμπειριών της ζωής στη Λαοκρατική Δημοκρατία της Γερμανίας αλλά και κατά τη διάρκεια των χρόνων της επανένωσης, η Ανατολή θα παραμείνει διαφορετική – οικονομικά, πολιτικά αλλά και ως προς την ταυτότητά της. Δεδομένης της αδύναμης κοινωνικής εδραίωσης των πολιτικών κομμάτων σ' αυτή, προτείνει να δοκιμαστούν εναλλακτικές μορφές δημοκρατικής συμμετοχής, όπως για παράδειγμα η δημιουργία συμβουλίων πολιτών.
Ένα βιβλίο που υπερβαίνει τα αδιέξοδα της συζήτησης για την επανένωση – και έχει προκαλέσει έναν έντονο δημόσιο διάλογο στη γερμανική κοινωνία. Σ τ έ φ ε ν Μά ο υ (Stef fen Mau)
ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ
Η θέση ότι η Ανατολή θα παραµείνει µόνιµα διαφορετική προϋποθέτει τη συνειδητοποίηση ότι θα πρέπει να αποδεχτούµε ορισµένα δεδοµένα, τα οποία θα κανονικοποιηθούν και κάποια µέρα θα θεωρούνται περιφερειακές ιδιαιτερότητες. Προϋποθέτει, όµως, και την παραδοχή ότι ορισµένες, σαφώς προβληµατικές τάσεις, δεν µπορούν να αποδοθούν σε ελλειµµατική σύγκλιση ή σε κάποια καθυστέρηση, αλλά στο ότι η ανατολικογερµανική πλευρά ακολουθεί µια ξεχωριστή πορεία εξέλιξης. Ακριβώς επειδή η µακρά περίοδος του µετασχηµατισµού έχει τελειώσει, γίνεται πλέον πιο εµφανές από ποτέ πόσο άνισες παραµένουν η Ανατολή και η ∆ύση και ότι θα παραµείνουν άνισες και στο εγγύς µέλλον. Υπάρχει µια παγίωση βασικών πολιτισµικών και κοινωνικών µορφών, που βρίσκει έκφραση τόσο στις κοινωνικές δοµές και στις ταυτότητες όσο και στην πολιτική κουλτούρα. Μόνο εάν διακρίνει και αναγνωρίσει κανείς αυτή τη διαφορά µπορεί να ενεργήσει µε τον πολιτικά κατάλληλο τρόπο και να αναζητήσει νέες λύσεις.
Υιοθετώντας αυτή την προοπτική αποστασιοποιούµαι συνειδητά από τον µάλλον µονόπλευρο ισχυρισµό, σύµφωνα µε τον οποίο οι Ανατολικογερµανοί «κατασκευάζονται» από τη ∆ύση, ότι είναι κατά πρώτο λόγο προϊόν µιας δυτικογερµανικής πολιτικής που αποδίδει απαξιωτικούς χαρακτηρισµούς και υποτιµά. Σίγουρα, τα ζητήµατα που προκύπτουν από έναν «απαξιωτικό δηµόσιο λόγο» δεν είναι αµελητέα, δεν αρκούν όµως για να εξηγήσουν αποτελεσµατικά τις εξελίξεις στην Ανατολική Γερµανία. Πρέπει να εστιάσουµε στις βαθύτερες δοµές για να καταλάβουµε καλύτερα «τι συµβαίνει» και τι είναι αυτό που απασχολεί την ανατολικογερµανική κοινωνία.
Βέβαια, µια τέτοια προσέγγιση ενέχει και έναν κίνδυνο. Μιλώντας για την Ανατολή στον ενικό αναιρούµε σε έναν βαθµό τις προσπάθειες να διαλυθεί η παγιωµένη εικόνα για την Ανατολή και να αναδειχτεί αυτή η περιοχή της χώρας σε όλη την πολυµορφία της. Οι προσπάθειες αυτές, όµως, διατρέχουν µε τη σειρά τους τον κίνδυνο να συγκαλύψουν τις διαφορές που εξακολουθούν να υφίστανται και να παγιώνονται. Τελικά ισχύουν και τα δύο ταυτόχρονα: η εσωτερική ποικιλοµορφία της Ανατολικής Γερµανίας είναι µεγαλύτερη απ’ ό,τι παρουσιάζεται συνήθως· Ανατολή και ∆ύση εξακολουθούν να διαφέρουν µεταξύ τους και αυτές οι διαφορές δεν πρέπει απλά να παραµερίζονται. Με αυτή την έννοια, η χαρακτηριζόµενη από συγκεκριµένες ιδιαιτερότητες Ανατολή έχει γίνει προ πολλού µέρος της οµόσπονδης γερµανικής κανονικότητας, µε τις προβληµατικές αλλά και µε τις εµπλουτιστικές πτυχές της.
Σε µια χρονιά µε εκλογικές αναµετρήσεις σε τρία οµόσπονδα κρατίδια της Ανατολικής Γερµανίας, στις οποίες η ακροδεξιά AfD –η Εναλλακτική για τη Γερµανία– θα µπορούσε να αναδειχτεί το ισχυρότερο κόµµα, η ανάγκη για κοινωνική αυτοδιαφώτιση είναι ιδιαίτερα µεγάλη. Γιατί οι δεξιοί λαϊκιστές έχουν τόσο µεγάλη απήχηση, ποιοι παράγοντες ευνόησαν την άνοδό τους; Οι αιτίες για τις επιτυχίες της AfD στην Ανατολή έχουν εξεταστεί ήδη πολλαπλώς και διεξοδικά. Την παρούσα χρονική στιγµή, ωστόσο, το κόµµα αυτό ούτε αποτελεί ένα καθαρά ανατολικογερµανικό φαινόµενο ούτε µπορεί κανείς µόνο µε την ανάλυσή του να καταλήξει σε ικανοποιητικά συµπεράσµατα, αν θέλει να κατανοήσει στο σύνολό τους τις πολιτικές δυναµικές στα οµόσπονδα κρατίδια της Ανατολικής Γερµανίας. Εντέλει το θέµα είναι ευρύτερο: Ποια ιδιαίτερα πεδία πολιτικής σύγκρουσης και ποιες προκλήσεις για τη δηµοκρατία υπάρχουν στην Ανατολική Γερµανία και πώς µπορούν να εξηγηθούν;
Το παρόν βιβλίο δεν προσκοµίζει µια νέα ιστορική επισκόπηση της Λ∆Γ, ούτε αποτελεί ένα εντελώς διαφορετικό αφήγηµα της επανένωσης και του µετασχηµατισµού. Αντ’ αυτού επιχειρεί να αναλύσει συγκεκριµένα πεδία αντιπαράθεσης και προβληµάτων. Εκκινώντας από µια συνοπτική περιγραφή της σηµερινής κατάστασης της γερµανικής ενότητας, θα αντιπαραθέσω στην αρχική προσδοκία της εξοµοίωσης τη θέση διαφορών µεταξύ Ανατολικής και ∆υτικής Γερµανίας που τείνουν να εδραιωθούν. Στη συνέχεια θα αναλύσω διεξοδικά αυτή τη θέση εστιάζοντας, εκτός από την κοινωνική δοµή και τη δηµογραφία, σε ζητήµατα κυρίως δηµοκρατίας, πολιτικής της ιστορίας και της ανατολικογερµανικής ταυτότητας. Σε αυτό το πλαίσιο, θα κατονοµάσω τα επίκαιρα προβλήµατα, τα οποία χωρίς την προσφυγή σε πολιτικές και πολιτισµικές εγγενείς λογικές δύσκολα µπορούν να κατανοηθούν επαρκώς.
Στον αντίποδα της ελάχιστα ελπιδοφόρας προοπτικής του «Συνεχίζουµε έτσι!», θα ριψοκινδυνεύσω να προτείνω τον πειραµατισµό µε νέες µορφές δηµοκρατίας στην Ανατολική Γερµανία και την αναζήτηση τρόπων επιστροφής των ανθρώπων στις πολιτικές διαδικασίες µε ταυτόχρονη διεύρυνση των ευκαιριών συµµετοχής. Στον πυρήνα αυτής της πρότασης υπεραµύνοµαι µιας διευρυµένης δυνατότητας συµµετοχής µε όρους δηµοκρατίας της βάσης, όπως συµβαίνει για παράδειγµα µε τα συµβούλια πολιτών. Μόνο µέσα από τη δράση των κοµµάτων και των κοινοβουλίων και χωρίς την αναζωογόνηση της δηµοκρατίας φοβάµαι ότι η Ανατολική Γερµανία θα συνεχίσει να διολισθαίνει επικίνδυνα, µε πιθανή κατάληξη τη σταδιακή συµµετοχή της AfD στις κυβερνήσεις των οµόσπονδων κρατιδίων και τη µονιµοποίηση µιας κουλτούρας εµπάθειας και µνησικακίας.
