ΚΩΔΙΚΑΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΩΝ (ΚΟΔ)
1. Ποια πολιτικά και ποινικά δικαστήρια υπάγονται στον ΚΟΔ; Με ποια πράξη ιδρύεται, συγχωνεύεται ή καταργείται ένα δικαστήριο; Τι ισχύει για τα διοικητικά δικαστήρια;
Στον ΚΟΔ υπάγονται, ως πολιτικά και ποινικά δικαστήρια ο Άρειος Πάγος, τα εφετεία, τα μικτά ορκωτά, τα δικαστήρια ανηλίκων, τα πλημμελειοδικεία και τα πρωτοδικεία (άρθρο 1 περ. α’ ΚΟΔ). Υπάγονται επίσης τα τακτικά διοικητικά δικαστήρια (εφετεία και πρωτοδικεία) και η Γενική Επιτροπεία της Επικρατείας τους (άρθρο 1 περ. β’ ΚΟΔ). Για το ΣτΕ, το Ελεγκτικό Συνέδριο και τη Γενική Επιτροπεία στο ΕλΣυν ισχύουν «μόνο οι διατάξεις του παρόντος που ρητώς αναφέρονται σε αυτά».
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Η ίδρυση, συγχώνευση και κατάργηση πολιτικών, ποινικών και διοικητικών δικαστηρίων (όπως και η μεταβολή περιφέρειας ή έδρας) γίνεται με προεδρικό διάταγμα, ύστερα από γνώμη της Ολομέλειας του Αρείου Πάγου ή, για τα διοικητικά, της Ολομέλειας του ΣτΕ, στην οποία μετέχει χωρίς ψήφο ο Γενικός Επίτροπος των τακτικών διοικητικών δικαστηρίων. Προηγείται κλήση (15 ημέρες πριν) των οργανώσεων δικαστικών υπαλλήλων για γραπτό υπόμνημα. Αν αφορά πρωτοδικείο ή διοικητικό πρωτοδικείο, απαιτείται επιπλέον απλή γνώμη της Ολομέλειας του (διοικητικού) εφετείου.
2. Με ποια πράξη και πότε γίνεται η κατανομή των θέσεων δικαστικών λειτουργών και δικαστικών υπαλλήλων; Τι ρυθμίζεται με την πράξη κατανομής εργασιών;
Ο αριθμός των οργανικών θέσεων ορίζεται με νόμο. Η κατανομή τους στα δικαστήρια και τις εισαγγελίες γίνεται «ανάλογα με τον αριθμό των υποθέσεων και τη δικαστηριακή τους κίνηση»: για τους δικαστικούς λειτουργούς με προεδρικό διάταγμα, για τους δικαστικούς υπαλλήλους με απόφαση του Υπουργού Δικαιοσύνης. Και οι δύο πράξεις εκδίδονται κάθε δύο έτη, τον μήνα Ιούνιο, ή εκτάκτως σε περίπτωση αύξησης των θέσεων. Το π.δ. εκδίδεται μετά από γνώμη του Προέδρου και του Εισαγγελέα του ΑΠ (πολιτικά-ποινικά) ή του Γενικού Επιτρόπου (διοικητικά), η υπουργική απόφαση μετά από γνώμη των διευθυνόντων τα δικαστήρια/εισαγγελίες ή του Γενικού Επιτρόπου αντίστοιχα.
Η εσωτερική κατανομή της εργασίας γίνεται (α) με τον κανονισμό εσωτερικής υπηρεσίας που ορίζει τα τμήματα, τον τρόπο συγκρότησής τους, την κατανομή των υποθέσεων σε αυτά, τον αριθμό δικασίμων και υποθέσεων ανά δικάσιμο και τη χρέωση ανά δικαστή (άρθρο 19 παρ. 5 ΚΟΔ) (β) με τις πράξεις του τριμελούς συμβουλίου/διευθύνοντος, που καταρτίζει τις συνθέσεις των τμημάτων πριν από την έναρξη του δικαστικού έτους και κατανέμει τους δικαστικούς υπαλλήλους στα τμήματα και τις υπηρεσίες (άρθρο 17 παρ. 7 ΚΟΔ).
3. Ποια είναι η σύνθεση του Μικτού Ορκωτού Δικαστηρίου και του Μικτού Ορκωτού Εφετείου; Μπορεί πάρεδρος να αντικαταστήσει δικαστή;
Το μικτό ορκωτό δικαστήριο συγκροτείται από πρόεδρο πρωτοδικών, δύο πρωτοδίκες, από τους οποίους ο ένας μπορεί να ανήκει στην ειδική επετηρίδα του ν. 5108/2024 και τέσσερις ενόρκους. Το μικτό ορκωτό εφετείο συγκροτείται από πρόεδρο εφετών, δύο εφέτες και τέσσερις ενόρκους.
Πάρεδρος μπορεί να αντικαταστήσει δικαστή μόνο περιορισμένα: αν δεν υπάρχουν, απουσιάζουν ή κωλύονται οι δικαστές, «ένας (1) μόνο πρωτοδίκης» του μικτού ορκωτού δικαστηρίου (όπως και του πολυμελούς πρωτοδικείου, τριμελούς πλημμελειοδικείου ή τριμελούς δικαστηρίου ανηλίκων) αναπληρώνεται από δικαστή της ειδικής επετηρίδας ή πάρεδρο. Ο αναπληρωτής ορίζεται με πράξη του δικαστή που διευθύνει το πρωτοδικείο της έδρας. Για το μικτό ορκωτό εφετείο δεν προβλέπεται αναπλήρωση από πάρεδρο. Αν η συγκρότηση είναι αδύνατη, ο διευθύνων το εφετείο παραγγέλλει μετάβαση πρωτοδικών από άλλα πρωτοδικεία της περιφέρειας.
4. Τι είναι ο συμπαρεδρεύων δικαστής; Μετέχει στη διάσκεψη και ψηφίζει όταν αναπληρώνει;
Συμπαρεδρεύων είναι ο πρόσθετος δικαστής που μπορεί να οριστεί ως «συμπαρεδρεύον μέλος» πολυμελούς δικαστηρίου, όταν προβλέπεται ότι η δίκη θα διαρκέσει πολύ χρόνο, με τη διαδικασία που ισχύει για τη συγκρότηση του δικαστηρίου αυτού. Στο πολυμελές πρωτοδικείο, το τριμελές πλημμελειοδικείο, το τριμελές δικαστήριο ανηλίκων και το μικτό ορκωτό δικαστήριο ορίζεται δικαστής της γενικής επετηρίδας. Αποστολή του είναι να αναπληρώσει μέλος του δικαστηρίου που θα κωλυθεί κατά τη διάρκεια της δίκης.
Ο συμπαρεδρεύων «συμμετέχει στη διαδικασία, όχι όμως και στη διάσκεψη, εκτός αν υπήρξε αναπλήρωση». Άρα, όσο δεν αναπληρώνει, παρακολουθεί τη διαδικασία χωρίς δικαίωμα ψήφου, όταν αναπληρώσει κωλυόμενο μέλος, μετέχει κανονικά στη διάσκεψη και ψηφίζει ως τακτικό μέλος. Αν κωλύεται ο πρόεδρος, προεδρεύει ο αρχαιότερος από τους άλλους δικαστές (στα πρωτοβάθμια, ο αρχαιότερος της γενικής επετηρίδας). Οι ίδιες ρυθμίσεις εφαρμόζονται αναλόγως και για τον εισαγγελέα του δικαστηρίου (άρθρο 6 παρ. 5 ΚΟΔ).
5. Ποιος αναπληρώνει τον Πρόεδρο του Αρείου Πάγου; Ποιος διευθύνει την Εισαγγελία Εφετών Αθηνών;
Ο Πρόεδρος του Αρείου Πάγου, αν δεν υπάρχει, απουσιάζει ή κωλύεται, αναπληρώνεται από τους αντιπροέδρους, κατά σειρά αρχαιότητας, οι αντιπρόεδροι αναπληρώνονται από αρεοπαγίτη του τμήματός τους (αντίστοιχα, ο εισαγγελέας του ΑΠ αναπληρώνεται από αντεισαγγελέα κατά τη σειρά αρχαιότητας).
Η Εισαγγελία Εφετών Αθηνών (όπως και οι εισαγγελίες πρωτοδικών Αθηνών και Θεσσαλονίκης) διευθύνεται από εισαγγελέα που εκλέγεται με μυστική ψηφοφορία από την ολομέλεια της εισαγγελίας, η οποία συνέρχεται αυτοδικαίως ανά δύο έτη, την 11η πρωινή του τρίτου Σαββάτου του Σεπτεμβρίου. Υποψήφιοι είναι υποχρεωτικά οι αρχαιότεροι εισαγγελείς, σε αριθμό ίσο με το ½ των υπηρετούντων. Εκλέγεται όποιος λάβει τις περισσότερες ψήφους και ο επόμενος γίνεται αναπληρωτής του, η θητεία είναι διετής (1 Οκτωβρίου – 30 Σεπτεμβρίου), χωρίς δυνατότητα επανεκλογής στον ίδιο βαθμό (εκτός αν η πρώτη θητεία δεν υπερέβη το έτος). Στις λοιπές εισαγγελίες διευθύνει ο αρχαιότερος εισαγγελέας.
6. Ποιοι μετέχουν στην Ολομέλεια της Εισαγγελίας; Ποιος τη συγκαλεί; Μπορεί ο πρόεδρος του δικαστηρίου να ζητήσει τη σύγκλησή της χωρίς αίτημα των 2/5;
Ολομέλεια συγκροτείται σε κάθε εισαγγελία όπου υπηρετούν τουλάχιστον πέντε εισαγγελικοί λειτουργοί και αποτελείται από τους εισαγγελείς, τους αντεισαγγελείς και τους παρέδρους που υπηρετούν σε αυτήν. Τη συγκαλεί και προεδρεύει αυτός που διευθύνει την εισαγγελία.
Η σύγκληση είναι υποχρεωτική εντός 15 ημερών όταν ζητηθεί: (α) εγγράφως από τα 2/5 των υπηρετούντων εισαγγελικών λειτουργών, (β) από τον πρόεδρο του δικαστηρίου ή τον πρόεδρο του τριμελούς συμβουλίου διεύθυνσης, (γ) με απόφαση του οικείου δικηγορικού συλλόγου για θέματα δικηγορικού λειτουργήματος, (δ) από τον προϊστάμενο της γραμματείας μετά από απόφαση της υπηρεσιακής συνέλευσης (απόλυτη πλειοψηφία του συνόλου των μελών).
Ναι, ο πρόεδρος του δικαστηρίου μπορεί να ζητήσει τη σύγκληση αυτοτελώς, χωρίς αίτημα των 2/5, υπό τον όρο ότι η σύγκληση «αφορά ζητήματα γενικότερου ενδιαφέροντος οργάνωσης και λειτουργίας της εισαγγελίας του δικαστηρίου». Απαρτία: περισσότερα από τα μισά μέλη, όχι λιγότερα από τρία (15 για την Εισαγγελία ΑΠ) (άρθρο 16 παρ. 1, 2 και 3 ΚΟΔ).
7. Για πόσο χρόνο ορίζονται ο εισαγγελέας ανηλίκων και ο δικαστής ανηλίκων; Ποιος τους ορίζει;
Εισαγγελέας ανηλίκων: στα μονομελή και τριμελή δικαστήρια ανηλίκων παρίσταται εισαγγελέας ή αντεισαγγελέας πρωτοδικών και στο εφετείο ανηλίκων αντεισαγγελέας εφετών ή ο αναπληρωτής του, που ορίζονται εισαγγελείς ανηλίκων για τρία έτη από εκείνον που διευθύνει την αντίστοιχη εισαγγελία. Η θητεία μπορεί να ανανεωθεί, με αίτησή του και απόφαση του ορίζοντος οργάνου, για ένα ακόμη έτος.
Δικαστής ανηλίκων: ορίζεται για δύο έτη (ένας ή περισσότεροι πρόεδροι πρωτοδικών ή πρωτοδίκες γενικής επετηρίδας) με απόφαση του τριμελούς συμβουλίου διεύθυνσης ή πράξη του δικαστή που διευθύνει το δικαστήριο· με την ίδια διαδικασία ορίζεται ο δικαστής ανηλίκων του εφετείου. Σε δικαστήρια με περισσότερους από 20 δικαστές ορίζεται από την ολομέλεια. Η θητεία του μπορεί να ανανεωθεί για δύο ακόμη έτη. Για τον ορισμό αξιολογείται η συμμετοχή σε ειδικό πρόγραμμα της ΕΣΔι ή μεταπτυχιακός/διδακτορικός τίτλος στο αντικείμενο. Ασκούν τα καθήκοντα και μετά τη λήξη της θητείας, μέχρι αντικατάσταση ή ανανέωση.
(άρθρα 4 παρ. 1, 4 και 30 παρ. 5, 5 ΚΟΔ)
8. Ποιος αναπληρώνει τον εισαγγελέα ανηλίκων ή τον εισαγγελέα όταν δεν μπορεί να συγκροτηθεί το δικαστήριο ανηλίκων; Ποιος αναπληρώνει τον εισαγγελέα του ΜΟΔ όταν κωλύεται;
Ο γενικός κανόνας είναι: αν δεν υπάρχει, απουσιάζει ή κωλύεται ο εισαγγελέας δικαστηρίου, αναπληρώνεται από τους εισαγγελικούς λειτουργούς της οικείας εισαγγελίας κατά σειρά αρχαιότητας και, αν ούτε αυτοί μπορούν, από δικαστή που ορίζει ο διευθύνων το δικαστήριο (άρθρο 28 παρ. 6 ΚΟΔ). Στο εφετείο ανηλίκων ο εισαγγελέας ανηλίκων αναπληρώνεται από τον αναπληρωτή του, που ορίζεται μαζί του (άρθρο 4 παρ. 4 ΚΟΔ).
Όταν η αδυναμία συγκρότησης εμφανίζεται στο πρόσωπο του εισαγγελέα, ο εισαγγελικός λειτουργός που διευθύνει την εισαγγελία εφετών παραγγέλλει να μεταβεί, για ορισμένη δικάσιμο: α) αντεισαγγελέας πρωτοδικών, αν πρόκειται για πλημμελειοδικείο ή δικαστήριο ανηλίκων, β) εισαγγελέας πρωτοδικών, αν πρόκειται για μικτό ορκωτό δικαστήριο, γ) εισαγγελέας ή αντεισαγγελέας εφετών, αν πρόκειται για εφετείο, εφετείο ανηλίκων ή μικτό ορκωτό εφετείο (άρθρο 6 παρ. 2 ΚΟΔ). Άρα τον εισαγγελέα του ΜΟΔ που κωλύεται αναπληρώνει εισαγγελέας πρωτοδικών, με παραγγελία του διευθύνοντος την εισαγγελία εφετών. Σε μακροχρόνια δίκη μπορεί επίσης να ορίζεται συμπαρεδρεύων εισαγγελέας.
9. Πότε αρχίζει και πότε λήγει το δικαστικό έτος καθώς και τα θερινά τμήματα;
Το δικαστικό έτος αρχίζει στις 16 Σεπτεμβρίου και λήγει στις 15 Σεπτεμβρίου του επόμενου έτους.
Τα θερινά τμήματα αρχίζουν την 1η Ιουλίου και λήγουν στις 15 Σεπτεμβρίου, κατά την περίοδο αυτή συγκροτούνται ένα ή περισσότερα τμήματα ανάλογα με τις ανάγκες του δικαστηρίου ή της εισαγγελίας. Τα θερινά τμήματα του δικαστηρίου καταρτίζει η ολομέλειά του και της εισαγγελίας ο διευθύνων αυτήν.
Κατά τα θερινά τμήματα τα πολιτικά και ποινικά δικαστήρια δικάζουν κατ’ εξαίρεση ποινικές υποθέσεις, υποθέσεις που χαρακτηρίστηκαν κατεπείγουσες από τον διευθύνοντα, ασφαλιστικά μέτρα και αναστολές εκτέλεσης, διαταγές πληρωμής και πιστωτικούς τίτλους, εργατικές διαφορές και απόδοση μισθίου. Τον Αύγουστο δικάζουν μόνο αυτόφωρα και ορισμένες άλλες ποινικές υποθέσεις (π.χ. συνολική ποινή, αναβολή δίκης, διακοπή ποινής) και αιτήσεις ασφαλιστικών μέτρων ή αναστολής εκτέλεσης.
10. Ποιοι είναι υπεύθυνοι για την ευταξία των δικαστηρίων; Και σε περίπτωση απεργίας των δικαστικών υπαλλήλων, ποιο ποσοστό πρέπει να παραμένει ώστε να συνεχιστεί η λειτουργία;
Για την ευταξία προβλέπονται δύο επίπεδα: (α) ο δικαστής που διευθύνει τη συζήτηση «λαμβάνει τα κατάλληλα μέτρα για την ευταξία και ευπρέπεια της συνεδρίασης» (άρθρο 22 παρ. 11 ΚΟΔ) (β) οι έμμισθοι επιμελητές των δικαστηρίων και εισαγγελιών «φροντίζουν για την ευταξία των ακροατηρίων», επιδίδουν έγγραφα και εκτελούν τις υπηρεσίες που τους αναθέτει ο διευθύνων το δικαστήριο/εισαγγελία ή ο προϊστάμενος της γραμματείας (άρθρο 11 παρ. 7 ΚΟΔ).
Για την απεργία: ο ΚΟΔ ορίζει ότι η διοίκηση της συνδικαλιστικής οργάνωσης που κήρυξε την απεργία «οφείλει να διαθέτει σε κάθε γραμματεία δικαστηρίου και εισαγγελίας τον απολύτως αναγκαίο αριθμό υπαλλήλων για την αντιμετώπιση εξαιρετικώς επειγουσών υποθέσεων» (άρθρο 11 παρ. 6 ΚΟΔ). Συγκεκριμένο ποσοστό δεν ρυθμίζεται από τον Πολυκώδικα.
ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗΣ ΔΙΚΟΝΟΜΙΑΣ
1. Επιτρέπεται δεύτερη προσφυγή κατά της ίδιας πράξης; Υπάρχουν εξαιρέσεις; Πότε αρχίζει και πότε λήγει η εκκρεμοδικία;
Είναι απαράδεκτη η άσκηση δεύτερης προσφυγής από τον ίδιο προσφεύγοντα κατά της αυτής πράξης ή παράλειψης» (άρθρο 70 παρ. 1 εδ. α΄ ΚΔΔ). Ωστόσο, επιτρέπεται δεύτερη προσφυγή (άρθρο 70 παρ. 1 εδ. β’ ΚΔΔ): α) όταν η πρώτη απορρίφθηκε τελεσεδίκως για οποιονδήποτε τυπικό λόγο, εκτός από την απόρριψή της ως εκπρόθεσμης και β) όταν ο προσφεύγων κλήθηκε κατ’ εφαρμογή των άρθρων 28 παρ. 3 (συμπλήρωση ελλείψεων νομιμοποίησης), 139Α (τυπικές παραλείψεις) και 277 παρ. 1 (παράβολο).
Η δεύτερη προσφυγή ασκείται μέσα σε εξήντα (60) ημέρες από την κοινοποίηση της τελεσίδικης απόφασης και τα αποτελέσματά της «ανατρέχουν στο χρόνο άσκησης της πρώτης». Προσφυγή από το δικόγραφο της οποίας παραιτήθηκε ο προσφεύγων θεωρείται ότι δεν ασκήθηκε (άρθρο 70 παρ. 2 ΚΔΔ). Αντίστοιχος κανόνας ισχύει για τη δεύτερη αγωγή με το αυτό αντικείμενο (άρθρο 76 παρ. 1–3 ΚΔΔ).
Η εκκρεμοδικία «αρχίζει με την κατάθεση της αγωγής και λήγει με τη δημοσίευση της οριστικής απόφασης ή την κατάργηση της δίκης» (άρθρο 75 παρ. 1 ΚΔΔ). Τα ουσιαστικού δικαίου αποτελέσματα (π.χ. διακοπή παραγραφής) επέρχονται από την επίδοση της αγωγής στον εναγόμενο (άρθρο 75 παρ. 2 ΚΔΔ). Για την προσφυγή το άρθρο 45 παρ. 3 αναφέρει μόνο τη «λήξη της τελικής εκκρεμοδικίας στον δεύτερο βαθμό».
2. Ποιος έχει την ικανότητα να είναι διάδικος; Μπορεί ένωση προσώπων χωρίς νομική προσωπικότητα να είναι διάδικος;
Ικανότητα να είναι διάδικοι έχουν, κατά το άρθρο 23 ΚΔΔ, «εκτός από τα φυσικά και τα νομικά πρόσωπα, οι ενώσεις προσώπων, καθώς και οι ομάδες περιουσίας». Άρα η ένωση προσώπων χωρίς νομική προσωπικότητα μπορεί να είναι διάδικος στη διοικητική δίκη, όπως και ομάδα εργασίας.
Διακρίνεται η ικανότητα διαδίκου (ποιος μπορεί να είναι υποκείμενο της δίκης) από τη δικανική ικανότητα (ποιος αποφασίζει για τη διενέργεια διαδικαστικών πράξεων): α) φυσικά πρόσωπα (όσα έχουν πλήρη δικαιοπρακτική ικανότητα ή περιορισμένη, μόνο ως προς τις σχέσεις για τις οποίες θεωρούνται ικανά, αλλιώς αποφασίζει ο νόμιμος αντιπρόσωπος (άρθρο 24 παρ. 1, 3 ΚΔΔ)), β) νομικά πρόσωπα δημοσίου και ιδιωτικού δικαίου, εκπροσωπούνται από τους νόμιμους εκπροσώπους τους), γ) ενώσεις προσώπων και ομάδες περιουσίας «από τα πρόσωπα στα οποία έχει αναταθεί η διαχείριση των υποθέσεών τους».
3. Ποιος εκπροσωπεί το Δημόσιο ενώπιον των διοικητικών δικαστηρίων; Μπορεί να εκπροσωπηθεί και από άλλους, εκτός από πληρεξούσιο;
Το δημόσιο «εκπροσωπείται στη δίκη από τον Υπουργό Οικονομικών» (άρθρο 25 παρ. 1 ΚΔΔ). Κατ’ εξαίρεση εκπροσωπείται: α) στις φορολογικές εν γένει διαφορές, από την αρχή που εξέδωσε την πράξη ή που παρά το νόμο παρέλειψε την έκδοσή της β) στις διαφορές για τα σήματα, από τον Υπουργό Ανάπτυξης.
Με προεδρικά διατάγματα μπορούν να ορίζονται και άλλες αρχές που θα εκπροσωπούν το Δημόσιο (άρθρο 25 παρ. 4 ΚΔΔ). Τα στοιχεία νομιμοποίησης των εκπροσώπων υποβάλλονται ως την πρώτη συζήτηση (άρθρο 26 ΚΔΔ).
Ως προς τη δικολογική ικανότητα, ο κανόνας είναι ότι οι διάδικοι και οι εκπρόσωποί τους διενεργούν διαδικαστικές πράξεις και παρίστανται με δικαστικούς πληρεξουσίους (άρθρο 27 παρ. 1 ΚΔΔ). Για το Δημόσιο ισχύουν οι γενικές διατάξεις για τους δικαστικούς πληρεξουσίους του (άρθρο 29 παρ. 1 ΚΔΔ). Όμως, στις φορολογικές εν γένει διαφορές, οι εκπρόσωποι του δημοσίου και των ΝΠΔΔ μπορούν να διενεργούν διαδικαστικές πράξεις και χωρίς δικαστικό πληρεξούσιο, εφόσον το αντικείμενο δεν υπερβαίνει τις 150.000 ευρώ (άρθρο 27 παρ. 3-4 ΚΔΔ), στις ίδιες διαφορές μπορούν να διορίζουν ως δικαστικούς πληρεξουσίους και υπαλλήλους των υπηρεσιών τους, με πράξη που ορίζει την έκταση της εξουσίας τους και κατατίθεται στη γραμματεία (άρθρο 29 παρ. 2 ΚΔΔ).
4. Πότε μπορούν οι διάδικοι να παρίστανται χωρίς δικηγόρο (π.χ. φορολογικές διαφορές μικρού ποσού, ασφαλιστικά μέτρα); Πώς παρίστανται τότε;
Κατά κανόνα οι διάδικοι παρίστανται με δικαστικούς πληρεξουσίους (άρθρο 27 παρ. 1 ΚΔΔ). Κατ’ εξαίρεση οι ιδιώτες διάδικοι, οι νόμιμοι αντιπρόσωποι ή οι εκπρόσωποί τους μπορούν να διενεργούν διαδικαστικές πράξεις και να παρίστανται χωρίς δικαστικό πληρεξούσιο (άρθρο 27 παρ. 2 ΚΔΔ): α) σε χρηματικές διαφορές με αντικείμενο έως 1.500 ευρώ, αν πρόκειται για φορολογική εν γένει διαφορά που αφορά κύριο και πρόσθετο φόρο, όταν ο κύριος φόρος δεν υπερβαίνει τα 1.500 ευρώ, β) στις διαφορές των νομοθεσιών του άρθρου 7 παρ. 1 ν.702/1977 (κοινωνικοασφαλιστικές διαφορές), γ) στη διαδικασία ασφαλιστικών μέτρων των άρθρων 200-215.
Για το Δημόσιο και τα ΝΠΔΔ στις φορολογικές διαφορές έως 150.000 ευρώ οι εκπρόσωποί τους ενεργούν και χωρίς πληρεξούσιο (άρθρο 27 παρ. 3-4 ΚΔΔ).
Στις περιπτώσεις αυτές ο ιδιώτης παρίσταται αυτοπροσώπως, επιπλέον, κατ’ εξαίρεση, μπορεί να ορίσει ως δικαστικό πληρεξούσιο, αντί δικηγόρου, «ο ή η σύζυγος ή πρόσωπο που συνδέεται με αυτούς με συγγένεια αίματος ή αγχιστείας έως και του δεύτερου βαθμού ή ομόδικός τους» (άρθρο 30 παρ. 1 εδ. β’ ΚΔΔ). Όταν ο διάδικος παρίσταται αυτοπροσώπως, ο ίδιος μπορεί να απευθύνει ερωτήσεις (άρθρο 134 παρ. 2 ΚΔΔ).
5. Με ποιον τρόπο παρέχεται η δικαστική πληρεξουσιότητα σε δικηγόρο; Τι περιλαμβάνει, ποιες πράξεις καλύπτει, πώς γνωστοποιείται; Πότε λήγει;
Η παροχή της πληρεξουσιότητας ρυθμίζεται στο άρθρο 30 παρ. 2-3 ΚΔΔ. Παρέχεται α) με προφορική δήλωση του διαδίκου ( ή νόμιμου αντιπροσώπου/εκπροσώπου) στο ακροατήριο, που καταχωρείται στα πρακτικά ή β) με συμβολαιογραφική πράξη ή ιδιωτικό έγγραφο με βεβαίωση του γνησίου της υπογραφής από οποιαδήποτε δημόσια, δημοτική ή κοινοτική αρχή, αν ο διάδικος δεν μπορεί να υπογράψει, υπογράφουν δύο μάρτυρες με βεβαίωση γνησίου, γ) προς δικηγόρο θεωρείται ότι παρασχέθηκε και με μόνη τη συνυπογραφή του δικογράφου του ένδικου βοηθήματος ή μέσου από τον διάδικο, η συνυπογραφή του δικηγόρου βεβαιώνει το γνήσιο της υπογραφής (όχι όμως όπου απαιτείται ειδική πληρεξουσιότητα). Το γενικό πληρεξούσιο, αν δεν ορίζεται διαφορετικά, καλύπτει τη διενέργεια διαδικαστικών πράξεων, την άσκηση ένδικων βοηθημάτων και μέσων και τον διορισμό άλλων δικαστικών πληρεξουσίων (άρθρο 30 παρ. 5 ΚΔΔ). Ο πληρεξούσιος με κατοικία/γραφείο στην έδρα του δικαστηρίου είναι και αντίκλητος (άρθρο 30 παρ. 7 ΚΔΔ).
Τα στοιχεία νομιμοποίησης υποβάλλονται ως την πρώτη συζήτηση, τα πληρεξούσια καταχωρίζονται υποχρεωτικά με αριθμό πρωτοκόλλου στο ΟΣΔΔΥ-ΔΔ (άρθρο 28 παρ. 2, 7 ΚΔΔ). Για το Δημόσιο/ΝΠΔΔ η πράξη διορισμού υπαλλήλου κατατίθεται στη γραμματεία και καταχωρείται σε ειδικό βιβλίο (άρθρο 29 παρ. 2 ΚΔΔ).
Αν δεν ορίζεται διαφορετικά στο γενικό πληρεξούσιο, λήγει με την πάροδο πενταετίας από την κατάρτιση του εγγράφου, αν όμως η δίκη άρχισε πριν τη λήξη, ισχύει «έως και την επίδοση της οριστικής απόφασης» (άρθρο 31 ΚΔΔ).
6. Τι είναι ειδική πληρεξουσιότητα και πότε απαιτείται; Τι γίνεται αν ο δικηγόρος δεν έχει πληρεξούσιο, τι κάνει το δικαστήριο;
Ειδική δικαστική πληρεξουσιότητα είναι η εξουσιοδότηση για συγκεκριμένη πράξη διάθεσης του αντικειμένου της δίκης, που δεν καλύπτεται από το γενικό πληρεξούσιο ούτε από τη συνυπογραφή του δικογράφου (άρθρο 30 παρ. 3 εδ. γ΄). Απαιτείται κατ’ εξαίρεση (άρθρο 30 παρ. 6): α) για τον δικαστικό συμβιβασμό, β) για την παραίτηση από ένδικο βοήθημα ή μέσο που έχει ασκηθεί, γ) για την προσβολή εγγράφου ως πλαστού, δ) όπου το προβλέπουν ρητά ειδικές διατάξεις.
Αν δεν υπάρχει πληρεξούσιο: α) Για τις πράξεις της προδικασίας η πληρεξουσιότητα θεωρείται ότι υπάρχει, εφόσον επακολουθήσει νομιμοποίηση ή ο διάδικος εμφανιστεί στο ακροατήριο και εγκρίνει τη διενέργειά τους (άρθρο 28 παρ. 1 ΚΔΔ). β) Αν ως την πρώτη συζήτηση τα στοιχεία νομιμοποίησης δεν έχουν υποβληθεί ή είναι ελλιπή, το δικαστήριο, ύστερα από αίτηση, είτε αναβάλλει τη συζήτηση είτε προχωρεί χορηγώντας εύλογη προθεσμία (άρθρο 28 παρ. 2 ΚΔΔ). γ) Αν κατά τη διάσκεψη διαπιστωθούν ελλείψεις σε υποβληθέντα στοιχεία, ο πρόεδρος με πράξη του τάσσει ανατρεπτική προθεσμία συμπλήρωσης (άρθρο 28 παρ. 3), τα στοιχεία μπορούν να είναι και μεταγενέστερα της συζήτησης (παρ. 4 ΚΔΔ). δ) Αν τελικώς δεν νομιμοποιηθεί, οι πράξεις του είναι αυτοδικαίως άκυρες και το ένδικο βοήθημα ή μέσο απορρίπτεται (άρθρο 28 παρ. 5 ΚΔΔ). ε) Για τυπικές παραλείψεις, ο πρόεδρος/εισηγητής/δικαστής καλεί, και μετά τη συζήτηση, τον δικηγόρο να τις καλύψει σε εύλογη προθεσμία· η πρόσκληση γίνεται τηλεφωνικώς από τον γραμματέα, που το βεβαιώνει με σημείωση στον φάκελο (άρθρο 139Α ΚΔΔ).
7. Ποια είναι η προθεσμία άσκησης προσφυγής; Είναι 60 ημέρες για όλες τις πράξεις; Τι ισχύει για κατοίκους εξωτερικού; Από πότε αρχίζει;
Ο κανόνας είναι προθεσμία εξήντα (60) ημερών (άρθρο 66 παρ. 1 ΚΔΔ). Δεν ισχύει όμως για όλες τις πράξεις: α) στις φορολογικές και τελωνειακές διαφορές εν γένει η προσφυγή ασκείται εντός τριάντα (30) ημερών (παρ. 2 περ. α΄) β) στις περιπτώσεις του άρθρου 64 παρ. 2 η προθεσμία είναι ενενήντα (90) ημέρες από την έκδοση ή τη δημοσίευση της πράξης ή τη συντέλεση της παράλειψης (παρ. 2 περ. β΄) γ) αν ο νομιμοποιούμενος «διαμένει στην αλλοδαπή, οι αντίστοιχες προθεσμίες ορίζονται σε 90 (ενενήντα) ημέρες» (παρ. 6).
Έναρξη (παρ. 1): επί ρητής πράξης, για εκείνους τους οποίους αφορά, από τη νόμιμη επίδοσή της ή, αλλιώς, από την αποδεδειγμένη πλήρη γνώση του περιεχομένου της, για τους τρίτους, από τη δημοσίευσή της ή από την αποδεδειγμένη πλήρη γνώση, επί παράλειψης, από τη συντέλεσή της. Η προσφυγή μπορεί να ασκηθεί και πριν από την επίδοση (παρ. 3). Αν ο νομιμοποιούμενος αποβιώσει κατά την προθεσμία, οι διάδοχοί του έχουν νέα ισόχρονη προθεσμία (παρ. 4). Η προθεσμία διακόπτεται μία φορά με άσκηση διοικητικής προσφυγής, όχι όμως στις φορολογικές διαφορές (άρθρο 67 παρ. 1 ΚΔΔ), και αναστέλλεται από 1 έως 31 Αυγούστου (άρθρο 61 παρ. 4 ΚΔΔ).
8. Πότε κατατίθενται τα υπομνήματα;
Τα υπομνήματα των διαδίκων «για την ανάπτυξη των ισχυρισμών τους» κατατίθενται στη γραμματεία μετά τη συζήτηση, «το αργότερο τρεις (3) εργάσιμες ημέρες μετά τη συζήτηση» (άρθρο 138 παρ. 1 εδ. α΄ ΚΔΔ).
Μέσα σε νέα προθεσμία τριών (3) εργάσιμων ημερών «από τη λήξη της παραπάνω προθεσμίας», ο αντίδικος εκείνου που κατέθεσε υπόμνημα μπορεί, με δικό του υπόμνημα, να αντικρούσει τις απόψεις που αναπτύχθηκαν σε αυτό (άρθρο 138 παρ. 1 εδ. β΄ ΚΔΔ). Δηλαδή: 3 εργάσιμες ημέρες για το υπόμνημα και άλλες 3 εργάσιμες για την αντίκρουση, συνολικά 6 εργάσιμες ημέρες από τη συζήτηση.
Η γραμματεία βεβαιώνει στο σώμα του υπομνήματος την ημερομηνία κατάθεσής του (άρθρο 138 παρ. 2 ΚΔΔ) στοιχείο κρίσιμο για τον έλεγχο του εμπροθέσμου. Για τον υπολογισμό ισχύουν οι γενικοί κανόνες: η προθεσμία αρχίζει την επομένη της συζήτησης και λήγει στις 7 το βράδυ της τελευταίας ημέρας (άρθρο 60 παρ. 1 ΚΔΔ).
9. Πότε αρχίζουν και πότε λήγουν οι προθεσμίες; Τι γίνεται αν η τελευταία ημέρα είναι αργία;
Οι προθεσμίες που ορίζονται από τον νόμο ή τα δικαστήρια «αρχίζουν την επόμενη ημέρα από εκείνη κατά την οποία συντελέστηκε το γεγονός που αποτέλεσε την αφετηρία τους και λήγουν στις επτά (7) το βράδυ της τελευταίας ημέρας». Αν η τελευταία ημέρα είναι αργία, λήγουν «την ίδια ώρα της αμέσως επόμενης εργάσιμης ημέρας» (άρθρο 60 παρ. 1 ΚΔΔ). Κατ’ εξαίρεση, για την ενηλικίωση υπολογίζεται και η ημέρα γέννησης.
Κανόνες υπολογισμού (άρθρο 60 παρ. 2–7 ΚΔΔ): α) σε έτη: λήγει με την πάροδο της αντίστοιχης ημερομηνίας του τελευταίου έτους β) σε μήνες: με την πάροδο της αντίστοιχης αριθμητικά ημέρας του τελευταίου μήνα, αλλιώς της τελευταίας ημέρας του γ) σε εβδομάδες: με την πάροδο της ομώνυμης ημέρας της τελευταίας εβδομάδας δ) μισό έτος = 6 μήνες, μισός μήνας = 15 ημέρες, μήνες και ημέρες: πρώτα οι μήνες, μετά οι ημέρες.
10. Σε πολυμελές (τριμελές) δικαστήριο, ποιος συντάσσει το σχέδιο της απόφασης και ποιοι υπογράφουν; Τι συντάσσεται όταν υπάρχει μειοψηφία;
Το σχέδιο της απόφασης συντάσσει και παραδίδει σε ηλεκτρονική μορφή ο εισηγητής, περιλαμβάνει το ιστορικό, το σκεπτικό και το διατακτικό. Στις πολυμελείς συνθέσεις το σχέδιο υπογράφεται «από τον εισηγητή και τον πρόεδρο» (όχι από όλα τα μέλη), στις μονομελείς από τον δικαστή που δίκασε· στο πολυμελές τίθεται και η χρονολογία της διάσκεψης (άρθρο 189 παρ. 1 ΚΔΔ). Το σχέδιο φυλάσσεται στη δικογραφία (παρ. 5) και η απόφαση απαγγέλλεται σε δημόσια συνεδρίαση (παρ. 3).
Η γνώμη της μειοψηφίας και το όνομα του δικαστή που μειοψήφησε «μνημονεύονται στην Απόφαση, καταχωρούνται δε σε ειδικό πρακτικό», σύμφωνα με το άρθρο 93 παρ. 3 Συντάγματος (άρθρο 189 παρ. 2 ΚΔΔ).
ΚΩΔΙΚΑΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΔΙΚΟΝΟΜΙΑΣ
1. Πώς ασκείται η αγωγή;
Η αγωγή (άρθρο 215 παρ. 1 ΚΠολΔ) ασκείται με δύο σωρευτικές πράξεις: «με κατάθεση δικογράφου στη γραμματεία του δικαστηρίου στο οποίο απευθύνεται και με επίδοση αντιγράφου της στον εναγόμενο». Η κατάθεση μπορεί να γίνει και με ηλεκτρονικά μέσα (άρθρο 119 παρ. 4 ΚΔΔ). Αν η αγωγή απευθύνεται σε περιφερειακή έδρα πρωτοδικείου, κατατίθεται είτε στην περιφερειακή, είτε στην παράλληλη έδρα, είτε στην έδρα του πρωτοδικείου.
Με την κατάθεση ορίζεται δικάσιμος σε 200-210 ημέρες από την κατάθεση (για επίδοση στο εξωτερικό: πρώτη δικάσιμος μετά τους 9 μήνες και όχι πέραν του 10ου μήνα).
Κάτω από το δικόγραφο συντάσσεται έκθεση κατάθεσης με ημέρα, μήνα, έτος και ονοματεπώνυμο καταθέτη (μπορεί και ηλεκτρονικά, άρθρο 117 παρ. 2 ΚΠολΔ).
Η αγωγή καταχωρίζεται χωρίς καθυστέρηση σε ειδικό βιβλίο με αλφαβητικό ευρετήριο (αύξων αριθμός, διάδικοι, χρονολογία, αντικείμενο), τηρείται και ηλεκτρονικό αρχείο αγωγών.
2. Ποια είναι η προθεσμία επίδοσης της αγωγής και από πότε αρχίζει; Τι συνέπεια έχει η μη εμπρόθεσμη επίδοση;
Αν δεν ορίζεται άλλως, η αγωγή επιδίδεται στον εναγόμενο «μέσα σε προθεσμία τριάντα (30) ημερών από την κατάθεσή της». Αφετηρία είναι η κατάθεση του δικογράφου (144 παρ. 1 ΚΠολΔ). Η προθεσμία αρχίζει από την επόμενη ημέρα του γεγονότος – αφετηρίας και λήγει στις 7 το βράδυ της τελευταίας ημέρας (αν είναι εξαιρετέα, την επόμενη μη εξαιρετέα, το Σάββατο θεωρείται εξαιρετέα). Αν η αγωγή πρέπει να επιδοθεί στο εξωτερικό, μέσα στο 30ήμερο πρέπει να έχει επιδοθεί στον εισαγγελέα (άρθρο 134 παρ. 1 ΚΠολΔ). Από την επίδοση μπορεί να αρχίσει και η υποχρεωτική αρχική συνεδρία διαμεσολάβησης, όπου προβλέπεται. Αν η αγωγή δεν επιδοθεί νομίμως μέσα στην προθεσμία αυτή, θεωρείται ως μη ασκηθείσα.
3. Πώς παρίστανται οι διάδικοι; Σε ποιες περιπτώσεις μπορούν να παραστούν χωρίς δικηγόρο;
«Στα πολιτικά δικαστήρια οι διάδικοι έχουν υποχρέωση να παρίστανται με πληρεξούσιο δικηγόρο» . Η πληρεξουσιότητα δίνεται με συμβολαιογραφική πράξη, με προφορική δήλωση στα πρακτικά ή στην έκθεση, ή με ιδιωτικό έγγραφο με βεβαίωση γνησίου υπογραφής από αρχή ή δικηγόρο (άρθρο 96 παρ. 1 ΚΠολΔ). Επιτρέπεται παράσταση χωρίς δικηγόρο α) «στο ειρηνοδικείο, εφόσον πρόκειται για μικροδιαφορές», β) «για να αποτραπεί επικείμενος κίνδυνος». Και στις δύο αυτές περιπτώσεις ο δικαστής «έχει δικαίωμα, εκτιμώντας τις ιδιαίτερες περιπτώσεις, να υποχρεώσει το διάδικο να προσλάβει δικηγόρο». Επίσης, στη δίκη για το ευεργέτημα πενίας δεν είναι υποχρεωτική η παράσταση με δικηγόρο (άρθρο 197 παρ. 1 ΚΠολΔ).
4. Πότε απαιτείται ειδική πληρεξουσιότητα; Πότε παύει η δικαστική πληρεξουσιότητα; Αν πεθάνει ο διάδικος, τι γίνεται με την πληρεξουσιότητα του δικηγόρου του;
Ειδική πληρεξουσιότητα (άρθρο 98 ΚΠολΔ): η γενική πληρεξουσιότητα του άρθρου 96 δεν περιλαμβάνει, «εκτός αν το αναφέρει ειδικά»: α) την άσκηση αγωγής κακοδικίας και τη διεξαγωγή δίκης για γαμικές διαφορές ή σχέσεις τέκνων–γονέων, β) συμβιβασμό, διαιτησία, αναγνώριση, παραίτηση από το δικαίωμα της αγωγής ή των ενδίκων μέσων και προσβολή εγγράφου ως πλαστού. Στις περιπτώσεις αυτές (και ενώπιον του Αρείου Πάγου) η πληρεξουσιότητα δίνεται μόνο με συμβολαιογραφική πράξη ή προφορική δήλωση στα πρακτικά/έκθεση (άρθρο 96 παρ. 3 ΚΠολΔ). Έχουμε παύση πληρεξουσιότητας όταν (άρθρο 100 ΚΠολΔ): 1) θάνατος του πληρεξουσίου ή μεταβολή της ικανότητάς του για δικαστική παράσταση, 2) περάτωση της δίκης ή της πράξης, 3) παραίτηση, παύση άνω των τριών μηνών ή έκπτωση του δικηγόρου από το λειτούργημα, 4) ανάκληση, 5) παραίτηση του πληρεξουσίου από την πληρεξουσιότητα. Επίσης, η πληρεξουσιότητα για όλες τις δίκες παύει μετά πέντε έτη (άρθρο 97 παρ. 3 ΚΠολΔ). Όταν θάνατος διαδίκου (άρθρο 101 ΚΠολΔ): η πληρεξουσιότητα δεν παύει αυτοδικαίως αλλά «εξακολουθεί και παύει μόνο όταν διακοπεί η δίκη» για τον λόγο αυτόν (βλ. άρθρο 286 περ. α΄ ΚΠολΔ).
5. Πόσες αναβολές επιτρέπονται στην τακτική διαδικασία;
Μόνο μία αναβολή ανά βαθμό δικαιοδοσίας. «Ύστερα από αίτηση του διαδίκου και αν ακόμη δεν κατατέθηκαν προτάσεις ή αυτές κατατέθηκαν εκπρόθεσμα, μπορεί να αναβληθεί η συζήτηση της υπόθεσης μόνο μία φορά, ανά βαθμό δικαιοδοσίας, σε μεταγενέστερη δικάσιμο, εφόσον υπάρχει σπουδαίος κατά την κρίση του δικαστηρίου λόγος, με απλή σημείωση στο πινάκιο». Σε αποχή δικηγόρων οι υποθέσεις αναβάλλονται υποχρεωτικά σε δικάσιμο που ανακοινώνει το δικαστήριο εντός αποκλειστικής προθεσμίας 90 ημερών ή σε εμβόλιμη δικάσιμο. Το δικαστήριο μπορεί, με αίτηση του αντιδίκου, να επιδικάσει σε βάρος εκείνου που ζήτησε αναβολή δικαστική δαπάνη 70–400 ευρώ (άρθρο 241 παρ. 2 ΚΠολΔ). Για το αίτημα αναβολής καταβάλλεται παράβολο υπέρ ΤΑ.Χ.ΔΙ.Κ.: 40 € στο Μονομελές, 60 € στο Πολυμελές Πρωτοδικείο, η περίπτωση του Εφετείου (100 €) σημειώνεται ως καταργηθείσα. Δεν καταβάλλεται από Δημόσιο, ΝΠΔΔ, ΟΤΑ ούτε σε αποχή δικηγόρων· επιστρέφεται αν το αίτημα απορριφθεί (άρθρο 241 παρ. 3 ΚΠολΔ).
6. Τι είναι το ευεργέτημα της πενίας; Ποιος μπορεί να το ζητήσει (αλλοδαπός, νομικό πρόσωπο;) και τι καλύπτει;
Είναι η προσωρινή απαλλαγή από τα έξοδα της δίκης όποιου «αποδεδειγμένα δεν μπορεί να καταβάλει τα έξοδα της δίκης και τα παράβολα χωρίς να περιορισθούν από αυτό τα απαραίτητα μέσα για τη διατροφή του ίδιου και της οικογένειάς του» (άρθρο 194 παρ. 1 ΚΠολΔ), εφόσον η δίκη «δεν παρουσιάζεται φανερά άδικη ή ασύμφορη» (παρ. 4).
Δικαιούχοι: α) Αλλοδαποί και ανιθαγενείς: ναι, με τις ίδιες προϋποθέσεις (άρθρο 195 ΚΠολΔ ), β) Νομικά πρόσωπα: ναι, αλλά μόνο κοινωφελή ή μη κερδοσκοπικά, καθώς και ομάδες προσώπων με ικανότητα διαδίκου, αν η προκαταβολή των εξόδων καθιστά αδύνατη ή προβληματική την εκπλήρωση του σκοπού τους (παρ. 2), επίσης ΟΕ, ΕΕ και συνεταιρισμοί, αν δεν μπορούν να πληρώσουν ούτε από το ταμείο ούτε από τα μέλη (παρ. 3).
Χορηγείται με αίτηση στον δικαστή του μονομελούς πρωτοδικείου ή στον πρόεδρο του δικαστηρίου της δίκης, με πιθανολόγηση (άρθρα 196–197 ΚΠολΔ). Δίνεται χωριστά για κάθε δίκη, ισχύει σε κάθε βαθμό δικαιοδοσίας και καλύπτει και την αναγκαστική εκτέλεση (άρθρο 198). Περιλαμβάνει προσωρινή απαλλαγή από τέλη χαρτοσήμου, δικαστικό ένσημο, τέλος απογράφου, παράβολα, δικαιώματα συμβολαιογράφων, επιμελητών, μαρτύρων και εγγυοδοσία (άρθρο 199 παρ. 1 ΚΠολΔ), μπορεί να είναι μερική (παρ. 2) και δεν απαλλάσσει από τα έξοδα που επιδικάστηκαν στον αντίδικο (παρ. 3).
7. Μπορεί ο δικαστής να επιδικάσει περισσότερα από όσα ζητήθηκαν; Τι μπορεί να κάνει ο αντίδικος; Επίσης ο δικαστής επιδίκασε 5.000 ευρώ και μετά, στο σπίτι, σκέφτηκε ότι ο ενάγων δικαιούται ακόμη 1.000 ευρώ και έγραψε 6.000 ευρώ, είναι νόμιμο;
Όχι. Κατά το σύστημα διάθεσης, «το δικαστήριο ενεργεί μόνο ύστερα από αίτηση διαδίκου και αποφασίζει με βάση τους πραγματικούς ισχυρισμούς που προτείνουν και αποδεικνύουν οι διάδικοι και τις αιτήσεις που υποβάλλουν, εκτός αν ο νόμος ορίζει διαφορετικά» (άρθρο 106 ΚΠολΔ). Επιδίκαση πέραν του αιτηθέντος υπερβαίνει τα όρια της αίτησης.
8. Ποια είναι τα ένδικα μέσα στην πολιτική δίκη;
Τα ένδικα μέσα που απαριθμεί ο Κώδικας είναι τέσσερα: «της ανακοπής ερημοδικίας, της έφεσης, της αναψηλάφησης και της αναίρεσης» (άρθρο 495 παρ. 1 ΚΠολΔ). Όλα ασκούνται με δικόγραφο που κατατίθεται στη γραμματεία του δικαστηρίου προς το οποίο απευθύνονται, για καθένα τηρείται χωριστό βιβλίο (άρθρο 496 παρ. 1 ΚΠολΔ). Μπορούν να ασκηθούν και πριν από την επίδοση της απόφασης, «ακόμη και την ίδια ημέρα της δημοσίευσής της» (άρθρο 499 ΚΠολΔ), και τα αποτελέσματά τους αρχίζουν «από τη σύνταξη της έκθεσης της κατάθεσής τους» (άρθρο 500 ΚΠολΔ). Οι αποφάσεις επί διόρθωσης ή ερμηνείας προσβάλλονται με όλα τα ένδικα μέσα της διορθούμενης απόφασης, «εκτός από την Ανακοπή Ερημοδικίας» (άρθρο 319 ΚΠολΔ).
9. Από τι πρέπει να συνοδεύεται το ένδικο μέσο κατά την κατάθεσή του; Πού και πώς κατατίθενται τα ένδικα μέσα;
Με δικόγραφο «που κατατίθεται στη γραμματεία του δικαστηρίου στο οποίο απευθύνεται το ένδικο μέσο» μπορεί και ηλεκτρονικά (άρθρο 119 παρ. 4 ΚΠολΔ). Για την κατάθεση συντάσσεται έκθεση στο βιβλίο του άρθρου 496 ΚΠολΔ, που υπογράφει και ο καταθέτης, στο δικόγραφο σημειώνονται αριθμός και χρονολογία της έκθεσης. Για ανακοπή ερημοδικίας, έφεση και αναψηλάφηση ορίζεται αμέσως δικάσιμος, το αργότερο σε 5 μήνες, και ο γραμματέας εγγράφει την υπόθεση στο πινάκιο (παρ. 1-2). Παράβολο (παρ. 3): ο ασκών έφεση, αναίρεση ή αναψηλάφηση καταθέτει παράβολο που επισυνάπτεται στην έκθεση: α) έφεση 100 ευρώ (απόφαση μονομελούς πρωτοδικείου), 150 ευρώ (πολυμελούς), β) αναίρεση 300 ευρώ (μονομελούς) 400 (πολυμελούς) και 450 ευρώ (εφετείου), γ) αναψηλάφηση 400 ευρώ (πρωτοδικείο), 500 ευρώ (εφετείου και Αρείου Πάγου).
Κατατίθεται ένα παράβολο για περισσότερους διαδίκους, αν δεν κατατεθεί, το ένδικο μέσο «απορρίπτεται από το δικαστήριο ως απαράδεκτο» επιστρέφεται σε ολική ή μερική νίκη. Για ανακοπή ερημοδικίας δεν προβλέπεται παράβολο.
10. Ο δικηγόρος καταθέτει στον γραμματέα έφεση που είναι προφανώς απαράδεκτη (π.χ. εκπρόθεσμη). Τι κάνει ο γραμματέας; Και ποια είναι η προθεσμία έφεσης;
Ο γραμματέας δεν έχει εξουσία να κρίνει το παραδεκτό και δεν μπορεί να αρνηθεί την κατάθεση. Κατά το άρθρο 496 παρ. 2 ΚΠολΔ «είναι υποχρεωμένος, μόλις προσαχθεί δικόγραφο ένδικου μέσου για κατάθεση, να συντάξει χωρίς καθυστέρηση και μπροστά σε εκείνον που έφερε το δικόγραφο, την έκθεση της κατάθεσης, και να την καταχωρίσει στο βιβλίο», τηρώντας τη σειρά προσέλευσης και συντάσσοντας όλες τις εκθέσεις την ίδια ημέρα. Στη συνέχεια επισυνάπτει το παράβολο, σημειώνει αριθμό/χρονολογία έκθεσης στο δικόγραφο και εγγράφει την υπόθεση στο πινάκιο (άρθρο 495 παρ. 1-3 ΚΠολΔ). Το απαράδεκτο (εκπρόθεσμο, έλλειψη παραβόλου κ.λπ.) το κρίνει μόνο το δικαστήριο.
ΟΡΓΑΝΙΚΟΣ ΝΟΜΟΣ & ΔΙΚΟΝΟΜΙΑ ΕΛΕΓΚΤΙΚΟΥ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ
1. Ποιες είναι οι τρεις βασικές κατηγορίες αρμοδιοτήτων του Ελεγκτικού Συνεδρίου; Ποιες κατηγορίες υποθέσεων υπάγονται σε αυτό;
Το Ελεγκτικό Συνέδριο είναι «το ανώτατο δημοσιονομικό δικαστήριο και συγχρόνως ο ανώτατος θεσμός δημοσιονομικού ελέγχου» και ασκεί δικαιοδοτικές, ελεγκτικές και γνωμοδοτικές αρμοδιότητες, επιπλέον παρακολουθεί τη νομιμότητα, κανονικότητα και χρηστή διακυβέρνηση των δημόσιων φορέων και επιτηρεί τους δημόσιους υπολόγους.
Δικαιοδοτικές αρμοδιότητες (άρθρο 8 ν.4820/2021): ένδικα βοηθήματα/μέσα κατά καταλογιστικών πράξεων (έλεγχος δημόσιων λογαριασμών, λογοδοσία υπολόγων), διαφορές από την απονομή συντάξεων που βαρύνουν τον κρατικό προϋπολογισμό, υποθέσεις αστικής ευθύνης δημόσιων υπαλλήλων, υποθέσεις ελέγχου «πόθεν έσχες» και κάθε συναφής διαφορά που ανατίθεται με νόμο.
Ελεγκτικές αρμοδιότητες (άρθρο 9 ν.4820/2021): έλεγχος δαπανών και λογαριασμών των φορέων της ελεγκτικής της δικαιοδοσίας, έκθεση για Απολογισμό/Ισολογισμό του Κράτους, προληπτικός, οφειλών, προσυμβατικός έλεγχος συμβάσεων μεγάλης αξίας.
Γνωμοδοτικές αρμοδιότητες (άρθρο 10 ν. 4821/2021): γνώμη για νομοσχέδια συντάξεων, δημοσιονομικής διαχείρισης, δημοσίων συμβάσεων και για δημοσιονομικά ερωτήματα υπουργών.
2. Ποιες είναι οι δικαιοδοτικές αρμοδιότητες του Ελεγκτικού Συνεδρίου;
- Κατά το άρθρο 8 ν.4820/2021 το Ελεγκτικό Συνέδριο δικάζει:
- Ένδικα βοηθήματα και μέσα κατά καταλογιστικών πράξεων από τον έλεγχο των δημόσιων λογαριασμών και τη λογοδοσία των υπολόγων
- Καταλογισμούς από διαχείριση δημοσίου χρήματος γενικά, υποθέσεις ελέγχου περιουσιακής κατάστασης (πόθεν έσχες), καταλογισμούς εκκαθαριστών/εκτελεστών διαθήκης, πρόστιμα για καθυστερημένη υποβολή στοιχείων στο ΓΛΚ, καταλογισμούς της ΓΓ Αθλητισμού
- Διαφορές από την απονομή σύνταξης σε όργανα του Κράτους, δημόσιους λειτουργούς/υπαλλήλους, στρατιωτικούς και όποιον συνταξιοδοτείται από τον κρατικό προϋπολογισμό (κανονισμός, εκτέλεση, πληρωμή, αχρεώστητη καταβολή, πολεμικές συντάξεις κ.λπ.)
- Αστική ευθύνη πολιτικών και στρατιωτικών υπαλλήλων, υπαλλήλων ΟΤΑ και ΝΠΔΔ
- Κάθε συναφή διαφορά που υπάγεται με νόμο. Επίσης δικάζει τις διαφορές από τον προσυμβατικό έλεγχο.
3. Ποιες είναι οι γνωμοδοτικές αρμοδιότητες; Από ποιους υποβάλλονται τα ερωτήματα; Μπορεί να ασκηθεί γνωμοδοτική αρμοδιότητα όταν εκκρεμεί δίκη για την ίδια υπόθεση;
Το Ελεγκτικό Συνέδριο γνωμοδοτεί (άρθρο 10 ν.4820/2021): α) υποχρεωτικά για νομοσχέδια που αφορούν συντάξεις ή αναγνώριση υπηρεσίας για δικαίωμα σύνταξης β) για νομοσχέδια μείζονος σπουδαιότητας δημοσιονομικής διαχείρισης φορέων Γενικής Κυβέρνησης, που υποβάλλει ο Υπουργός Οικονομικών, γ) για νομοσχέδια δημοσίων συμβάσεων ή που άπτονται των αρμοδιοτήτων του, που υποβάλλει ο αρμόδιος Υπουργός, δ) για δημοσιονομικής φύσης ερωτήματα των υπουργών, ε) για σχέδια αποφάσεων του Υπουργού Οικονομικών περί συμψηφισμού δαπανών/εσόδων και σχέδια αποφάσεων του Διοικητή ΑΑΔΕ και του Υπουργού Εργασίας για τα κριτήρια καταχώρισης οφειλών ως ανεπίδεκτων είσπραξης.
Τα ερωτήματα υποβάλλονται από τον Υπουργό Οικονομικών, τον κατά περίπτωση Υπουργό ή τους υπουργούς γενικά.
Όταν εκκρεμεί δίκη για την ίδια υπόθεση δεν ασκείται γνωμοδοτική αρμοδιότητα (περ. γ’ ).
4. Πόσα τμήματα έχει το Ελεγκτικό Συνέδριο; Από πόσα μέλη αποτελούνται τα κλιμάκια; Ποιοι είναι οι βαθμοί των δικαστών του και ποιοι μετέχουν στην Ολομέλεια;
Στο Ελεγκτικό Συνέδριο λειτουργούν δέκα (10) Τμήματα, στα οποία κατανέμονται οι δικαιοδοτικές, ελεγκτικές και γνωμοδοτικές αρμοδιότητες, η Ολομέλεια μπορεί να τις ανακατανέμει (άρθρο 22).
Κάθε Τμήμα αποτελείται από έναν Αντιπρόεδρο ως Πρόεδρο, δύο Συμβούλους και δύο Παρέδρους με συμβουλευτική γνώμη, σε επταμελή σύνθεση προστίθενται δύο Σύμβουλοι (άρθρο 23 παρ. 1).
Κάθε Κλιμάκιο είναι τριμελές: ένας Σύμβουλος ως Πρόεδρος και δύο πάρεδροι (ο ένας μπορεί να αναπληρώνεται από εισηγητή ή δόκιμο εισηγητή), όλοι με αποφασιστική ψήφο, σε αδυναμία απόφασης συνεδριάζει πενταμελές με δύο επιπλέον Παρέδρους (άρθρο 28).
Βαθμοί δικαστών που αναφέρονται στον νόμο: Πάρεδρος, Αντιπρόεδροι, Σύμβουλοι, Πάρεδροι, Εισηγητές και δόκιμοι Εισηγητές (άρθρα 18, 23,28).
Η πλήρης Ολομέλεια αποτελείται από τον Πρόεδρο, τους Αντιπροέδρους και τους Συμβούλους. Λειτουργεί σε μείζονα (31 μέλη: Πρόεδρος, όλοι οι Αντιπρόεδροι, κληρωτοί Σύμβουλοι) και τρεις ελάσσονες σχηματισμούς (15 μέλη ο καθένας) στην ελάσσονα μπορούν να μετέχουν έως δύο Πάρεδροι με συμβουλευτική γνώμη.
5. Ποιες συμβάσεις υποβάλλονται υποχρεωτικά σε προσυμβατικό έλεγχο, από ποια όργανα και με ποια όρια ποσών;
Σε υποχρεωτικό έλεγχο νομιμότητας πριν από τη σύναψη υπάγονται οι συμβάσεις έργων, προμηθειών, υπηρεσιών και αγοράς ακινήτων (άρθρο 324 ν.4700/2020):
- Από Κλιμάκιο: όταν τις συνάπτουν το Δημόσιο, ΟΤΑ και τα νομικά τους πρόσωπα, λοιπά ΝΠΔΔ και δημόσιες επιχειρήσεις/οργανισμοί με προϋπολογιζόμενη δαπάνη άνω των 1.700.000 ευρώ χωρίς ΦΠΑ (παρ. 1).
- Από τον Επίτροπο που είναι αρμόδιος για τον κατασταλτικό έλεγχο του φορέα: Δημόσιο, ΟΤΑ και νομικά τους πρόσωπα, λοιπά ΝΠΔΔ, με δαπάνη άνω των 300.000 ευρώ και έως 1.700.000 ευρώ (παρ. 2).
- Συγχρηματοδοτούμενες από ενωσιακούς πόρους (και Ταμείο Ανάκαμψης, ΕΟΧ): από Κλιμάκια, μόνο εφόσον υπερβαίνουν 5.000.000 ευρώ (παρ. 3).
6. Ποιες είναι οι κατηγορίες συμβάσεων που υπάγονται σε προσυμβατικό έλεγχο; Τι είναι οι προγραμματικές συμβάσεις; Ποιες συμβάσεις εξαιρούνται;
Ο νόμος (άρθρο 324 ν.4700/2020) διακρίνει τις υποκείμενες σε προσυμβατικό έλεγχο συμβάσεις ως εξής:
- Βασικές κατηγορίες (παρ. 1-3): συμβάσεις έργων, προμηθειών, υπηρεσιών και αγοράς ακινήτων, με υποκατηγορία τις συγχρηματοδοτούμενες από ενωσιακούς πόρους/ΕΟΧ.
- Ειδικές κατηγορίες (παρ. 4): α) προγραμματικές συμβάσεις β) δυναμικά συστήματα αγορών γ) συμφωνίες πλαίσιο και οι εκτελεστικές τους συμβάσεις δ) συμβάσεις άμυνας και ασφάλειας ε) συμβάσεις αξιοποίησης περιουσίας ΤΑΙΠΕΔ, στ) συμβάσεις Πράσινου Ταμείου με δικαιούχους χρηματοδοτικών προγραμμάτων ζ) συμβάσεις της «Πρόγραμμα Ήλιος Α.Ε.».
- Τροποποιήσεις συμβάσεων (παρ. 5) και επιμέρους φάσεις της διαδικασίας κατόπιν αιτήματος.
- Εξαιρούμενες (άρθρο 325 ν. 4700/2020): δανεισμού/διαχείρισης χρέους, μετοχοποιήσιμων τίτλων, χρηματοπιστωτικών υπηρεσιών και δανείων (πλην δανείων ΟΤΑ), τίτλων προεσόδων, ειδικό καθεστώς εκ των υστέρων ελέγχου για ακτοπλοϊκές συμβάσεις και συμβάσεις πολιτικής προστασίας.
Ο νόμος περιγράφει τις προγραμματικές συμβάσεις ως συμβάσεις «για τη μελέτη και την εκτέλεση έργων, την εφαρμογή προγραμμάτων και δράσεων, καθώς και για την παροχή υπηρεσιών και την υλοποίηση προμηθειών κάθε είδους», υποκείμενες σε έλεγχο εφόσον ο προϋπολογισμός τους υπερβαίνει τα αντίστοιχα όρια. Βασικά πρόκειται για συμβάσεις συνεργασίας μεταξύ φορέων του δημοσίου τομέα (π.χ. ΟΤΑ, Δημόσιο, ΝΠΔΔ) για την από κοινού υλοποίηση έργων ή προγραμμάτων.
7. Ποιες πράξεις προσβάλλονται με έφεση ενώπιον του Ελεγκτικού Συνεδρίου (και των Τμημάτων του); Ποια άλλα ένδικα βοηθήματα έχουν οι συνταξιούχοι του Δημοσίου εκτός από την έφεση;
Με έφεση ενώπιον Τμήματος προσβάλλονται (άρθρο 111 παρ. 1 ν. 4700/2020): α) οι πράξεις που εκδίδει το Δικαστήριο «κατά την άσκηση της ελεγκτικής αρμοδιότητας των οργάνων του» (π.χ. καταλογιστικές πράξεις Κλιμακίων/Επιτρόπων), β) οι εκτελεστές ατομικές διοικητικές πράξεις ή παραλείψεις που εκδίδονται στο πλαίσιο (i) του ελέγχου λογαριασμών δημόσιων υπολόγων και υπόχρεων σε λογοδοσία, (ii) της απονομής συντάξεων κατά το άρθρο 98 παρ. 1 στ΄ Σ, της εκτέλεσης/πληρωμής τους και του καταλογισμού αχρεωστήτως εισπραχθείσας σύνταξης, (iii) της αστικής ευθύνης πολιτικών/στρατιωτικών υπαλλήλων, υπαλλήλων ΟΤΑ και ΝΠΔΔ.
Λοιπά ένδικα βοηθήματα συνταξιούχων: αγωγή για χρηματική αξίωση δημοσίου δικαίου από την απονομή/πληρωμή σύνταξης, που ασκούν και οι διάδοχοι ή πλαγιαστικά οι δανειστές (άρθρο 130), ανακοπή εκτέλεσης κατά ταμειακής βεβαίωσης, κατασχετήριας έκθεσης κ.λπ. για απαιτήσεις συνταξιοδοτικών υποθέσεων (άρθρο 142).
Τα ένδικα μέσα κατά αποφάσεων Τμημάτων είναι αίτηση αναίρεσης, αίτηση αναθεώρησης, ανακοπή ερημοδικίας.
8. Ποιο ένδικο βοήθημα/μέσο ασκεί το Δημόσιο; Ποιοι μπορούν να ασκήσουν αίτηση ανάκλησης;
Στον προσυμβατικό έλεγχο το Δημόσιο, η αναθέτουσα αρχή ή φορέας, ο παρεμβάς στη δίκη ανάκλησης και ο Γενικός Επίτροπος ασκούν προσφυγή αναθεώρησης κατά της απόφασης Τμήματος που απέρριψε προσφυγή ανάκλησης, για πλάνη περί τα πράγματα ή τον νόμο, εντός αποκλειστικής προθεσμίας 15 ημερών από την κοινοποίηση, εκδικάζεται από την ελάσσονα Ολομέλεια (άρθρο 329 παρ. 1–2, 4 ν. 4700/2020).
Προσφυγή ανάκλησης κατά πράξης Κλιμακίου ή Επιτρόπου που κρίνει ότι κωλύεται η υπογραφή της σύμβασης μπορεί να ασκήσει «όποιος έχει έννομο συμφέρον» (φορέας, ανάδοχος κ.λπ.) ή ο Γενικός Επίτροπος «χάριν του δημόσιου συμφέροντος», εντός 15 ημερών από την κοινοποίηση.
9. Τι είναι ο προληπτικός και τι ο κατασταλτικός έλεγχος; Ποιοι είναι οι υποχρεωτικοί έλεγχοι;
Προληπτικός είναι ο έλεγχος νομιμότητας και κανονικότητας «ορισμένης κατηγορίας δαπανών» πριν από την πληρωμή τους, που ασκείται πλέον μόνο «στις εξαιρετικές περιπτώσεις» που το Δικαστήριο κρίνει, μετά από εκτίμηση των συστημάτων εσωτερικού ελέγχου του φορέα, ότι «μόνον έτσι διασφαλίζεται η νόμιμη και κανονική διάθεση του δημοσίου χρήματος».
Στην ίδια λογική ανήκει και ο προσυμβατικός έλεγχος, που διενεργείται πριν από τη σύναψη της σύμβασης. Κατασταλτικός είναι ο εκ των υστέρων έλεγχος «στους λογαριασμούς των δημοσίων υπολόγων, στους απολογισμούς των φορέων της Γενικής Κυβέρνησης και στον Ειδικό Λογαριασμό Εγγυήσεων Γεωργικών Προϊόντων», με έλεγχο νομιμότητας και κανονικότητας των υποκείμενων συναλλαγών.
Υποχρεωτικοί έλεγχοι (άρθρο 99 ν.4821/2021) είναι α) ο ετήσιος έλεγχος Απολογισμού και Ισολογισμού του Κράτους, που καταλήγει σε ελεγκτική γνώμη, β) οι προσυμβατικοί έλεγχοι, ως «υποχρεωτικοί έλεγχοι νομιμότητας εξατομικευμένων πράξεων», γ) οι έλεγχοι απολογισμού/ισολογισμού ΟΤΑ και λοιπών ΝΠΔΔ, τουλάχιστον μία φορά ανά τετραετία, χωρίς υποχρεωτική ελεγκτική γνώμη, δ) ο έλεγχος αποτελεσματικότητας του συστήματος εσωτερικού ελέγχου του ελεγχόμενου φορέα.
10. Τι είναι η Γενική Επιτροπεία της Επικρατείας στο Ελεγκτικό Συνέδριο; Ποια τα καθήκοντα/αρμοδιότητες του Γενικού Επιτρόπου;
Η Γενική Επιτροπεία της Επικρατείας του Ελεγκτικού Συνεδρίου είναι «ανεξάρτητη δικαστική αρχή, η οποία δρα ενιαία και αδιαίρετα υπέρ του δημοσίου συμφέροντος». Συμμετέχει στη δικαιοδοτική και γνωμοδοτική λειτουργία του Δικαστηρίου, συμβάλλει στη δίκαιη δίκη, στην ενότητα της νομολογία και στον σεβασμό της δικαιοδοσίας του και μεριμνά για τη δίκαιη απόδοση ευθυνών όταν κινεί τη διαδικασία καταλογισμού.
Καθήκοντα του Γενικού Επιτρόπου είναι α) ασκεί την αίτηση καταλογισμού κατά υπαλλήλων για ζημία από δόλο ή βαριά αμέλεια, β) λαμβάνει γνώση όλων των στοιχείων της δικογραφίας, γ) παρίσταται στις δημόσιες συνεδριάσεις και εκφέρει τη γνώμη του, η παράστασή του και οι παρατηρήσεις του καταχωρίζονται στα πρακτικά και μπορεί να αναπτύξει με υπόμνημα, του κοινοποιούνται οι αποφάσεις, δ) ασκεί προσφυγή ανάκλησης χάριν του δημοσίου συμφέροντος και προσφυγή αναθεώρησης στον προσυμβατικό έλεγχο, ζητεί άρση αμφισβήτησης από την ελάσσονα Ολομέλεια και ε) μπορεί να ζητήσει σύγκληση της πλήρους Ολομέλειας για ζητήματα γενικότερου ενδιαφέροντος.
