Αν ένας άνθρωπος μεγαλύτερης ηλικίας διηγείται ξανά και ξανά την ίδια ιστορία –τον φίλο από τον πόλεμο, το πρώτο του αυτοκίνητο, την ημέρα που γνώρισε τον σύντροφό του ή μια σημαντική στιγμή από τα νεανικά του χρόνια– η επανάληψη δεν σημαίνει απαραίτητα ότι η μνήμη του εξασθενεί.
Η ψυχολογία έχει εντοπίσει έναν διαφορετικό μηχανισμό πίσω από αυτή τη συνήθεια: την «ανασκόπηση της ζωής», μια διαδικασία κατά την οποία οι άνθρωποι επιστρέφουν σε σημαντικές εμπειρίες του παρελθόντος, προσπαθώντας να κατανοήσουν τη διαδρομή τους και το νόημα όσων έζησαν.
Η «ανασκόπηση της ζωής»
Η έννοια εισήχθη τη δεκαετία του 1960 από τον Αμερικανό ψυχίατρο Ρόμπερτ Μπάτλερ. Σύμφωνα με τη θεωρία του, η αναδρομή στις προηγούμενες δεκαετίες δεν αποτελεί απλώς μια προσπάθεια ανάκλησης γεγονότων, αλλά έναν τρόπο με τον οποίο το άτομο επεξεργάζεται αποφάσεις, σχέσεις, απώλειες και σημαντικούς σταθμούς της ζωής του.
Μέσα από αυτή τη διαδικασία, ο άνθρωπος μπορεί να αναζητήσει συνοχή και αποδοχή, να επαναπροσδιορίσει εμπειρίες που τον σημάδεψαν και να διαμορφώσει μια πιο ολοκληρωμένη εικόνα για τον εαυτό του.
Έτσι, το γεγονός ότι κάποιος μιλά συχνά για το παρελθόν δεν σημαίνει κατ’ ανάγκη ότι «έχει κολλήσει» σε αυτό. Μπορεί, αντίθετα, να αποτελεί φυσιολογικό μέρος του αναστοχασμού που συνοδεύει την προχωρημένη ηλικία.
Γιατί επιστρέφουν πάντα στις ίδιες ιστορίες
Το ενδιαφέρον είναι ότι οι άνθρωποι δεν επιλέγουν τυχαία ποιες αναμνήσεις θα αφηγηθούν. Συχνά επιστρέφουν σε συγκεκριμένα γεγονότα που συνδέονται στενά με τη διαμόρφωση της προσωπικότητάς τους.
Οι ψυχολόγοι αναφέρονται σε αυτό ως «κορυφή αναμνήσεων» . Πρόκειται για την τάση να θυμόμαστε με ιδιαίτερη ζωντάνια γεγονότα που συνέβησαν κυρίως μεταξύ των ηλικιών 10 και 30 ετών.
Πρόκειται για μια περίοδο γεμάτη «πρώτες φορές»: την πρώτη δουλειά, τον πρώτο έρωτα, την αποχώρηση από το πατρικό σπίτι, τον γάμο, τη στρατιωτική θητεία, τις πρώτες μεγάλες αποφάσεις και γενικότερα εμπειρίες που συμβάλλουν καθοριστικά στη διαμόρφωση της ταυτότητας.
Γι’ αυτό και πολλές από τις ιστορίες που επαναλαμβάνονται δεκαετίες αργότερα προέρχονται από αυτή την περίοδο της ζωής.
Οι ιστορίες ως κομμάτι της ταυτότητας
Η επανάληψη μιας ιστορίας μπορεί να λειτουργεί και ως ένας τρόπος επιβεβαίωσης της ταυτότητας. Ένα πρόσωπο μπορεί να αφηγείται ξανά ένα δύσκολο περιστατικό για να μεταφέρει στους άλλους όχι μόνο τι συνέβη, αλλά και πώς ήταν η συμπεριφορά του εκείνη τη στιγμή..
Το μήνυμα μπορεί να είναι έμμεσο: «Ήμουν δυνατός», «ήμουν γενναίος», «δεν τα παράτησα» ή «αυτό ήταν κάτι που σημάδεψε τη ζωή μου».
Έτσι, η αξία της ιστορίας δεν βρίσκεται απαραίτητα σε κάθε λεπτομέρεια, αλλά στο νόημα που έχει αποκτήσει για τον αφηγητή.
Ο ψυχολόγος Τζέφρι Γουέμπστερ έχει μελετήσει τη λειτουργία της ανάμνησης και έχει επισημάνει, μεταξύ άλλων, τον ρόλο της στη διατήρηση της ταυτότητας αλλά και στη μετάδοση γνώσεων και μαθημάτων στις επόμενες γενιές.
Οι αναμνήσεις περνούν από γενιά σε γενιά
Οι επαναλαμβανόμενες ιστορίες αποκτούν σταδιακά έναν ακόμη ρόλο: γίνονται μέρος της οικογενειακής μνήμης.
Ένας παππούς μπορεί να αφηγείται συχνά μια συγκεκριμένη ιστορία στα εγγόνια του. Με τον καιρό, εκείνα μαθαίνουν τα βασικά σημεία, θυμούνται τις χαρακτηριστικές ατάκες και μπορεί τελικά να την αφηγούνται και τα ίδια.
Με αυτόν τον τρόπο, μια προσωπική εμπειρία μετατρέπεται σε οικογενειακή ιστορία. Η ανάμνηση δεν παραμένει μόνο σε εκείνον που τη βίωσε, αλλά περνά στους ανθρώπους που θα συνεχίσουν να τη θυμούνται.
Αυτό μπορεί να εξηγεί γιατί ορισμένοι ηλικιωμένοι επιστρέφουν επίμονα στις ίδιες δέκα περίπου ιστορίες: πρόκειται για γεγονότα που θεωρούν ότι αντιπροσωπεύουν καλύτερα τη ζωή και την προσωπικότητά τους.
Πότε η επανάληψη χρειάζεται προσοχή
Ωστόσο, η επαναλαμβανόμενη αφήγηση δεν πρέπει να θεωρείται πάντοτε φυσιολογική χωρίς περαιτέρω αξιολόγηση.
Υπάρχει σημαντική διαφορά ανάμεσα στην αναπόληση και στη γνωστική έκπτωση. Σε μια φυσιολογική διαδικασία αναπόλησης, ο άνθρωπος συνήθως γνωρίζει σε ποιον μιλά, μπορεί να αφηγηθεί την ιστορία με συνοχή και αναγνωρίζει το περιεχόμενο και το συναισθηματικό της βάρος.
Αντίθετα, η έντονη δυσκολία στην καθημερινότητα, ο αποπροσανατολισμός, οι σημαντικές αλλαγές στη συμπεριφορά ή η αδυναμία να θυμηθεί πρόσφατα γεγονότα μπορεί να αποτελούν ενδείξεις που χρειάζονται αξιολόγηση από γιατρό.
Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται όταν οι επαναλήψεις συνοδεύονται από εμφανή σύγχυση ή όταν το άτομο φαίνεται να μην αντιλαμβάνεται ότι έχει ήδη διηγηθεί την ίδια ιστορία.
Δεν επαναλαμβάνουν απλώς το παρελθόν – το παραδίδουν
Οι ίδιες ιστορίες που ακούγονται ξανά και ξανά μπορεί, επομένως, να αποτελούν κάτι πολύ περισσότερο από μια απλή ανάμνηση.
Μπορεί να είναι οι ιστορίες μέσα από τις οποίες ένας άνθρωπος επιλέγει να παρουσιάσει τον εαυτό του στις επόμενες γενιές. Οι στιγμές που θεωρεί σημαντικές, οι δυσκολίες που ξεπέρασε, οι άνθρωποι που αγάπησε και τα μαθήματα που πήρε από τη ζωή του.
Γι’ αυτό, την επόμενη φορά που ένας ηλικιωμένος συγγενής θα διηγηθεί για πολλοστή φορά την ίδια ιστορία, ίσως αξίζει να τον ακούσουμε λίγο περισσότερο. Για εκείνον μπορεί να μην είναι απλώς μια ιστορία του παρελθόντος, αλλά ένα κομμάτι της ζωής του που προσπαθεί να παραδώσει στο μέλλον.
