Σταθερή αύξηση των κρουσμάτων λιστερίωσης, με υψηλή βαρύτητα και θνητότητα, καταγράφεται στην Ευρώπη, σύμφωνα με τον ΕΟΔΥ. Τα πρόσφατα δεδομένα, σε ευρωπαϊκό επίπεδο αλλά και στην Ελλάδα, αναδεικνύουν την ανάγκη για ενισχυμένη επιτήρηση, πρόληψη και στοχευμένη προστασία των ευπαθών ομάδων, τονίζει ο Οργανισμός.
«Η λιστερίωση επανέρχεται στο προσκήνιο της δημόσιας υγείας στην Ευρώπη», αναφέρει χαρακτηριστικά ο ΕΟΔΥ στο ενημερωτικό δελτίο του και παρουσιάζει τα επιδημιολογικά δεδομένα, τα συμπτώματα της νόσου, όπως και τα μέτρα πρόληψης.
Τα κρούσματα στην Ελλάδα
Σε ό,τι αφορά στην Ελλάδα, από το 2004 (όταν ξεκίνησε η επιτήρηση του νοσήματος) έως το 2024 δηλώθηκαν 292 κρούσματα. Ο μέσος ετήσιος αριθμός των κρουσμάτων ήταν 13,9 (τυπική απόκλιση: 9,0). Η μέση ετήσια δηλούμενη επίπτωση ήταν 1,29 (τυπική απόκλιση: 0,9) κρούσματα ανά 1.000.000 πληθυσμού. Το 2015 και το 2023 παρατηρήθηκε αύξηση των δηλωθέντων περιπτώσεων της νόσου (3 κρούσματα/1.000.000 πληθυσμού και τις δύο χρονιές).
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Υψηλότερη ήταν η συχνότητα δήλωσης στην ηλικιακή ομάδα 65 ετών και άνω. Πάνω από το 50% των δηλωθέντων κρουσμάτων αφορούσε ανοσοκατεσταλμένα άτομα, ενώ η θνητότητα του νοσήματος ήταν 23,3%. Σύμφωνα με τα προσωρινά δεδομένα, το 2025 δηλώθηκαν 21 κρούσματα λιστερίωσης.
Τι είναι η λιστερίωση
Πρόκειται για βακτηριακή λοίμωξη που προκαλείται από το gram-θετικό βακτήριο Listeria monocytogenes, το οποίο ανήκει στην οικογένεια των Listeriaceae. Η μόλυνση στον άνθρωπο προκαλείται κατά κύριο λόγο (σε ποσοστό 95%) από τους ορότυπους 1/2a, 1/2b και 4b.
Τα συμπτώματα και η βαρύτητα της νόσου
Συνήθως η λοίμωξη προκαλεί διεισδυτική νόσο. Στους ηλικιωμένους και τα ανοσοκατεσταλμένα άτομα η διεισδυτική νόσος εκδηλώνεται ως σηψαιμία ή μηνιγγίτιδα.
Στην περίπτωση της μηνιγγίτιδας εμφανίζονται συμπτώματα όπως κεφαλαλγία, δυσκαμψία του αυχένα, σύγχυση, έλλειψη ισορροπίας ή σπασμοί. Σε υγιείς ενήλικες η νόσος μπορεί να είναι ασυμπτωματική ή να προκαλεί συμπτώματα γαστρεντερίτιδας, όπως ναυτία και διάρροια με πυρετό.
Για τις έγκυες γυναίκες ο κίνδυνος να νοσήσουν από λιστερίωση είναι 13 φορές μεγαλύτερος σε σχέση με τους υπόλοιπους υγιείς ενήλικες. Συνήθως εμφανίζουν ήπια συμπτώματα και μη ειδικά, όπως πυρετό, κεφαλαλγία, μυαλγία ή συμπτώματα γαστρεντερίτιδας. Ανάλογα µε την ηλικία της κύησης, η μόλυνση της μητέρας είναι δυνατό να οδηγήσει σε αποβολή, θνησιγένεια, πρόωρο τοκετό ή σε σοβαρή λοίμωξη του νεογνού.
Στα νεογνά η λοίμωξη εκδηλώνεται ως σηψαιμία ή μηνιγγίτιδα και η θνητότητα είναι 20%-30%, ενώ φτάνει στο 50% όταν τα συμπτώματα εκδηλώνονται τις τέσσερις πρώτες ημέρες μετά τη γέννηση. Λιγότερο από 20% των κλινικών περιπτώσεων συνδέονται με την εγκυμοσύνη.
Στον γενικό πληθυσμό η θνητότητα της νόσου ποικίλει ανάλογα με τα χαρακτηριστικά του ατόμου φτάνοντας στο 20%.
Η θεραπευτική αντιμετώπιση της λιστερίωσης περιλαμβάνει τη χορήγηση αντιβιοτικών για διάστημα που εξαρτάται από την εντόπιση της νόσου. Το θεραπευτικό σχήμα περιλαμβάνει την ενδοφλέβια χορήγηση πενικιλίνης ή αμπικιλλίνης, ενώ συχνά στο θεραπευτικό σχήμα προστίθεται και κάποια αμινογλυκοσίδη (π.χ. γενταμυκίνη).
Πού αποδίδεται η αύξηση των κρουσμάτων
Στην Ευρώπη, το 2024 η λιστερίωση ήταν το τέταρτο σε συχνότητα δηλούμενο νόσημα με το υψηλότερο ποσοστό νοσηλειών και τη μεγαλύτερη θνητότητα.
Περίπου επτά στα δέκα άτομα που μολύνθηκαν από Listeria χρειάστηκαν νοσηλεία, ενώ ένα στα δώδεκα κατέληξε.
Η αυξητική τάση πιθανόν να αντικατοπτρίζει έναν συνδυασμό παραγόντων, σύμφωνα με τον ΕΟΔΥ, συμπεριλαμβανομένων:
- των δημογραφικών αλλαγών και συγκεκριμένα της γήρανσης του πληθυσμού
- των μεταβαλλόμενων διατροφικών συνηθειών, όπως η αυξανόμενη κατανάλωση προμαγειρεμένων και προσυσκευασμένων τροφίμων που δεν απαιτούν περαιτέρω προετοιμασία/μαγείρεμα πριν την κατανάλωσή τους (ready-to-eat products)
- των μη ορθών πρακτικών χειρισμού και αποθήκευσης τροφίμων.
Τα μέτρα πρόληψης - Ποια τρόφιμα πρέπει να αποφεύγουν οι ομάδες υψηλού κινδύνου
Η πρόληψη της λιστερίωσης απαιτεί την εφαρμογή πολλών μέτρων, παρόμοιων με εκείνων για άλλα τροφιμογενή νοσήματα, αναφέρει ο ΕΟΔΥ. Ωστόσο, υπογραμμίζει ότι απαιτείται η αποφυγή κατανάλωσης συγκεκριμένων τροφίμων, όπως και η ορθή προετοιμασία και αποθήκευση άλλων, μέτρα ιδιαίτερα σημαντικά σε ό,τι αφορά στις ομάδες υψηλού κινδύνου για την εμφάνιση διεισδυτικής λιστερίωσης, όπως οι έγκυες, οι ηλικιωμένοι και τα ανοσοκατεσταλμένα άτομα.
Στα άτομα που ανήκουν σε ομάδες υψηλού κινδύνου συστήνεται να μην καταναλώνουν μη παστεριωμένο γάλα ή μαλακά τυριά που παράγονται από μη παστεριωμένο γάλα.
Επίσης, δεν συστήνεται η κατανάλωση προμαγειρεμένων και προσυσκευασμένων τροφίμων που δεν απαιτούν περαιτέρω προετοιμασία/μαγείρεμα πριν την κατανάλωσή τους (ready-to-eat products), hot dogs και άλλων επεξεργασμένων προϊόντων κρέατος ή υπολειμμάτων τροφίμων, εκτός εάν αυτά θερμανθούν έως ότου παραχθεί καυτός ατμός.
Επιπλέον, θα πρέπει να αποφεύγεται η κατανάλωση καπνιστών θαλασσινών που διατηρούνται στο ψυγείο, εκτός εάν αποτελούν μέρος πλήρως μαγειρεμένου και ζεστού γεύματος ή εάν πρόκειται για κονσερβοποιημένα ή προϊόντα που διατηρούνται σε θερμοκρασία περιβάλλοντος.
Τα ωμά λαχανικά πρέπει να πλένονται σχολαστικά πριν από την κατανάλωση και να φυλάσσονται ξεχωριστά από τα ωμά τρόφιμα ζωικής προέλευσης. Τα τρόφιμα ζωικής προέλευσης πρέπει να μαγειρεύονται επαρκώς. Παράλληλα, είναι απαραίτητο το σχολαστικό πλύσιμο των χεριών, των εργαλείων και των επιφανειών κοπής μετά τον χειρισμό ωμών τροφίμων.
Συστήνεται η χρήση θερμομέτρου για την επιβεβαίωση ότι η θερμοκρασία του ψυγείου είναι ≤4°C και της κατάψυξης ≤−18°C.
