«Μετά τα μνημόνια-Οι χαμένες ευκαιρίες» είναι ο τίτλος του νέου βιβλίου του Νίκου Χριστοδουλάκη που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις «Παπαζήση».
Το βιβλίο ασκεί σφοδρή κριτική για τη διακυβέρνηση του Κυριάκου Μητσοτάκη μετά το 2018, ενώ αναφέρεται και θετικά στην περίοδο της διακυβέρνησης Τσίπρα.
Η κριτική στην κυβέρνηση Μητσοτάκη επικεντρώνεται στη διαχείριση των 60 δισ. για την πανδημία, το Ταμείο Ανάκαψης και τα έσοδα από την υπερφορολόγηση συρρικνώνοντας το εισόδημα των πολιτών, αλλά και στο είδος των ξένων επενδύσεων στη χώρα.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Το βιβλίο, με πρόλογο του δημοσιογράφου Αντώνη Καρακούση, θα παρουσιαστεί στις 9 Νοεμβρίου -και σύμφωνα με τις πληροφορίες που δημοσίευσε ο «Πληροφοριοδότης» στο Dnews- μεταξύ των ομιλητών θα είναι και ο Ευάγγελος Βενιζέλος.
Για τον υπογράφοντα ο Νίκος Χριστοδουλάκης είναι ένα από τα πλέον σημαντικά πρόσωπα που έχει γνωρίσει στην πολιτική, με προοδευτικές ιδέες, βαθιά γνώση της οικονομίας και απόλυτα έντιμος. Τα «Παιχνίδια Εξουσίας» δημοσιεύουν την εισαγωγή του συγγραφέα στο βιβλίο αλλά και τον πρόλογο του Αντώνη Καρακούση σε αυτό.
ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΝΙΚΟΥ ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΑΚΗ
Τα Μνημόνια προσαρμογής, με τα οποία η Ελλάδα έλαβε τρία διαδοχικά πακέτα δανειακής βοήθειας με αντάλλαγμα την εφαρμογή ισάριθμων αλλεπάλληλων προγραμμάτων λιτότητας και μιας μακράς σειράς απαιτούμενων αλλαγών, επέφεραν μια χωρίς προηγούμενο ύφεση στην ελληνική οικονομία, προκάλεσαν ευρεία κοινωνική αναταραχή και τροφοδότησαν παρατεταμένη αβεβαιότητα για το αν τελικά καταφέρει η χώρα να παραμείνει στην Ευρωζώνη, και τους ευρωπαϊκούς θεσμούς γενικότερα.
Το αποτέλεσμα ήταν να εγκατασταθεί μια οξεία πόλωση μεταξύ των πολιτικών δυνάμεων, που με τη σειρά της πολλαπλασίασε τις χρόνιες παθογένειες της ελληνικής πραγματικότητας, υπονόμευσε την εμπιστοσύνη προς τους θεσμούς και οδήγησε συχνά σε ακραίες συμπεριφορές. Όπως ήταν επόμενο, τα φαινόμενα αυτά ενισχύθηκαν αλλά και πυροδότησαν μια εκτεταμένη πολιτική αστάθεια, η οποία έκανε τη λήψη αποφάσεων δύσκολη και την επίτευξη συναινέσεων ακόμα δυσκολότερη.
Για να προσμετρήσει κανείς τον βαθμό πολιτικής αστάθειας, αρκεί να παρατηρήσει ότι κατά τη δωδεκαετία που διήρκεσε η κρίση μεταξύ 2007-2019 καμία κυβέρνηση δεν ολοκληρώνει την προβλεπόμενη από το Σύνταγμα τετραετία διακυβέρνησης, αλλά με διάφορες - πραγματικές ή προσποιητές - επικλήσεις καταφεύγει σε πρόωρες εκλογές. Σε αυτό το διάστημα, διεξάγονται επτά εκλογικές αναμετρήσεις, εναλλάσσονται εννέα πρωθυπουργοί και ορίζονται έντεκα διαφορετικοί υπουργοί Οικονομικών.[1] Η σύγκριση με οποιαδήποτε άλλη ανεπτυγμένη χώρα μόνο θλίψη μπορεί να προκαλέσει.
Στη διάρκεια των Μνημονίων η ύφεση επέφερε όχι μόνο πτώση της κατανάλωσης και της ευημερίας των νοικοκυριών, αλλά και καθίζηση της επενδυτικής δραστηριότητας όπως επίσης και έξοδο σημαντικού ανθρώπινου δυναμικού προς άλλες χώρες. Τα φαινόμενα αυτά όχι μόνο υπήρξαν έντονα, αλλά οι συνέπειες τους αποτέλεσαν μια δυστοπική κληρονομιά που συνέχισε να πλήττει την οικονομία και την κοινωνική συνοχή. Επρόκειτο για το βαρύ τίμημα που πλήρωσε η χώρα για να αποφύγει μια ολοκληρωτική χρεοκοπία. Η περίοδος αυτή τυπικά ολοκληρώθηκε το 2018 με τη λήξη του τρίτου Μνημονίου, την επίτευξη μιας μακροχρόνιας συμφωνίας για την ελάφρυνση των αποπληρωμών του δημόσιου χρέους και διάφορες δεσμεύσεις ότι οι μεταρρυθμίσεις θα συνεχιστούν – αν και με λιγότερο έντονους ρυθμούς.
Με δεδομένες τις αρνητικές συνέπειες, θα περίμενε κανείς ότι, προκειμένου να εξελιχθούν τα πράγματα όσο πιο ομαλά γινόταν, θα επικρατούσε ένα πνεύμα συναίνεσης και συνεργασίας μεταξύ των πολιτικών δυνάμεων και των διαφόρων κοινωνικών φορέων για τις κατάλληλες ενέργειες που έπρεπε να γίνουν, ώστε το παραγωγικό και ανθρώπινο δυναμικό αφενός να αποκατασταθεί στα προ της κρίσεως επίπεδα, και αφετέρου, να αναβαθμισθεί προκειμένου να καλυφθεί η απόσταση που στο μεταξύ διένυσαν οι άλλες χώρες, σημειώνοντας τη δική της πρόοδο η καθεμιά. Να συμφωνήσουν, δηλαδή, ότι αυτό που χρειαζόταν πρωτίστως εκείνη τη στιγμή ήταν να γίνουν παραγωγικές επενδύσεις (που είχαν εγκαταλειφθεί), υποδομές (που είχαν καταρρεύσει), καθώς και μέριμνα σε ζητήματα εκπαίδευσης (που είχε παραμεληθεί) συν μια σειρά άλλα βασικά κοινωνικά αγαθά όπως υγεία, ασφάλεια μεταφορών κ.λπ., για τα οποία επίσης έπρεπε να υπάρξει μέριμνα.
Κάτι τέτοιο όμως δεν έγινε, και ένας από τους σκοπούς για τον οποίον συγκεντρώθηκαν τα κείμενα στην ανά χείρας έκδοση είναι ακριβώς για να καταδείξει τα θέματα, γύρω από τα οποία θα μπορούσε να είχε διαμορφωθεί η κατάλληλη συναίνεση και συνεπώς να οδηγήσει σε βέλτιστα αποτελέσματα στην ανάπτυξη, τις επενδύσεις, την απασχόληση και την εκπαίδευση σε σύγκριση με αυτά που τελικά σημειώθηκαν.
Κριτική χωρίς παρωπίδες
Από την άλλη μεριά, θα ήταν αβάσιμο (και πολιτικά εμπαθές) να ισχυρισθεί κανείς ότι τίποτα θετικό δεν κληροδοτήθηκε από την περίοδο των Μνημονίων έως το 2018 και καμία βελτίωση δεν σημειώθηκε από το 2019 μέχρι σήμερα. Όσο κι αν διαφωνεί κανείς είτε με την κυβέρνηση των ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ είτε με την κυβέρνηση της ΝΔ που τη διαδέχθηκε, θα πρέπει να τους αναγνωρίσει τα εξής βασικά:
(α) Στη μεν κυβέρνηση των ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ, την επίτευξη μιας πολύχρονης διευκόλυνσης για τις αποπληρωμές του χρέους με επιτόκια, που είναι σαφώς χαμηλότερα των αγορών. Ιδιαίτερα κατά την περίοδο που διανύομε με την έξαρση του πληθωρισμού μετά την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία και τις επιδρομές των ΗΠΑ και του Ισραήλ στο Ιράν, τα επιτόκια ομολόγων αυξάνονται και θα προκαλούσαν έντονες επιβαρύνσεις στο δημόσιο έλλειμμα και χρέος της χώρας μας. Από την άλλη, βεβαίως, η συγκεκριμένη κυβέρνηση είχε δεχθεί τη μακρά υποθήκευση των δημοσίων επιχειρήσεων στους δανειστές, χάνοντας έτσι κάθε ουσιαστική πρωτοβουλία για την παραγωγική ανάταξη της χώρας.
(β) Η ίδια κυβέρνηση είχε επιτύχει σημαντικά πρωτογενή πλεονάσματα και είχε καταφέρει να συγκεντρώσει ένα μεγάλο αποθεματικό, διασφαλίζοντας έτσι αξιοπιστία στην εκτέλεση του Προϋπολογισμού, αν και η σωρηδόν χορήγηση επιδομάτων και βοηθημάτων στις εκλογικές αναμετρήσεις του 2019 προσέδωσε στην πολιτική της έντονα ψηφοθηρικά χαρακτηριστικά.
(γ) Η δε κυβέρνηση της ΝΔ, που σχηματίστηκε το 2019, σαφώς πιστώνεται με την ανάκαμψη της οικονομίας, όπως αυτή εκφράστηκε με την υπέρτερη ανάπτυξη έναντι της ΕΕ, την καλύτερη βαθμολογία από τις διεθνείς αγορές, καθώς και ορισμένες φορολογικές ελαφρύνσεις σε διάφορες κατηγορίες.
Όμως αυτά συνέβησαν όχι λόγω κάποιου αναπτυξιακού σχεδίου αλλά κυρίως λόγω της εύνοιας δύο μεγάλων δημοσιονομικών θεών που εκείνη την περίοδο κατέβηκαν στον πλανήτη Γη: ο ένας ήταν το ασύλληπτο πακέτο των 60 δισ. ευρώ, που μοίρασε η κυβέρνηση για την πανδημία χωρίς κριτήρια και χωρίς, φυσικά, να απαιτήσει τις (δήθεν) επιστρεπτέες ενισχύσεις. Η ύφεση της εποχής των Μνημονίων ανακόπηκε μεν, αλλά τα περισσότερα λεφτά πήγαν στην κατανάλωση, τις εισαγωγές και τις τραπεζικές καταθέσεις.
Ο δεύτερος θεός ήταν το Ταμείο Ανάκαμψης & Ανθεκτικότητας, που προσέδωσε 1,5% έως 2% περαιτέρω ανάπτυξη κάθε χρόνο, μόνο που θα εξατμιστεί μόλις κλείσει η στρόφιγγα της ΕΕ, και ο λόγος θα οφείλεται στο γεγονός ότι κατά ένα περιορισμένο μόνο μέρος χρηματοδοτήθηκαν υποδομές και επενδύσεις που θα άλλαζαν σε μόνιμη βάση τη δομή της οικονομίας. Η εγχώρια παραγωγή βελτιώθηκε όχι όμως και η εθνική παραγωγικότητα, και γι’ αυτό βλέπουμε να επιμένει η ακρίβεια, παρά τις επικοινωνιακές πιρουέτες της κυβέρνησης.
Εκτός από τους δύο θεούς, εμφανίστηκε όμως κι ένας κοιμώμενος δαίμονας: ο πληθωρισμός, ο οποίος πολύ βολικά για την κυβέρνηση αύξησε τα έσοδα της έμμεσης φορολογίας, λόγω ανόδου των τιμών, και συμπίεσε το δημόσιο χρέος ως ποσοστό του πληθωρισμένου ΑΕΠ. Όμως με την ακρίβεια που επισσώρευσε, συρρίκνωσε τα εισοδήματα των νοικοκυριών και διόγκωσε το κόστος διαφόρων υπηρεσιών (π.χ. των ενοικίων, μεταφορών, κλπ).
(δ) Η αύξηση της εισροής κεφαλαίων από το εξωτερικό προσέδωσε μεν σημαντική ρευστότητα στην οικονομία, αλλά δεν οδήγησε στην υλοποίηση μεγάλων πάγιων νέων επενδύσεων στη μεταποίηση, την τεχνολογία ή γενικά σε τομείς υψηλής προστιθέμενης αξίας, αν και δεν έλειψαν εντελώς τέτοιες περιπτώσεις.
Αντιθέτως, προκλήθηκε εκδήλωση μεγάλου ενδιαφέροντος από ξένους επενδυτές όσον αφορά τυχερά παιγνίδια, τουριστικές μονάδες, κέντρα δεδομένων (data centers), καθώς και για εξαγορά start-ups από τις οποίες μετά αποχωρούν αφού εισπράξουν τα (σχεδόν) αφορολόγητα μερίσματα.
Την ίδια στιγμή, σημαντικός όγκος ξένων εισροών κατευθύνεται στην εξαγορά κόκκινων δανείων, σε υπηρεσίες χωρίς παραγωγική βάση και προπάντων στο Real Estate με τον σκανδαλώδη θεσμό της Golden Visa. Το αποτέλεσμα είναι ολόκληρες περιοχές σε αστικά κέντρα και σε εθνικά ευαίσθητες περιφέρειες να εξαγοραστούν από αδιαφανή και ανεξέλεγκτα ξένα συμφέροντα, οξύνοντας το στεγαστικό πρόβλημα που αντιμετωπίζουν οι νέοι και δυσκολεύοντας αφάνταστα την ένταξή τους στο κοινωνικό σύστημα με αρνητικές συνέπειες όσον αφορά την αντιμετώπιση της δημογραφικής παρακμής που κατατρύχει τη χώρα.
(ε) Είναι γεγονός, επίσης, ότι μετά το πέρας των Μνημονίων, η Ελλάδα αποκατέστησε σχέσεις και καλύτερη θέση στα ευρωπαϊκά και διεθνή δρώμενα, πλην όμως μια σειρά από θεσμικές εκτροπές, αυθαιρεσίες και ολιγωρίες της κυβέρνησης - από τις υποκλοπές και τον ΟΠΕΚΕΠΕ έως την καχυποψία που υπάρχει για τη δικαιοσύνη και την παντοδύναμη πολιτική οικογενειοκρατία - υπενθύμιζαν ξανά και ξανά την εικόνα μιας διαρκούς παλινδρόμησης από τις προδιαγραφές ενός σύγχρονου κράτους.
Πώς αξιολογείται μια πολιτική;
Σε κάθε περίπτωση, πάντως, η αξιολόγηση της οικονομίας - πολύ δε περισσότερο για μια ολόκληρη περίοδο - δεν μπορεί να περιοριστεί στο αν πέτυχε μερικά θετικά ή απέφυγε κακοτοπιές. Η αξιολόγηση οφείλει να γίνει συνολικά και ολοκληρωμένα, όχι μόνο με βάση το πρακτέο, αλλά ούτε και με βάση το ευκταίο μιας εποχής. Το μεν πρώτο θα το προτιμούσαν όσοι είχαν την ευθύνη της διακυβέρνησης και πιστεύουν ότι οι τύχες της χώρας συνορεύουν πάντα με τις δικές τους επιλογές και ικανότητες, ενώ το δεύτερο θα έσπευδαν να το υιοθετήσουν όσοι βρίσκονταν απέναντί τους και δεν θα ήταν ποτέ συγκαταβατικοί με αυτά τα οποία γίνονται από τους άλλους.
Ένας άλλος δημοφιλής τρόπος να δημιουργήσει κανείς βάση σύγκρισης θα ήταν να κατασκευάσει εκ των υστέρων μία εξιστόρηση για το ποια πορεία θα μπορούσε να είχε πάρει η οικονομία, τηρουμένων των εξωγενών περιορισμών που μία κυβέρνηση αντιμετώπισε. Αυτή είναι η λεγόμενη εναλλακτική προσέγγιση στα γεγονότα (the ‘what if ’ approach) και οικοδομείται με μια σειρά υποθέσεων που αν ίσχυαν θα οδηγούσαν σε διαφορετικό αποτέλεσμα, το οποίο μετά συγκρίνεται με την πραγματική έκβαση. Η συγκεκριμένη μέθοδος είναι μεν ενδιαφέρουσα για θεωρητικά πειράματα και σεμινάρια, όχι όμως ρεαλιστική και ως εκ τούτου μη-δίκαιη, απλούστατα διότι η επικράτηση των εναλλακτικών υποθέσεων δεν συνιστά παρά ευχολόγιο.
Για τον λόγο αυτό, θεωρώ πως η καλύτερη οδός να δει κάποιος με κριτική ματιά τις επιδόσεις μιας περιόδου στην οικονομία (όπως ενδεχομένως και σε άλλους τομείς) είναι να παραθέσει εναλλακτικές προτάσεις που είχαν διατυπωθεί - όχι μεταγενέστερα - αλλά στον ιστορικό χρόνο των γεγονότων. Σε περίπτωση που οι προτάσεις αυτές καταδεικνύουν, όντως, ότι μια καλύτερη πορεία ήταν εφικτή και γνωστή από τότε, η υστέρηση θα βαρύνει όσους τις αγνόησαν και άσκησαν πολιτική με τις εμμονές και υποδείξεις της δικής τους θεώρησης των πραγμάτων. Αν πάλι οι προτάσεις φαίνονται έωλες και αναποτελεσματικές, τότε η πολιτική που ασκήθηκε μπορεί εύκολα να υπερκεράσει την κριτική.
Αποδεχόμενος αυτή τη δοκιμασία του ex post ελέγχου σε προτάσεις και απόψεις που διατυπώθηκαν στον ιστορικό χρόνο των εκάστοτε εξελίξεων, επέλεξα να συγκεντρώσω τα κυριότερα άρθρα, ομιλίες, δοκίμια και προτάσεις που έγραψα και δημοσίευσα μέσα στο διάστημα 2018-2025. Τα περισσότερα άρθρα δημοσιεύτηκαν στις εφημερίδες Το Βήμα και Καθημερινή, ενώ τα δοκίμια κυρίως στη διαΝΕΟσις και την Οικονομική Επιθεώρηση. Σε όλα τα κείμενα αναφέρεται το μέσον και ο χρόνος δημοσίευσης. Η αναδημοσίευση τους γίνεται χωρίς παρεμβάσεις ή εκ των υστέρων ουσιαστικές τροποποιήσεις, με εξαίρεση διορθώσεις ύφους, χρόνου αναφοράς και ορθογραφίας σύμφωνα με τους κανόνες του εκδοτικού οίκου και ορισμένες επεξηγήσεις για την χρονική συγκυρία της δημοσίευσης. Εφόσον τα κείμενα γράφτηκαν ως άρθρα επικαιρότητας, μερικές επαναλήψεις σε μείζονα θέματα – όπως για παράδειγμα το Ταμείο Ανάκαμψης, το επενδυτικό κενό και το Δημογραφικό - είναι αναπόφευκτες, πράγμα που φανερώνει και την διαχρονική σημασία που έχουν.
Το βιβλίο είναι χωρισμένο σε τέσσερα Μέρη και παρακάτω περιγράφεται συνοπτικά το περιεχόμενο ενός εκάστου.
Μέρος Πρώτο: Το πρώτο και μεγαλύτερο Μέρος είναι αφιερωμένο στην Οικονομία. Όχι μόνο λόγω προσωπικής μου ενασχόλησης, αλλά κυρίως επειδή σε αυτό το πεδίο εκδηλώθηκαν οι κυριότερες πολιτικές των Μνημονίων και εκεί παραμένουν ακόμα αθεράπευτες και ανεπούλωτες οι μακροχρόνιες συνέπειες που άφησαν. Στην πράξη, οι επιδόσεις της οικονομίας είναι που θα κρίνουν την περίφημη επιστροφή της χώρας στην «κανονικότητα» και θα διαμορφώσουν τις δυνατότητες να ασκηθούν αποτελεσματικές πολιτικές σε άλλους τομείς - από την τεχνολογία και την Άμυνα έως τη δημογραφική ανάταξη και την εκπαίδευση.
Εξετάζεται, κατ’ αρχάς, ποια θα έπρεπε να είναι η ενδεδειγμένη σπουδή για την έξοδο από τα Μνημόνια και προτείνεται μία συντεταγμένη και δημοσιονομικά σώφρων διαδικασία με πρόβλεψη ενίσχυσης των δημοσίων επενδύσεων και υιοθέτηση πολιτικών που αυξάνουν την παραγωγή και την απασχόληση, όχι τα κάθε λογής επιδόματα και τις άπειρες χαριστικές ρυθμίσεις.
Φυσικά, η χάραξη μιας μακροχρόνιας αποτελεσματικής πολιτικής προϋποθέτει να γνωρίζει κανείς πού ακριβώς βρίσκεται και πού θέλει να φτάσει. Για τον λόγο αυτό, παρουσιάζονται διεξοδικά τα βασικά χαρακτηριστικά της ελληνικής οικονομίας, πόσο χειροτέρευσαν τη δεκαετία 2008-2018 (δηλαδή πριν την περίοδο που γράφτηκαν τα κείμενα) και ποια είναι τα περιθώρια βελτίωσης. Ιδιαίτερη σημασία δίνεται στο επενδυτικό κενό, το οποίο επικαθορίζει πλείστες όσες υστερήσεις στον παραγωγικό τομέα. Για ν’ αρχίσει να κλείνει το επενδυτικό κενό πρέπει αφενός μεν να ενεργοποιηθεί το ελληνικό τραπεζικό σύστημα, και αφετέρου, να εντοπιστούν οι τομείς που θα πρωταγωνιστήσουν στην αναδιάρθρωση της χώρας όπως προεχόντως είναι η μεταποίηση και ο τουρισμός.
Πριν όμως η χώρα αρχίσει να ανακάμπτει ουσιαστικά, εμφανίστηκε η πανδημία ανατρέποντας τα υγειονομικά, κοινωνικά και εργασιακά δεδομένα, ενώ έπειτα από λίγο η Ρωσία εισέβαλε στην Ουκρανία ανατρέποντας τα ενεργειακά και τα γεωπολιτικά δεδομένα. Τα κακά νέα ήταν ένας απρόσμενος πληθωρισμός που ροκάνισε τα εισοδήματα χωρίς να γίνει καμία σοβαρή προσπάθεια να τεθεί υπό έλεγχο, ενώ θα μπορούσε, όπως αναλυτικά επισημαίνεται στα σχετικά κείμενα. Υπήρξαν όμως και καλά νέα, και ένα τέτοιο ήταν το γενναιόδωρο Ταμείο Ανάκαμψης, που θα μπορούσε να χρηματοδοτήσει υποδομές και επενδύσεις και ν’ αλλάξει οριστικά το πρόσωπο και το μέλλον της οικονομίας. Πλην όμως, όπως επίμονα περιγράφεται σε αρκετά άρθρα, κάτι τέτοιο συνέβη μόνο οριακά κι αυτό κατά τη γνώμη μου συνιστά τη μεγαλύτερη αμέλεια που θα μπορούσε να επιδείξει κάποιος για την ανάπτυξη της χώρας.
Μεγάλο βάρος δίνεται στο φαινόμενο «αφελληνισμού» της οικονομίας με τις μαζικές αποκτήσεις Real Estate είτε μέσω της Golden Visa είτε από κερδοσκοπικά Funds χωρίς να προβαίνουν σε πάγιες νέες επενδύσεις που αυξάνουν την παραγωγή και την απασχόληση σε μακροχρόνια βάση. Με την ίδια κριτική θεώρηση εξετάζονται οι πολιτικές αποκρατικοποιήσεων και ιδιαίτερα οι άδοξοι πειραματισμοί με το χρηματιστήριο ηλεκτρικής ενέργειας, το οποίο έχει εκτοξεύσει τις τιμές του ρεύματος σε δυσθεώρητα ύψη. Προφανώς, αυτοί που πλήττονται περισσότερο είναι τα φτωχότερα στρώματα και εξ αυτού του λόγου η ανισότητα στη χώρα μας ανεβαίνει ραγδαία. Ένας τρόπος αντιμετώπισης θα ήταν η επιβολή ενός ειδικού φόρου στους «υπερπλούσιους» με αισθητά μεγάλη περιουσία, κατ’ αναλογία και όπως ισχύει σε άλλες ανεπτυγμένες χώρες.
Επίσης, εξετάζεται πώς η ειδική θέση της χώρας μας στο γεωπολιτικό περιβάλλον και οι ανάγκες για αυξημένες αμυντικές δαπάνες μπορούν να συμβαδίσουν με την ανάπτυξη της καινοτομίας ώστε να μην αποβούν σε βάρος της αναπτυξιακής προσπάθειας.
Μέρος Δεύτερο: Στο δεύτερο Μέρος του βιβλίου εξετάζεται η σχέση της Ελλάδας με την ΕΕ, την ίδια περίοδο που στην Ευρώπη αλλάζουν τα γεωπολιτικά, κοινωνικά και χρηματοδοτικά δεδομένα - από τον πόλεμο και την πανδημία έως τις Εκθέσεις Ντράγκι και Λέττα. Βασικό ζήτημα, πάντως, είναι η δυνατότητα και βιωσιμότητα μιας σύγκλισης Βορρά-Νότου και τι είδους συμμαχίες μπορούν να συγκροτηθούν εντός της ΕΕ για να διεκδικηθούν νέες πιο ανοιχτές και συμπεριληπτικές πολιτικές. Ξεχωριστό ζήτημα για τη χώρα μας είναι οι δαπάνες που απαιτούνται για νέους εξοπλισμούς και πώς η Ελλάδα θα μπορούσε να επωφεληθεί από τα κυοφορούμενα προγράμματα.
Μέρος Τρίτο: Εδώ εξετάζονται μερικά κρίσιμα ζητήματα Παιδείας και Έρευνας, όπως οι κανόνες που πρέπει να ισχύσουν για τα ιδιωτικά ιδρύματα για να μη γίνει η Ελλάδα μία χώρα υποβαθμισμένων κολλεγίων χωρίς κανόνες και προδιαγραφές. Χρόνιες παθογένειες, από τα ατάκτως ερριμμένα τμήματα και τους αιώνιους φοιτητές, έως τα φαινόμενα βίας στα πανεπιστήμια, πρέπει ν’ αντιμετωπιστούν συλλογικά, συναινετικά και με όραμα το πανεπιστήμιο του μέλλοντος, το οποίο θα διασφαλίσει γνώση και αξίες στον αυριανό πολίτη και εργαζόμενο. Για προφανείς λόγους, μερικά άρθρα είναι γραμμένα με έντονη συναισθηματική φόρτιση, καθώς ο χώρος της Παιδείας για μένα δεν υπήρξε μόνο αντικείμενο πολιτικού ενδιαφέροντος, αλλά και προσωπικό βίωμα επί πενήντα και πλέον χρόνια.
Μέρος Τέταρτο: Έσχατο, αλλά όχι ελάχιστο, καταγίνεται με το πρόβλημα της δημογραφικής παρακμής, τον συνεπαγόμενο κίνδυνο του ασφαλιστικού συστήματος και τις διογκούμενες ανισότητες που διαμορφώνουν ασφυκτικό πλαίσιο για τις νεότερες γενιές. Η περιγραφή του δημογραφικού καλύπτει όχι μόνο τις μειούμενες γεννήσεις, αλλά κυρίως την αποδυνάμωση των παραγωγικών ηλικιών και την αντιστροφή της αναλογίας νέοι/ηλικιωμένοι. Η αντιστροφή της επιφέρει ισχυρούς κραδασμούς στο σύστημα ασφάλισης, το οποίο θα πρέπει να υπόκειται σε διαρκείς αξιολογήσεις για τη βιωσιμότητα του.
Προτείνεται, επίσης, μία βαθιά απλοποίηση του ασφαλιστικού συστήματος, που θα διευκολύνει την κατανόησή του από τους ασφαλισμένους χωρίς τις σημερινές επιπλοκές και άχρηστες πολυπλοκότητες. Παράλληλα, προτείνονται ορισμένες απλές αλλαγές στον κρατικό μηχανισμό και την αποκέντρωση, ώστε να γίνουν πιο λειτουργικές και αποτελεσματικές για τους πολίτες. Το γιατί δεν έγιναν τόσα χρόνια, ούτε από τα Μνημόνια ούτε μετά τη λήξη τους είναι ένα θέμα που θα άξιζε να απασχολήσει ένα επόμενο βιβλίο.
Επίλογος: Η συλλογή κειμένων κλείνει με έναν Επίλογο που αφενός επαναφέρει την στασιμότητα της εθνικής παραγωγικότητας ως βασική αιτία έλλειψης μιας μετα-μνημονιακής υπέρβασης, αφετέρου αναφέρεται στην νέα αποδιοργάνωση που έχει προκύψει με την πολεμική σύρραξη στον Περσικό Κόλπο. Οι αναταράξεις στις τιμές των καυσίμων, η καθοδική επίδραση στην πορεία των επενδύσεων και τις τουριστικές ροές , όπως και η γεωπολιτική αβεβαιότητα που θα ενσκήψει εν μέσω μιας ασταθούς και απρόβλεπτης διοίκησης των ΗΠΑ, θα πιέσουν περαιτέρω την ελληνική οικονομία που δεν φρόντισε εγκαίρως και επαρκώς να ενισχύσει την ανθεκτικότητα της όσο είχε τους γενναιόδωρους πόρους του Ταμείου Ανάκαμψης. Αν και τα κείμενα γράφτηκαν και δημοσιεύτηκαν για τα προβλήματα που αντιμετώπιζε η χώρα την μετα-μνημονιακή εποχή, πολλά ίσως είναι ακόμη χρήσιμα για να ερμηνεύσουν και τα τωρινά ή ακόμη και να καθοδηγήσουν την αντιμετώπιση τους.
Νίκος Μ. Χριστοδουλάκης
Μάϊος 2026
[1] Εθνικές εκλογές έγιναν το 2007, το 2009, δύο το 2012, δύο το 2015 και το 2019. Επίσης είχαμε δύο ευρωεκλογές, το 2009 και το 2014. Στις δύο εκλογές του 2015 είχε βγει ο ίδιος πρωθυπουργός.
ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΑΝΤΩΝΗ ΚΑΡΑΚΟΥΣΗ
Μάϊος 2026
Τυχαίνει να παρακολουθώ την πολιτική διαδρομή, τις απόψεις και τις ιδέες του Νίκου Χριστοδουλάκη από τις αρχές της δεκαετίας του 1990, από τότε που συντονίστηκε με πλειάδα νεωτερικών πολιτικών στελεχών στο πλαίσιο του κύκλου του Κώστα Σημίτη για τον εκσυγχρονισμό της κοινωνίας και την ένταξή της χώρας στην προπαρασκευαζόμενη εκείνη την περίοδο δημιουργία της ευρωζώνης και εισαγωγής του ευρώ.
Από τις πρώτες παρουσίες του στον Δημόσιο χώρο ένοιωθε ο καθείς την τόλμη και την οξυδέρκεια που διέκρινε τις τοποθετήσεις του, όπως και το βάθος της επεξεργασίας των θεμάτων που χειριζόταν. Εξοπλισμένος επιστημονικά από τη σχολή των Ηλεκτρολόγων Μηχανικών του Ε.Μ. Πολυτεχνείου και τις μεταπτυχιακές σπουδές στο Καίμπριτζ, και πολιτικά συνειδητοποιημένος από την συμμετοχή του στον αντιδικτατορικό αγώνα, την εξέγερση του Πολυτεχνείου και τις πρώτες προκλήσεις της Μεταπολίτευσης, διέθετε όλα τα προσόντα για μια ξεχωριστή διαδρομή.
Τον θυμάμαι το 1993 από τη θέση του γενικού γραμματέα Έρευνας και Τεχνολογίας να περιγράφει με πάθος και ένταση την αξία των δημόσιων επενδύσεων στην κρίσιμη ζώνη της εκπαίδευσης, της καινοτομίας και της γνώσης. Και μετέπειτα πώς από τη θέση του υφυπουργού Οικονομικών το 1996 υπερασπιζόταν τη δημοσιονομική σταθερότητα, τον έλεγχο του δημοσίου χρέους και επιχειρηματολογούσε συστηματικά και οργανωμένα υπέρ της ένταξης στην ευρωζώνη. Αργότερα ως οικονομικός σύμβουλος του Πρωθυπουργού, υπουργός Ανάπτυξης μεταξύ των ετών 2000 και 2001 και υπουργός Οικονομικών από το 2001 έως το 2004, έθετε μετ' επιτάσεως το ζήτημα του παραγωγικού μοντέλου και της συνολικής ανασύνθεσης της ελληνικής οικονομίας, όπου κεντρική θέση κατείχε η αναγέννηση και ανασύνταξη της ΔΕΗ, η οποία επί των ημερών του μεταμορφώθηκε πραγματικά υπό τη σκέπη του ελληνικού Δημοσίου.
Έκτοτε πολλά άλλαξαν, η χώρα δοκιμάστηκε πολλαπλώς, η κρίση την διέλυσε στην κυριολεξία και η ελληνική πολιτική έπειτα από οικονομική καταστροφή επικών διαστάσεων έμεινε και μένει ακόμη δεσμευμένη και καθοδηγούμενη από επιλογές άλλων. Ο Νίκος Χριστοδουλάκης όλα αυτά τα χρόνια παρέμεινε ενεργός και με διαρκείς παρεμβάσεις επέμεινε να διεκδικεί ασφαλέστερες και αποτελεσματικότερες πολιτικές για τη χώρα και τους πολίτες, στηριζόμενος πάντοτε σε ενδελεχή έρευνα, μελέτη και αξιολόγηση τόσο των στοιχείων, όσο και των επιμέρους οικονομικών, κοινωνικών και πολιτικών συνθηκών.
Το βιβλίο «Μετά τα μνημόνια: ΟΙ ΧΑΜΈΝΕΣ ΕΥΚΑΙΡΙΕΣ» αποτελεί κατά βάση μια συλλογή δημοσιευμένων άρθρων, απόψεων και κειμένων που φιλοξενήθηκαν μεταξύ 2018 και 2025 στις εφημερίδες «Βήμα της Κυριακής» και «Καθημερινή», στην ιστοσελίδα της Διανέοσις και αλλού. Καίριες παρεμβάσεις του συγγραφέα, διατυπωμένες σε ανύποπτο χρόνο, για την προβληματικότητα της μετα-μνημονιακής περιόδου, τα λάθη και τις παραλείψεις της οικονομικής πολιτικής και του σχεδιασμού των κυβερνήσεων, τόσο του ΣΥΡΙΖΑ όσο και της Νέας Δημοκρατίας.
Ο Νίκος Χριστοδουλάκης περιγράφει κατ' αρχήν με ακρίβεια πόσο οδυνηρή ήταν η μεγάλη οικονομική κρίση για τη χώρα, τις φθορές που προκάλεσε στην ελληνική οικονομία, τις παραγωγικές απώλειες, το μεγάλο παραγωγικό και επενδυτικό κενό που άφησε πίσω της, την υψηλή ανεργία και βεβαίως το μαζικό κύμα μετανάστευσης ιδιαιτέρως των νέων που αφαίρεσαν κρίσιμο δυναμικό από τη χώρα. Και αποδίδει τη μεγαλύτερη ευθύνη στον κεντρικό σχεδιασμό των δανειστών και των κυβερνήσεων που τον αποδέχθηκαν, που ήθελε τη χώρα να προσπαθεί την έξοδο από την κρίση στηριζόμενη κυρίως σε υπερβολικά δημοσιονομικά πλεονάσματα παρά σε πολιτικές ανάπτυξης.
Κατ' αυτόν «τα πλεονάσματα τιμωρίας και τα ελλείμματα ανάπτυξης» δεν έφεραν τα προσδοκώμενα, παρά διαιώνισαν και διαιωνίζουν ακόμη και σήμερα τα στοιχεία της κρίσης. Ο ίδιος εγκαίρως είχε προειδοποιήσει ότι το μείγμα της πολιτικής των μνημονίων δεν είναι το καταλληλότερο και επέμενε στην επιλογή μικρών πλεονασμάτων και μεγάλων επενδύσεων για την ταχύτερη έξοδο από το περιβάλλον αναιμικής ανάπτυξης και δυσπραγίας των νοικοκυριών.
Ο Νίκος Χριστοδουλάκης επικρίνει ιδιαιτέρως την κυβέρνηση του Κυριάκου Μητσοτάκη η οποία, όχι μόνο διατήρησε την πολιτική των υψηλών πλεονασμάτων τα οποία προηγουμένως κατήγγειλε, αλλά επαίρεται κιόλας για τα υπερ-πλεονάσματα που συσσωρεύτηκαν επί των ημερών της, επιτείνοντας έτσι επιμέρους κρίσεις, όπως αυτές του πληθωρισμού, της ενέργειας, της στέγασης, της αρνητικής δημογραφίας συμπεριλαμβανομένης, η οποία καταδικάζει σε προβληματική γήρανση τη χώρα και την οικονομία της.
Απέδιδε επίσης εγκαίρως εξαιρετική σημασία στο μετα-πανδημικό κύμα ακρίβειας και απαιτούσε πρόνοιες από το 2022 ακόμη. Όπως αρκούντως επικριτικά ήταν τα σχόλιά του για την πολιτική επί των ακινήτων, η οποία μέσω της χρυσής βίζας αλλά και των αποκρατικοποιήσεων οδήγησε και οδηγεί στον αφελληνισμό της ιδιοκτησίας. Από τα κείμενα του βιβλίου αναδεικνύεται με ξεχωριστό τρόπο η αξία και ο ρόλος της εκπαίδευσης, χωρίς φοβίες απέναντι στα ιδιωτικά πανεπιστήμια αλλά με κανόνες και αρχές διασφάλισης της ποιότητας και ενίσχυσης των δημόσιων πανεπιστημίων. Επιπλέον θέτει θέματα διεκδικήσεων έναντι της Ευρώπης, θεωρεί απαραίτητη τη συγκρότηση μετώπου του ευρωπαϊκού νότου απέναντι στον πλούσιο και υπερσυντηρητικό βορρά.
Και κλείνει με παρατηρήσεις, σχόλια και προτάσεις μέτρων αντιμετώπισης της δημογραφικής παρακμής, η οποία πέραν των άλλων φανερώνει προβλήματα περιφερειακών ανισοτήτων και ερήμωσης της υπαίθρου.
Το βιβλίο του Νίκου Χριστοδουλάκη θα μπορούσε να αποτελέσει τη βάση διαμόρφωσης μιας αξιόπιστης εναλλακτικής πρότασης διακυβέρνησης σε τούτους τους καιρούς των μεγάλων αλλαγών και των πολλών κινδύνων που μας περιβάλλουν.
