Η Ευρώπη φλέγεται! Από το Παρίσι μέχρι τις Βρυξέλλες, από το Μιλάνο μέχρι τα Τίρανα, οι δρόμοι γεμίζουν ανθρώπους που αρνούνται να συμβιβαστούν με μια κοινωνία όπου ο πλούτος αυξάνεται για τους λίγους και η ανασφάλεια πολλαπλασιάζεται για τους πολλούς.
Και οι κυβερνήσεις; Αντί να αναρωτηθούν γιατί οι λαοί εξεγείρονται, αναρωτιούνται πώς θα τους κάνουν να σωπάσουν.
Με άλλα λόγια, όταν ο ασθενής έχει πυρετό, οι «άριστοι» προτείνουν να σπάσουμε το θερμόμετρο!
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Στις 17 Οκτωβρίου η Γαλλία γνώρισε τεράστιες διαδηλώσεις. Οι διοργανωτές μίλησαν για 800.000 συμμετέχοντες, οι αρχές για 550.000. Μαθητές, φοιτητές, εργαζόμενοι και συνταξιούχοι διαμαρτυρήθηκαν για την ακρίβεια, τις περικοπές και την υποβάθμιση των δημόσιων υπηρεσιών.
Στο Βέλγιο, τα συνδικάτα αντιστέκονται στη λιτότητα. Στην Ιταλία, η νεολαία αμφισβητεί τις κοινωνικές προτεραιότητες της Μελόνι. Στην Αλβανία, η οργή στρέφεται κατά της διαφθοράς, της εμπορευματοποίησης του περιβάλλοντος και της υποβάθμισης της εκπαίδευσης.
Διαφορετικές χώρες, διαφορετικές αφορμές. Ένας όμως κοινός παρονομαστής: η κοινωνία δεν αντέχει άλλο να πληρώνει τον λογαριασμό ενός οικονομικού συστήματος που υπόσχεται ευημερία και παράγει ανασφάλεια.
Ποιος σκότωσε το κοινωνικό κράτος;
Για να κατανοήσουμε όσα συμβαίνουν σήμερα, πρέπει να επιστρέψουμε στο 1990.
Η κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης δεν σήμανε μόνο το τέλος ενός γεωπολιτικού ανταγωνισμού. Σήμανε και την αποδυνάμωση ενός αντίβαρου που, παρά τις σοβαρές αντιφάσεις και τις αυταρχικές πλευρές του, ασκούσε πίεση στον δυτικό καπιταλισμό να διατηρεί κοινωνικές παραχωρήσεις.
Το κοινωνικό κράτος δεν χαρίστηκε από φωτισμένους βιομηχάνους. Κατακτήθηκε με απεργίες, αγώνες και πολιτικές συγκρούσεις.
Μετά το 1990, όμως, άρχισε να κυριαρχεί ένα νέο ευαγγέλιο: λιγότερο κράτος για τους αδύναμους, περισσότερη ελευθερία για τις αγορές.
Οι ιδιωτικοποιήσεις βαφτίστηκαν «εκσυγχρονισμός». Η απορρύθμιση της εργασίας «ευελιξία». Οι περικοπές στην παιδεία και την υγεία «δημοσιονομική υπευθυνότητα».
Το κράτος αποδείχθηκε σπάταλο όταν χρηματοδοτούσε νοσοκομεία, αλλά εξαιρετικά υπεύθυνο όταν διέσωζε τράπεζες!
Και το χειρότερο; Αυτή την πολιτική δεν την υπηρέτησε μόνο η συντηρητική Δεξιά. Σημαντικό μέρος της ευρωπαϊκής σοσιαλδημοκρατίας εγκατέλειψε την ιστορική του αποστολή. Αντί να περιορίσει την ισχύ του κεφαλαίου, συμφιλιώθηκε μαζί της.
Έτσι δημιουργήθηκε η μεγάλη πολιτική απογοήτευση των λαϊκών στρωμάτων. Όταν οι κυβερνήσεις διαφορετικών χρωμάτων εφαρμόζουν παρόμοιες πολιτικές, η δημοκρατική εναλλαγή κινδυνεύει να μοιάζει με αλλαγή διαχειριστή στο ίδιο κατάστημα!
Χρήματα για εξοπλισμούς, λιτότητα για τους λαούς
Στην Ευρώπη του 2026, η συζήτηση για την ασφάλεια και τη χρηματοδότηση της Ουκρανίας κυριαρχεί στις πολιτικές προτεραιότητες.
Η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν και η ευρωπαϊκή ηγεσία επιμένουν στη στρατιωτική ενίσχυση και στους εξοπλισμούς. Η ανάγκη ασφάλειας των λαών είναι πραγματική. Αλλά πραγματική είναι και η ανάγκη για κοινωνική ασφάλεια.
Τι αξία έχει μια Ευρώπη που ισχυρίζεται ότι προστατεύει το μέλλον της, ενώ εκατομμύρια νέοι δυσκολεύονται να αποκτήσουν κατοικία ή να ζήσουν αξιοπρεπώς;
Η ειρήνη δεν εξασφαλίζεται με ατελείωτους εξοπλισμούς. Απαιτεί διεθνές δίκαιο, διπλωματία και κοινωνική δικαιοσύνη. Η ευρωπαϊκή ηγεσία οφείλει να επιδιώξει ουσιαστική ειρηνική διευθέτηση και όχι να αντιμετωπίζει την κοινωνική προστασία ως δευτερεύουσα πολυτέλεια.
Τα δελτία ειδήσεων ανακάλυψαν τους κάδους!
Και ερχόμαστε στην Ελλάδα, όπου ένα μέρος της ενημέρωσης μοιάζει να λειτουργεί με έναν απλό κανόνα: όσο μεγαλύτερη η κοινωνική κινητοποίηση, τόσο μεγαλύτερη η ανάγκη να αναδειχθεί μια σπασμένη βιτρίνα.
Εκατοντάδες χιλιάδες ειρηνικοί διαδηλωτές; Μικρή τηλεοπτική αξία.
Ένας φλεγόμενος κάδος; Πρώτο θέμα, έκτακτη σύνδεση, τρεις αναλυτές και τέσσερις καταδίκες!
Φυσικά οι καταστροφές πρέπει να καταδικάζονται. Όμως η επιλεκτική προβολή τους δεν αποτελεί ολοκληρωμένη δημοσιογραφία. Είναι παραμόρφωση της πραγματικότητας.
Και υπάρχει ένα ακόμη σοβαρότερο ζήτημα: η αστυνομική βία.
Η Human Rights Watch και η Διεθνής Αμνηστία έχουν καταγγείλει τη χρήση υπέρμετρης αστυνομικής βίας στη Γαλλία. Ανήλικοι τραυματίστηκαν σοβαρά από αστυνομικά όπλα. Ένας δεκαπεντάχρονος έχασε το χέρι του.
Αυτή η είδηση δεν αξίζει την ίδια δημοσιότητα με μια κατεστραμμένη βιτρίνα;
Η προστασία της ανθρώπινης ζωής πρέπει να προηγείται της προστασίας των πραγμάτων. Η αστυνομία υπάρχει για να προστατεύει τους πολίτες, όχι για να τιμωρεί την κοινωνική διαμαρτυρία.
Η βία ορισμένων διαδηλωτών δεν νομιμοποιεί τη συλλογική καταστολή. Ούτε η αστυνομική βία δικαιολογεί επιθέσεις εναντίον ανθρώπων. Η δημοκρατία απαιτεί λογοδοσία από όλους, πρωτίστως όμως από εκείνους που ασκούν την κρατική εξουσία.
Οι «άριστοι», η ακροδεξιά και οι χρήσιμοι φόβοι
Στη χώρα μας, η κυβερνητική ρητορική περί νόμου και τάξης αποτελεί γνώριμο εργαλείο πολιτικής αντιπαράθεσης.
Η ευθύνη για κοινωνικές εκρήξεις αποδίδεται εύκολα στην Αριστερά, ενώ οι βαθύτερες κοινωνικές αιτίες παραμένουν στο απυρόβλητο.
Υπάρχει όμως μια ενοχλητική πολιτική αλήθεια: οι εικόνες χάους μπορούν να ωφελήσουν εκλογικά μόνο εκείνους που υπόσχονται ασφάλεια και τάξη. Επομένως, ο ισχυρισμός ότι κάθε επεισόδιο εξυπηρετεί αναγκαστικά την Αριστερά είναι τουλάχιστον πολιτικά αφελής.
Όσο για την ακροδεξιά, βρήκε πάλι την αιώνια εξήγηση: φταίνε οι μετανάστες!
Δεν έχει σημασία αν πολλοί νέοι έχουν γεννηθεί στη Γαλλία, μιλούν γαλλικά και είναι Γάλλοι πολίτες. Για ορισμένους, η καταγωγή υπερισχύει της πραγματικότητας.
Η συνταγή είναι παλιά: όταν η κοινωνία απαιτεί δικαιοσύνη, δώσε της έναν αποδιοπομπαίο τράγο.
Η Ευρώπη χρειάζεται μια νέα κοινωνική εξέγερση
Η ιστορία διδάσκει ότι καμία κοινωνική κατάκτηση δεν ήταν δώρο της εξουσίας.
Το οκτάωρο, η δημόσια εκπαίδευση, η κοινωνική ασφάλιση, τα εργασιακά δικαιώματα κατακτήθηκαν με συλλογικούς αγώνες.
Σήμερα χρειάζεται μια νέα δημοκρατική, ειρηνική, αλλά αποφασιστική κοινωνική κινητοποίηση. Όχι για την καταστροφή της δημοκρατίας, αλλά για την αναγέννησή της.
Με αναδιανομή του πλούτου, δημόσια αγαθά, πραγματική φορολόγηση της μεγάλης περιουσίας, αξιοπρεπή εργασία, κοινωνική κατοικία και ενεργό πολιτική ειρήνης.
Οι ευρωπαϊκοί λαοί δεν είναι υποχρεωμένοι να επιλέγουν ανάμεσα στη φτώχεια και στη σιωπή.
Η διαμαρτυρία δεν είναι τρομοκρατία. Η κοινωνική διεκδίκηση δεν είναι εγκληματικότητα. Και η δημοκρατία δεν τελειώνει εκεί όπου αρχίζει η διαφωνία με την κυβέρνηση.
Ας το θυμούνται οι κυβερνώντες: η Ιστορία δεν γράφεται μόνο στα υπουργικά γραφεία και στις αίθουσες των Βρυξελλών.
Γράφεται και στους δρόμους, όταν οι λαοί αποφασίζουν ότι δεν αντέχουν άλλο!
(Ο Νίκος Μαρκάτος είναι Ομότιμος Καθηγητής ΕΜΠ — Πρώην Πρύτανης)
