Εξήντα χιλιάδες άνθρωποι πέρασαν μέσα σε μια νύχτα από το Μαρόκο στη Θέουτα, στον ισπανικό θύλακα που βρίσκεται στη νότια, αφρικάνικη πλευρά του Γιβραλτάρ. Πως τα κατάφεραν; Με φουσκωτά, κολυμπώντας, επιπλέοντας με σαμπρέλες και ξύλα, σπάζοντας πύλες, τρέχοντας μέσα στους δρόμους πόλης. Τριάντα τέσσερις άνθρωποι έχασαν την ζωή τους προσπαθώντας να εισέλθουν στην Θέουτα, εκ των οποίων οι δεκαοκτώ πνίγηκαν.
Ο Ισπανός πρωθυπουργός απέδωσε την κρίση στο γεγονός ότι οι διακινητές προσφύγων παρερμήνευσαν σκόπιμα και διέδωσαν μαζικά φήμες με αφορμή την πρόσφατη απόφαση της ισπανικής δικαιοσύνης σχετικά με την επιστροφή των μεταναστών που εισέρχονται δια θαλάσσης. Η απόφαση έλεγε ότι δεν είναι δυνατή η επαναπροώθηση στα σύνορα όσων έφθασαν στην Ισπανία δια θαλάσσης.
Η Κομισιόν εξέφρασε την «ανησυχία» της σκορπίζοντας ρίγη συγκίνησης σε όλο τον κόσμο. Η πρωθυπουργός της Ιταλίας πρότεινε την αναστολή της συμμετοχής της Ισπανίας στην ζώνη Σένγκεν. Με την ιδέα αυτή συμφώνησε η υπουργός Εσωτερικών της Φινλανδίας. Σειρά πήρε η επικεφαλής των σοσιαλδημοκρατών πρωθυπουργός της Δανίας Μέτε Φρεντέρικσεν που ζήτησε η ΕΕ να εξετάσει το ενδεχόμενο αναστολής των ρυθμίσεων της συνθήκης Σένγκεν για ελεύθερες μετακινήσεις από την Ισπανία, μετά από όσα έγιναν στη Θέουτα.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Τα γεγονότα δείχνουν οργανωμένο σχέδιο. Πολλοί λένε ότι η αυτή ήταν η τιμωρία του Σάντσεθ από Τραμπ και Νετανιάχου για τη στάση που κράτησε στον πόλεμο του Κόλπου, μία τιμωρία που εργαλειοποίησε την κυβέρνηση του Μαρόκου και τα δίκτυα των διακινητών. Είναι πολύ πιθανό, η όμως ζωή θα δείξει αν μπορεί να επιβεβαιωθεί με στοιχεία ποιος ήταν ο οργανωτής. Οι επόμενες εβδομάδες θα προσφέρουν άφθονες αφηγήσεις, ωστόσο θέλω να σταθούμε λίγο στην ουσία του θέματος.
Ό,τι κι αν αποδειχθεί για το σχεδιασμό της συγκεκριμένης νύχτας, αυτό που τελικά έφτασε στον φράχτη ήταν άνθρωποι χωρίς μέλλον. Οι άνθρωποι αυτοί μπορεί να σπρώχτηκαν ή και μεταφέρθηκαν από τρίτους στη Θέουτα. Το μόνο σίγουρο όμως είναι ότι οι άνθρωποι αυτοί, όπως και οι δεκάδες χιλιάδες που έχουν πνιγεί στη Μεσόγειο, δεν θα διακινδύνευαν έτσι τη ζωή τους αν είχαν οτιδήποτε να χάσουν πίσω τους. Το ερώτημα «ποιος τους έσπρωξε στη Θέουτα τη νύχτα αυτή» δεν απαντιέται αν δε θέσουμε το ερώτημα γιατί ένα ολόκληρο κομμάτι της ανθρωπότητας βιώνει το «χωρίς μέλλον» ως τη σταθερότερη συνθήκη της εποχής του.
Απόβλητοι άνθρωποι
Ο αριθμός των εκτοπισμένων από πολέμους, φυσικές καταστροφές, ερημοποίηση και λειψυδρία έχει εκτοξευθεί από 2,9 εκατομμύρια το 1952 σε 115 εκατομμύρια το 2023. Υπάρχουν εκτιμήσεις που υπολογίζουν ότι μέχρι το 2050, πάνω από 1,2 δισεκατομμύρια άνθρωποι θα μπορούσαν να εκτοπιστούν παγκοσμίως λόγω της αύξησης των ακραίων καιρικών συνθηκών και των φυσικών καταστροφών. Προσθέστε σε αυτούς και τους περίπου 1 δις ανθρώπους που ζούνε σε παραγκουπόλεις και θα δείτε ότι σχεδόν το ένα τέταρτο του παγκόσμιου πληθυσμού, ως το 2050, αναμένεται να ζει στο όριο της επιβίωσης ή και κάτω από αυτό.
Στο βιομηχανικό λεξιλόγιο υπάρχει ένας καθαρός όρος για ό,τι μια διαδικασία δεν καταφέρνει να αξιοποιήσει: απόβλητα. Ο σύγχρονος καπιταλισμός δεν παράγει μόνο εμπορεύματα και βουνά σκπυπιδιών. Παράγει, συστηματικά και μόνιμα, απόβλητους ανθρώπους κατά πως περιγράφω και στο πρόσφατο βιβλίο μου Waste Side Stories. Οι ανθρώπινες φιγούρες που είδαμε στη Θέουτα δεν είναι «τυχαία θύματα» μιας κατά τα άλλα λειτουργικής παγκόσμιας οικονομίας. Είναι δομικό - συστημικό της προϊόν. Εξίσου δομικό και συστημικό προϊόν με τα ηλεκτρονικά απόβλητα στη χωματερή της Άκρα στη Γκάνα, τα ρούχα στη χωματερή της ερήμου Ατακάμα στη Χιλή, τα μικροπλαστικά στους ωκεανούς.
Η πολιτική γλώσσα ήταν έτοιμη πριν καν βγουν οι άνθρωποι από το νερό: συλλογή και μεταφορά προσφύγων, ροές, διαχείριση. Και όχι τυχαία, μοιάζει με τη γλώσσα που χρησιμοποιείται στη διαχείριση αποβλήτων. Στη Θέουτα βλέπουμε τα ανθρώπινα απόβλητα της παγκόσμιας αγοράς, τους ανθρώπους που ένα χωράφι έπαψε να τους τρέφει, ένα ποτάμι που στέρεψε έπαψε να τους ξεδιψάει, ένας πόλεμος που ξέσπασε ρήμαξε την πατρίδα τους, ή που μια καινούρια εφοδιαστική αλυσίδα αξίας τους παρέκαμψε.
Οι τόποι από τους οποίους ξεκινούν αυτοί οι άνθρωποι δεν είναι «καθυστερημένοι» ούτε «αποτυχημένοι». Είναι κατασκευασμένοι έτσι, σχεδιασμένοι από τη δυτική αρχιτεκτονική του κόσμου. Η Δύση δεν συνάντησε ποτέ το Σαχέλ, το Κέρας της Αφρικής, τη Συρία ή το Μαγκρέμπ ως ισότιμους εταίρους. Με όπλο τον έλεγχο των παγκόσμιων αγορών, τις βιομηχανικές επαναστάσεις και το μονοπώλιο της τεχνολογίας, οργάνωσε τεράστιες περιοχές του πλανήτη ως χώρους εξόρυξης: πρώτα δούλων, μετά χρυσού, βαμβακιού, καουτσούκ, πετρελαίου, ουρανίου, κοβαλτίου, λιθίου. Η γαλλική νομισματική κυριαρχία στη Δυτική Αφρική, τα διαρθρωτικά προγράμματα του ΔΝΤ που αποδόμησαν την αγροτική παραγωγή, οι επιδοτούμενες ευρωπαϊκές αλιευτικές συμφωνίες που ερήμωσαν τις ακτές του Μαγκρέμπ, οι πόλεμοι για πόρους που η ίδια η Ευρώπη εξοπλίζει, όλα αυτά συγκροτούν τη μηχανή που οδηγεί αυτούς τους ανθρώπους στην αφετηρία της διαδρομής τους. Η κλιματική κρίση επιταχύνει τον εκτοπισμό επειδή οι πρώτοι που το πληρώνουν είναι οι φτωχότεροι, όσοι δηλαδή δεν την προκάλεσαν. Και κάπως έτσι, η τεράστια κρίση υποδούλωσης και εκμετάλλευσης που βιώνουν πολλές χώρες του Παγκόσμιου Νότου, μεταμορφώνεται σε «κρίση ασφαλείας» όταν φτάνει στα σύνορα των χωρών που την προκάλεσαν.
Η φαντασίωσή του φρουρίου
Πολλοί έχουν έτοιμη την απάντηση: ψηλότεροι φράχτες, τοίχοι, στρατός, επαναπροωθήσεις, αλλαγή του νομικού πλαισίου περί προστασίας προσφύγων, επιδρομές τύπου ICE. Ακόμα όμως και αν υλοποιηθεί το όνειρο των απανταχού ακροδεξιών της Ευρώπης και η Μεσόγειος γεμίσει τσιμεντένια πολυβολεία, τα σύνορα γεμίσουν φρούρια με πυργίσκους και συρματοπλέγματα, και η Ευρώπη γίνει ένα κλειστό στρατόπεδο με drones και βιομετρικές πύλες, ποιο θα είναι το αποτέλεσμα; Δεν πρόκειται ποτέ να υπάρξει μία ΕΕ απαλλαγμένη από τη μεταναστευτική πίεση. Στην καλύτερη των περιπτώσεων, θα έχουμε μία όλο και γηραιότερη ήπειρο που θα έχει κατασκευάσει μεθοδικά, γύρω της, μια ζώνη μόνιμης εξαθλίωσης.
Οι απόβλητοι άνθρωποι δεν εξαφανίζονται επειδή δεν τους βλέπουμε. Στοιβάζονται στην άλλη πλευρά, σε παραγκουπόλεις και σε στρατόπεδα που κατασκευάζονται και λειτουργούν πληρωμένα από τις Βρυξέλλες. Και όσο η ζώνη εξαθλίωσης θα γεμίζει, τόσο θα μεγαλώνουν οι πιθανότητες να σπάσει βίαια. Όχι με ένα κύμα προσφύγων, αλλά με σειρά καταρρεύσεων κοινοτήτων, κοινωνιών ή και κρατών, με νέους πολέμους για νερό και σιτηρά, με πανδημίες που δεν σέβονται φράχτες. Η Ευρώπη - φρούριο δεν λύνει την κρίση. Αντίθετα τη μεγαλώνει και την κάνει τόσο εκρηκτική που όταν ξεσπάσει θα τινάξει στον αέρα τα ίδια τα θεμέλια των κοινωνιών μας.
Το να πεις ότι «οι αιτίες είναι στη Δύση» δεν σε απαλλάσσει από το καθήκον της αναζήτησης πρακτικών λύσεων. Και όσο δεν τις βρίσκουμε, ανοίγουμε διάπλατα το δρόμο στην λογική και τις πολιτικές της Ευρώπης – φρούριο. Για αρχή ας συμφωνήσουμε ότι η πρώτη προτεραιότητα είναι να προστατευτούν οι ανθρώπινες ζωές, ότι δηλαδή υπάρχει απόλυτη προτεραιότητα της διάσωσης έναντι της αποτροπής, όπως άλλωστε επιτάσσει το διεθνές δίκαιο. Ωστόσο μία ρεαλιστική αριστερή απάντηση σημαίνει πολύ περισσότερα. Επιτρέψτε μου να μοιραστώ μερικές ιδέες για να ξεκινήσει μία σοβαρή συζήτηση, ιδέες που φυσικά δεν εξαντλούν το θέμα.
Πρώτον, χρειάζονται νόμιμοι, μαζικοί και ασφαλείς διάδρομοι μετακίνησης.
Η Ευρώπη χρειάζεται 3 – 4 εκατομμύρια εργαζόμενους ετησίως λόγω δημογραφικού προβλήματος. Αντί να αφήνουμε τους πρόσφυγες να θαλασσοπνίγονται ή να τους βουλιάζουμε ηθελημένα, είναι πολύν πιο εύκολο και πρακτικό να τους δίνουμε βίζα. Ο άνθρωπος που πληρώνει σήμερα 3.000 ευρώ σε δουλέμπορο, θα δώσει πολύ πιο εύκολα 300 ευρώ σε πρεσβεία. Η βιομηχανία των διακινητών καταρρέει όταν υπάρχει νόμιμος δρόμος, με τους φράχτες μεγαλώνει ο τζίρος της και ανθίζει.
Δεύτερον, απαιτείται νομιμοποίηση και εργασιακά δικαιώματα για όσους ήδη ζουν και δουλεύουν εδώ, γιατί η παράνομη εργασία είναι ο πραγματικός μαγνήτης τόσο για όσους ψάχνουν επιβίωση όσο και για όσους ρουφάνε το αίμα των προσφύγων για να πλουτίσουν. Το ισπανικό πρόγραμμα των 500.000 τακτοποιήσεων είναι σωστή κατεύθυνση, δεν είναι κίνητρο, είναι αντίδοτο στο δουλεμπόριο. Ξέρουμε ότι οι εργασιακές βίζες με ποσοστώσεις είναι κάτι που δουλεύει. Είναι ανάγκη να υπάρξουν και ανθρωπιστικές βίζες, με αντίστοιχες ποσοστώσεις ανά κράτος-μέλος, όπως ακριβώς έγινε με τους Ουκρανούς εκτοπισμένους. Το ότι δεν γίνεται για τους Σύριους είναι μία ξεκάθαρη αλλά και ξεδιάντροπή πολιτική επιλογή.
Τρίτον, και κυριότερο, απαιτείται παρέμβαση στην αιτία του προβλήματος: κατάργηση των εμπορικών, νομισματικών και αλιευτικών σχέσεων που εξορύσσουν αξία από τον Νότο και τη μεταφέρουν στη Δύση, χρηματοδότηση της κλιματικής προσαρμογής όχι ως φιλανθρωπία αλλά ως υποχρεώση, τερματισμός του εμπορίου όπλων με φύλαρχους και καθεστώτα που παράγουν μαζικά εκτοπισμένους. Αν η ΕΕ επένδυε στις χώρες αφετηρίας τα λεφτά που ξοδεύει για Frontex, στρατόπεδα, φράχτες και επιστροφές τα αποτελέσματα θα ήταν μάλλον πολύ καλύτερα από τα σημερινά.
Φυσικά τίποτα από αυτά δεν γίνεται σε εθνικό επίπεδο. Καμία χώρα, ούτε η Ισπανία, ούτε η Ελλάδα, ούτε καν η ΕΕ ολόκληρη, δεν μπορεί να αντιμετωπίσει μόνη της ένα φαινόμενο που παράγεται από την ίδια την παγκόσμια δομή της οικονομίας. Χρειάζεται συντονισμός και διεθνής συνεργασία, όχι για να «μοιραστεί το βάρος» των μεταναστών, όπως λέγεται συνήθως, αλλά για να μοιραστεί η ευθύνη των αιτίων και ο κόπος της θεραπείας τους. Αν δεν γίνει αυτό, το μέλλον είναι ήδη ορατό: οι απόβλητοι άνθρωποι θα καταλήγουν σε «χωματερές προσφύγων» που θα χωροθετούνται με την ίδια ακριβώς λογική με τις χωματερές: στους πιο φτωχούς δήμους, στα πιο εξαντλημένα οικοσυστήματα, στους πιο αδύναμους λαούς.
Στη Θέουτα έφτασε ένας λογαριασμός. Ο λογαριασμός πέντε αιώνων αποικιοκρατίας, πέντε δεκαετιών νεοφιλελευθερισμού και τριών δεκαετιών κλιματικής αδράνειας. Οι φράχτες δεν τον ακυρώνουν, τον μεταφέρουν στα παιδιά μας με τόκο. Έχουμε λοιπόν δύο δρόμους: να πληρώσουμε τώρα με πολιτική τόλμη, ή να τον πληρώσουμε αργότερα με κοινωνικές καταρρεύσεις και ανεξέλεγκτη βία. Η Θέουτα ρωτά, εμείς απαντάμε. Και δεν έχουμε πια την πολυτέλεια της αναβολής.
(Ο Αντώνης Μαυρόπουλος είναι σύμβουλος κυκλικής οικονομίας και συγγραφέας. Το νέο του βιβλίο με τίτλο «Waste Side Stories Απόβλητοι – Απόβλητα και Μεταβολικά Ρήγματα» (εκδόσεις Τόπος) κυκλοφορεί ήδη στα βιβλιοπωλεία)
