Ήταν η 1η Απριλίου 2026, η 33η ημέρα του πολέμου που εξαπέλυσαν ΗΠΑ και Ισραήλ εναντίον του Ιράν, όταν ο Ντόναλντ Τραμπ κοίταξε κατευθείαν στην κάμερα και είπε: «We're going to bring them back to the Stone Ages where they belong». Θα τους στείλουμε πίσω στη λίθινη εποχή, εκεί που ανήκουν. Και δεν το είπε μεταφορικά, εννοούσε ότι ΗΠΑ και Ισραήλ θα συνεχίσουν εντατικότερα την ανελέητη καταστροφή ηλεκτροπαραγωγικών σταθμών, νοσοκομείων, πανεπιστημίων και σχολείων, αλλά και των πάσης φύσεως υποδομών για να κάνουν τους Ιρανούς να υποφέρουν και να γονατίσουν το Ιράν. Οι δηλώσεις αυτές, σε συνδυασμό με τον ανηλεή βομβαρδισμό κοινωνικών υποδομών στο Ιράν, συνιστούν πειστήριο για να παραπεμφθεί ο Τραμπ στο Διεθνές Δικαστήριο ως εγκληματίας πολέμου. Αποδεικνύουν επίσης ότι ο ίδιος σκέφτεται αποκλειστικά και μόνο με τον πρωτόγονο τρόπο σκέψης των κόμικς της Μάρβελ: εκεί όπου η ισχύς είναι το μοναδικό επιχείρημα, ο καθένας αξίζει όσο η αδυναμία του, και ο όποιος δεν γονατίζει πρέπει να ισοπεδωθεί..
Φυσικά δεν περιμέναμε αυτή τη δήλωση για να διαπιστώσουμε τον τρόπο σκέψης του wannabe παγκόσμιου σερίφη. Να σημειώσουμε όμως ότι παρά τις ιδιομορφίες του, ο Τραμπ δεν ενεργεί ως ιδιότροπος χαρακτήρας, αλλά ως εκπρόσωπος ενός συστήματος που χρειάζεται τον πόλεμο για να αναπνεύσει. Οι δασμοί, οι απειλές για Γροιλανδία και Καναδά, ο πόλεμος στο Ιράν δεν είναι εκτροπές: είναι η κανονική λειτουργία μιας αυτοκρατορίας σε παρακμή που μετατρέπει τη βία σε εξαγώγιμο προϊόν. Για τον λόγο αυτό, ο Τραμπ και το επιτελείο του δεν γνωρίζουν κανέναν άλλο τρόπο συνύπαρξης πέρα από νοοτροπίες πολέμου και υποταγής που δεν απέχουν καθόλου από τις διαμάχες των προϊστορικών φυλών για εδάφη και πόρους. Η μεγάλη διαφορά είναι ότι το κάνουν από την ασφάλεια του γραφείου τους, με πυραύλους, drones και την απειλή πυρηνικών όπλων.
Η λίθινη εποχή δεν είναι αυτό που νομίζουμε
Ωστόσο, η λίθινη εποχή, μια περίοδος εκατομμυρίων ετών, δεν ήταν ένα χάος βίας και σκοταδιού, όπως συχνά παρουσιάζεται. Οι σύγχρονες ανθρωπολογικές έρευνες έχουν δείξει ότι οι κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες εργάζονταν μόλις 3-5 ώρες την ημέρα για την επιβίωσή τους. Ο υπόλοιπος χρόνος αφιερωνόταν σε παιχνίδι, μουσική, ιστορίες και φροντίδα της κοινότητας. Δεν υπήρχε άγχος για το νοίκι, δεν υπήρχε χρέος, δεν υπήρχε «τρέξιμο» για την επαγγελματική ανέλιξη. Οι ανισότητες περιορίζονταν στις σωματικές διαφορές και στο χρόνο εργασίας, δεν υπήρχαν «αφεντικά» που να αποφασίζουν την τύχη χιλιάδων ανθρώπων με μια υπογραφή. Οι αποφάσεις παίρνονταν συλλογικά στο επίπεδο των φυλών ή των ομάδων ανθρώπων, συχνά και μέσω διαβούλευσης που διαρκούσε ώρες ή και μέρες. Η φροντίδα ήταν υποχρέωση: αρχαιολογικά ευρήματα δείχνουν άτομα με βαριές αναπηρίες που έζησαν για δεκαετίες, κάτι αδύνατο χωρίς συλλογική φροντίδα. Ο ανθρωπολόγος Marshall Sahlins είχε γράψει, ήδη από το 1972, ότι οι λεγόμενες «πρωτόγονες» κοινωνίες ήταν οι πρώτες κοινωνίες της αφθονίας, όχι επειδή είχαν πολλά, αλλά επειδή ήθελαν λίγα και οι άνθρωποι είχαν άφθονο χρόνο.
Ας αντιπαραβάλλουμε αυτές τις κοινωνίες με τη σημερινή ζωή στις ΗΠΑ. Περισσότεροι από 500.000 άνθρωποι είναι άστεγοι κάθε βράδυ, σε μία κοινωνία εξοικειωμένη με την ταλαιπωρία τους. Η αστυνομική βία σκοτώνει πάνω από 1.000 Αμερικανούς ετησίως, με δυσανάλογα μεγάλο ποσοστό μαύρων και φτωχών. Μαθητές πεινούν στα σχολεία μιας από τις πλουσιότερες χώρες της γης: 1 στα 6 παιδιά ζει σε κατάσταση επισιτιστικής ανασφάλειας. Κανένας προϊστορικός άνθρωπος δεν πέθανε από αδυναμία πληρωμής ενός νοσοκομειακού λογαριασμού, και όμως, στις ΗΠΑ, χρέη υγείας οδηγούν 530.000 οικογένειες σε πτώχευση κάθε χρόνο. Και φυσικά, στη λίθινη εποχή δεν θα μπορούσε το 1% του πληθυσμού να κατέχει περισσότερο πλούτο από το 90% των πολιτών.
Ποιοι τελικά σκέφτονται πρωτόγονα;
Ο γνωστός ιστορικός Αντώνης Λιάκος περιέγραψε με μεγάλη ακρίβεια τα γεγονότα, σε πρόσφατη σχετική ανάρτηση του στο Facebook:
«Ο περσικός πολιτισμός είναι ένας από τους μεγάλους ιστορικούς πολιτισμούς. Μαζί με τον κινεζικό, τον ινδικό και τον ελληνορωμαϊκό πολιτισμό δημιούργησε την αξονική εποχή (Achsenzeit), από τον όγδοο έως τον τρίτο προχριστιανικό αιώνα, στην η οποία, σύμφωνα με τον Γερμανό φιλόσοφο Καρλ Γιάσπερς που την ονομάτισε, συγκροτήθηκαν μεγάλες αυτοκρατορίες, δημιουργήθηκαν γραπτοί κώδικες που αφορούσαν την ανθρώπινη συμπεριφορά, και τέθηκαν τα θεμέλια θρησκευτικών και φιλοσοφικών πεποιθήσεων με οικουμενικές αξιώσεις. Αυτούς θα γυρίσει στη λίθινη εποχή;
Στους αποικιακούς πολέμους, οι επιτιθέμενοι προσπαθούν να πείσουν τον κόσμο ότι έχουμε να κάνουμε με βάρβαρους, θρησκόπληκους, ανορθολογικούς, υπανάπτυκτους, βρώμικους, υπανθρώπους. Πως δεν μετράει και πολύ ο θάνατός τους. Ακόμη και οι φωτογραφίες ανθρώπων ανάμεσα στα ερείπια αυτό τον σκοπό έχουν. Την απαξίωση και τον καθησυχασμό των δυτικών συνειδήσεων. Και το έχουν καταφέρει. Αρκεί να δει κανείς πώς χορεύουν τα χρηματιστήρια και οι αγορές σε κάθε ανοησία που λέει ο μεγάλος μπούφος. Και υποτίθεται οι άνθρωποι της οικονομίας είναι ρεαλιστές και σοβαροί.»
Την ίδια ώρα που ο Τραμπ εκστόμιζε τη φράση του περί λίθινης εποχής, οι αγέλες των χρηματιστών στη Wall Street έτρεχαν να αγοράσουν μετοχές της πολεμικής βιομηχανίας. Ο πόλεμος κατά «βαρβάρων» είναι και ο πιο κερδοφόρος πόλεμος: κανείς δεν διαμαρτύρεται για τα κόστη όταν τα θύματα παρουσιάζονται ως υπάνθρωποι.
Φαίνεται λοιπόν ότι στη «λίθινη εποχή», όχι όπως ήταν αλλά όπως ο Τραμπ νομίζει ότι ήταν, ζουν ήδη αυτός, ο Νετανιάχου και τα επιτελεία τους. Η σκέψη τους παραμένει στη λογική του σπηλαίου: ο ισχυρός κατατρώει τον αδύναμο, το δίκαιο ανήκει στον δυνατότερο, και κάθε πολιτισμός που δεν υποτάσσεται πρέπει να εξαφανιστεί. Αυτός ο τρόπος σκέψης είναι που καθηλώνει τον ανθρώπινο πολιτισμό στο επίπεδο των σπηλαίων, και όχι ο λαός που μας κληρονόμησε τον Αβικέννα και τον Ρουμί.
Και σε μία τέτοια «λίθινη εποχή» μας οδηγούν οι βιομηχανίες όπλων και τα χρηματιστήρια που χορεύουν στο ρυθμό τους. Από την πρώτη ημέρα των αεροπορικών επιδρομών στο Ιράν, μόλις η Lockheed Martin, η Northrop Grumman και η RTX είδαν τις μετοχές τους να ανεβαίνουν 4–6%, με κέρδη μετόχων $25–30 δισεκατομμυρίων σε μία μόνο ημέρα. Η Elbit Systems του Ισραήλ εκτινάχθηκε 45% από τον Ιανουάριο και αναδείχθηκε προσωρινά ως η υψηλότερης κεφαλαιοποίησης εταιρεία στο Χρηματιστήριο του Τελ Αβίβ. Οι παγκόσμιες πωλήσεις όπλων έσπασαν ρεκόρ το 2024 με $679 δισεκατομμύρια, αυξημένες κατά σχεδόν 6% σε σχέση με το 2025. Οι πραγματικοί «σπηλαιάνθρωποι» της εποχής μας κρύβονται στα χρηματιστήρια, τις εταιρείες υψηλής τεχνολογίας και την πολεμική βιομηχανία που μετατρέπουν χιλιάδες θανάτους αμάχων σε κινήσεις χαρτοφυλακίων και αυξημένες αποδόσεις.
Η ερώτηση δεν είναι αν το Ιράν θα επιβιώσει. Οι Πέρσες έχουν περάσει πολλές αντίστοιχες περιπέτειες και κατάφεραν να συνεχίσουν την πορεία τους. Η ερώτηση είναι αν εμείς, οι λεγόμενοι «πολιτισμένοι» της Δύσης, θα έχουμε το κουράγιο να κοιτάξουμε στον καθρέφτη. Τα θύματα στα ερείπια της Τεχεράνης έχουν ζωές σαν τις δικές μας, παιδιά που πήγαιναν σχολείο, ηλικιωμένους που θυμούνται καλύτερες εποχές, εργασιακό άγχος, χρέη να εξυπηρετήσουν, πολιτικές που τους δυσκολεύουν τη ζωή. Και όπως σημειώνει και ο Αντώνης Λιάκος, το ότι τους έχει πέσει ο ουρανός στο κεφάλι δεν τους κάνει διαφορετικούς από εμάς. Θα είμαστε όμως «διαφορετικοί» αν επιλέξουμε να κοιτάμε αλλού. Ο πόλεμος δεν είναι μακριά από την πόρτα μας γεωγραφικά, το αντίθετο. Τουλάχιστον, ας μην επιτρέψουμε να φωλιάσει μέσα μας, ως οργανικό συστατικό, ηθικά. Η σιωπή δεν είναι επιλογή, είναι συνενοχή σε όσα συμβαίνουν.
(Ο Αντώνης Μαυρόπουλος είναι σύμβουλος κυκλικής οικονομίας και συγγραφέας του βιβλίου «Τεχνητή Νοημοσύνη – Άνθρωπος, Φύση, Μηχανές», εκδόσεις Τόπος)
