Η Εργατική Πρωτομαγιά γεννήθηκε μέσα από σκληρές ταξικές συγκρούσεις. Ο πυρήνας των αιτημάτων των μεγάλων απεργιακών κινητοποιήσεων της Πρωτομαγιάς του 1886, που αγκάλιασαν δεκάδες πολιτείες των ΗΠΑ, ήταν το περίφημο «Οκτώ ώρες δουλειά, οκτώ ώρες ανάπαυση, οκτώ ώρες ελεύθερος χρόνος». Σε μία περίοδο που οι 14 και 16 ώρες εργασίας την ημέρα αποτελούσαν συνήθη πρακτική, οι εργάτες και τα συνδικάτα τους διεκδικούσαν το δικαίωμα στη ζωή και απαίτησαν μία άλλη οργάνωση του χρόνου εργασίας. Όχι σύμφωνα με τις ανάγκες των εργοδοτών, αλλά σύμφωνα με τις ανάγκες του ανθρώπου για ανάπαυση, ελεύθερη κοινωνική ζωή, πολιτική συμμετοχή, μόρφωση, χαρά, συλλογικότητα.
Εκατόν σαράντα χρόνια αργότερα, το 2026, το δικαίωμα των εργαζόμενων ανθρώπων στην ζωή έρχεται αντιμέτωπο με μία ασφυκτική και βαθιά ταξική οργάνωση του χρόνου. Η Πρωτομαγιά της εποχής μας πρέπει να ξαναγεννηθεί ως αγώνας για τον ελεύθερο χρόνο ενάντια τόσο στις εργασιακές γαλέρες, που ζουν και βασιλεύουν, αλλά και στην ατέρμονη προσκόλληση στις πάσης φύσεως οθόνες.
Οι νέες εργασιακές γαλέρες της τεχνητής νοημοσύνης
Οι γαλέρες της εξαντλητικής εργασίας δεν έχουν εξαφανιστεί, αντίθετα εξακολουθούν και καταδυναστεύουν τις ζωές δεκάδων εκατομμυρίων ανθρώπων. Και αυτό δεν αφορά μόνο τα ορυχεία του Κογκό και τα εργοστάσια κινητών τηλεφώνων στην Κίνα, αλλά και τις υπερσύγχρονες εγκαταστάσεις της Amazon στις ΗΠΑ. Στις 6 Απριλίου 2026, ένας 46χρονος εργαζόμενος κατέρρευσε και πέθανε στις εγκαταστάσεις της Amazon στο Troutdale του Oregon (PDX9). Το περιστατικό έχει προκαλέσει έντονες αντιδράσεις διότι η διοίκηση έδωσε εντολή στους εργαζόμενους να συνεχίσουν τη δουλειά τους σα να μην έγινε τίποτα και να πάψουν να κοιτάζουν το νεκρό συνάδελφό τους, μέχρι να απομακρυνθεί η σωρός του νεκρού.
Η Amazon, που πρωτοστατεί στις εργασιακές εφαρμογές της τεχνητής νοημοσύνης, χρησιμοποιεί προηγμένα συστήματα παρακολούθησης των εργαζόμενων και χιλιάδες ρομπότ, θεωρείται η πλέον αυτοματοποιημένη εταιρεία στον κόσμο. Η τεχνητή νοημοσύνη στα εργοστάσια και τις αποθήκες της Amazon (και όχι μόνο) δεν είναι ένα απλό εργαλείο αυτοματοποίησης. Είναι ένα σύστημα οργάνωσης της εργασίας, ταξινόμησης της προσοχής, ευθυγράμμισης στα εργασιακά καθήκοντα και πρόβλεψης της συμπεριφοράς. Δεν αντικαθιστά απλώς ανθρώπινες εργασίες. Αναδιοργανώνει τον ρυθμό και τον τρόπο δουλειάς, επιβάλλει το πλαίσιο και τη ροή πληροφορίας και καθορίζει τη συνολική συμπεριφορά των εργαζόμενων.
Αυτή ακριβώς η εταιρεία παρουσιάζει τριπλάσια ποσοστά τραυματισμών και εργασιακών ατυχημάτων από το μέσο όρο αντίστοιχων εγκαταστάσεων στις ΗΠΑ. Και κάπως έτσι, ερχόμαστε αντιμέτωποι με την ωμή πραγματικότητα: η αυτοματοποίηση και η μαζική εισαγωγή ρομπότ όχι μόνο δεν διευκολύνει την ανθρώπινη εργασία, αλλά την εντατικοποιεί και την επιβαρύνει ακόμα περισσότερο. Οι εργαζόμενοι της Amazon συνθλίβονται κυριολεκτικά μεταξύ των δεκάδων ρομπότ που οργανώνουν τη δουλειά και επιβάλλουν τους ρυθμούς της μηχανής σε κάθε ανθρώπινη δραστηριότητα.
Διαρκώς συνδεδεμένοι - διαρκώς απομονωμένοι
Με μέσο όρο χρήσης οθονών που ξεπερνά τις 6 ώρες ανά χρήστη ημερησίως, η σύγκρουση για τον ελεύθερο μας χρόνο παραμένει επίκαιρη και παίρνει νέα μορφή. Δεν βρίσκεται μόνο στην κάρτα εργασίας, στο ωράριο, στην υπερωρία, στο μεροκάματο. Βρίσκεται και στην οθόνη που κρατάμε στο χέρι. Στο μήνυμα που έρχεται μετά τη δουλειά. Στο email που «απλώς κοιτάμε» το βράδυ. Στην ειδοποίηση που διακόπτει τη βόλτα, το φαγητό, τη συζήτηση, την αργία. Στο ατελείωτο σκρολάρισμα που εμφανίζεται ως ξεκούραση, ενώ συχνά λειτουργεί ως μια άλλη μορφή κόπωσης. Ακόμη και όταν δεν εργαζόμαστε τυπικά, παραμένουμε διαθέσιμοι, μετρήσιμοι, συνδεδεμένοι, εκτεθειμένοι σε ροές πληροφορίας, κατανάλωσης, διαφήμισης, σύγκρισης και αυτοπαρουσίασης.
Αυτό δημιουργεί μία νέα αντίφαση της ψηφιακής εποχής μας. Η ιστορική σημασία της Πρωτομαγιάς παραπέμπει στη συλλογική κατάκτηση ελεύθερου χρόνου. Στη σημερινή βιωμένη καθημερινότητα μας ωστόσο, ο ελεύθερος χρόνος έχει ήδη αποικιστεί. Μπορεί να μην είμαστε στο εργοστάσιο ή στο γραφείο, αλλά είμαστε μπροστά στην πλατφόρμα. Μπορεί να μη δουλεύουμε με την παλιά έννοια, αλλά παράγουμε δεδομένα, διαχειριζόμαστε προσοχή, εικόνες, αντιδράσεις, περιεχόμενο. Μπορεί να έχουμε αργία, αλλά η αργία μας διαμεσολαβείται από υποδομές που μετατρέπουν ακόμη και την ανάπαυση σε αξιοποιήσιμη πληροφορία.
Το πρόβλημα είναι βαθιά πολιτικό. Η γενικευμένη ψηφιοποίηση της ζωής μας αναδιαμορφώνει τους όρους με τους οποίους συγκροτείται η συλλογική εμπειρία. Εκεί όπου το εργατικό κίνημα χρειαζόταν κοινό χρόνο, κοινό χώρο και κοινή παρουσία, η ψηφιακή υποδομή παράγει συχνά διασπορά, εξατομίκευση και διάσπαση της προσοχής. Μας συνδέει διαρκώς, αλλά με τρόπο που μας απομονώνει. Μας ενημερώνει αδιάκοπα, αλλά με τρόπο που μας αποδιοργανώνει. Μας επιτρέπει να εκφραζόμαστε, αλλά όχι να δρούμε μαζί.
Αυτό επηρεάζει άμεσα τις κάθε είδους κινητοποιήσεις που αποτελουσαν για χρόνια βασικό τρόπο πολιτικοποίησης των ανθρώπων. Δεν αρκεί να λέμε ότι «ο κόσμος δεν συμμετέχει πια». Πρέπει να ρωτήσουμε τι έχει συμβεί στον κοινωνικό χρόνο που έκανε εφικτή τη συμμετοχή. Μία κινητοποίηση απαιτεί διακοπή της κανονικότητας. Απαιτεί να αφήσεις την οθόνη, να μετακινηθείς, να βρεθείς δίπλα σε άλλους, να μοιραστείς έναν ρυθμό που δεν είναι αλγοριθμικά εξατομικευμένος. Απαιτεί σώματα στον δρόμο, όχι μόνο απόψεις στο διαδίκτυο. Και αυτό σήμερα δεν είναι καθόλου αυτονόητο. Η ζωή εντός των πλατφορμών μας συνηθίζει σε μορφές συμμετοχής χαμηλού κόστους και μικρής διάρκειας: ένα like, ένα story, ένα σχόλιο, μια ψηφιακή αγανάκτηση που εμφανίζεται και εξαφανίζεται μέσα στην ίδια ροή που φιλοξενεί διαφημίσεις, προσωπικές φωτογραφίες και ψυχαγωγικό περιεχόμενο.
Ψηφιοποίηση και διαδηλώσεις
Η μαζικότητα των όποιων κινητοποιήσεων δεν είναι απλώς αριθμητικό μέγεθος. Είναι η ικανότητα μιας κοινωνικής τάξης να αναγνωρίζει τον εαυτό της ως συλλογική δύναμη. Να βλέπει ότι τα ατομικά προβλήματα, η εργασιακή εξάντληση, η ακρίβεια, η επισφάλεια, η εντατικοποίηση, η μοναξιά, η διαρκής διαθεσιμότητα, ο πόλεμος έχουν κοινή ρίζα. Όταν όμως ο χρόνος διαλύεται σε μικρά ψηφιακά θραύσματα, όταν η πολιτική εμπειρία αντικαθίσταται από εφήμερη αντίδραση, όταν η οργή εκτονώνεται σε σχόλια και κοινοποιήσεις, τότε δυσκολεύει η μετάβαση από την ατομική δυσαρέσκεια στη συλλογική πράξη.
Σαράντα χρόνια κυριαρχίας του νεοφιλελευθερισμού στις ζωές μας έχουν σίγουρα κάνει τις κοινωνίες μας πιο κυνικές και σπρώχνουν με δύναμη στην αναζήτηση ατομικών λύσεων. Είναι όμως καιρός να φέρουμε σε πρώτο πλάνο ότι η πλήρης ψηφιοποίηση της ζωής μας κάνει τις κοινωνίες πιο κατακερματισμένες, πιο κουρασμένες και κορεσμένες, πιο βυθισμένες σε ένα εικονικό περιβάλλον που παράγει διαρκή ενημέρωση αποσυναρμολογώντας τη μεγάλη εικόνα για τον κόσμο.
Για δεκάδες χρόνια, οι διαδηλώσεις προετοιμάζονταν από οργανώσεις, συνδικάτα, κόμματα, και πάσης φύσεως ανθρώπινα δίκτυα. Η προετοιμασία κάθε κινητοποίησης περνούσε από συνελεύσεις, αφίσες, λεωφορεία, τηλεφωνήματα, φυσικές συναντήσεις, έντυπα, συζητήσεις σε χώρους δουλειάς και σπουδών. Δηλαδή από διαδικασίες πολύ πιο αργές, σε σχέση με μία απλή ανάρτηση στο Facebook, αλλά και πολύ πιο ουσιαστικές όσον αφορά τον ρόλο των συμμετεχόντων. Για να κατέβει κανείς στον δρόμο, συχνά είχε ήδη περάσει από έναν μικρό κύκλο συλλογικής ένταξης σε ένα κοινό νόημα που παραγόταν από εκατομμύρια ανθρώπινες αλληλεπιδράσεις.
Σήμερα, πολλές από τις οργανώσεις που συμμετείχαν ενεργά και προετοίμαζαν κινητοποιήσεις έχουν μαραθεί ή και εξαφανιστεί. Επιπλέον όμως, η ψηφιοποίηση έχει αλλάξει ριζικά τη διαδρομή αναζήτησης κοινού νοήματος. Πάρτε για παράδειγμα την είδηση του πολέμου: δεν έρχεται ως πολιτική είδηση μέσα σε έναν συλλογικό χώρο. Έρχεται ως ροή αναρτήσεων. Εικόνες βομβαρδισμών, νεκρών παιδιών, κατεστραμμένων πόλεων, δηλώσεων ηγετών, στρατιωτικών χαρτών, προπαγάνδας και αντιπροπαγάνδας περνούν από μπροστά μας ανάμεσα σε διαφημίσεις, προσωπικές φωτογραφίες, χιουμοριστικά βίντεο, αθλητικά νέα και καταναλωτικό περιεχόμενο. Η φρίκη γίνεται στιγμιαία ορατή, αλλά αμέσως μετά αντικαθίσταται από κάτι άλλο. Η πολιτική ευαισθησία υπάρχει. Ωστόσο, σε όσους ζουν εγκλωβισμένοι στην οθόνη τους, η αλληλουχία και εναλλαγή των αναρτήσεων δεν επιτρέπει στην ευαισθησία να μετατραπεί σε πολιτική δέσμευση.
Εδώ βρίσκεται μια κρίσιμη διαφορά. Οι 6-8 ώρες που ξοδεύονται ημερησίως μπροστά στις οθόνες δεν καταργούν την αγανάκτηση, επιταχύνουν το ξεφούσκωμα της. Δεν εξαφανίζουν την αλληλεγγύη, την κάνουν στιγμιαία και περαστική. Δεν εμποδίζουν την πολιτική έκφραση, αλλά την κάνουν αποσπασματική εντάσσοντας την σε μία εικόνα που δεν ελέγχουμε. Ο εργαζόμενος που την Πρωτομαγιά κοιτάζει την οθόνη του αντί να βρίσκεται στη συγκέντρωση είναι συχνά ο ίδιος άνθρωπος που εξοργίζεται ειλικρινά για έναν πόλεμο, κοινοποιεί εικόνες, γράφει σχόλια, υπογράφει ψηφίσματα, παρακολουθεί αναλύσεις, αλλά δεν εντάσσεται αναγκαστικά σε μια μορφή διαρκούς συλλογικής δράσης. Η ψηφιακή συμμετοχή προσφέρει ένα αίσθημα παρουσίας, το οποίο πολύ συχνά γίνεται εμπόδιο που αποτρέπει από μία πραγματική πολιτική παρουσία.
Η ορατότητα ως πολιτικός όρος
Μπορεί χιλιάδες άνθρωποι να σκέφτονται το ίδιο, να εξοργίζονται με το ίδιο, να φοβούνται το ίδιο, αλλά να μη συναντιούνται ποτέ πολιτικά. Η πλατφόρμα τούς μετρά ως χρήστες, προβολές, αντιδράσεις, τάσεις. Η κοινωνία μας όμως τους χρειάζεται ως οργανωμένους και ενεργούς πολίτες. Η κρίση της μαζικότητας δεν είναι κρίση συνείδησης. Είναι κρίση κοινωνικών δεσμών. Χρειάζεται να ξαναφτιάξουμε τους υλικούς και χρονικούς όρους της συλλογικής παρουσίας. Να βρούμε πώς ο διάχυτος ψηφιακός θυμός γίνεται συνέλευση, πώς η πληροφορία γίνεται οργάνωση, πώς η εικόνα του πολέμου γίνεται απεργιακή πίεση και φοιτητική κινητοποίηση, με διάρκεια και βάθος.
Η ιστορική δύναμη της Πρωτομαγιάς δεν βρισκόταν μόνο στα αιτήματα της, αλλά στον τρόπο με τον οποίο τα έκανε κοινωνικά ορατά. Οι εργάτες δεν ζητούσαν απλώς καλύτερους όρους εργασίας. Εμφανίζονταν συλλογικά στον δημόσιο χώρο ως τάξη, ως δύναμη, ως σώμα με κοινά συμφέροντα και κοινή φωνή. Η διαδήλωση, η απεργία, η συγκέντρωση δεν ήταν απλές μορφές διαμαρτυρίας. Ήταν πράξεις συγκρότησης ταυτότητας: ο μεμονωμένος εργαζόμενος αναγνώριζε τον εαυτό του μέσα στους άλλους.
Η φετινή Πρωτομαγιά, από αυτή την άποψη, προσφέρει ένα κλειδί. Το εργατικό κίνημα δεν μπορεί να ξαναγίνει μαζικό αν δεν ξαναδιεκδικήσει τον χρόνο των εργαζομένων από την εργοδοσία, τις πλατφόρμες και την οθόνη. Το αντιπολεμικό κίνημα δεν μπορεί να ξαναγίνει μαζικό αν δεν ξαναδιεκδικήσει τον κοινό πολιτικό χρόνο. Χωρίς κοινό χρόνο, δεν υπάρχει κοινή μνήμη και κοινός αγώνας. Χωρίς κοινό αγώνα, δεν υπάρχει δύναμη. Και χωρίς δύναμη, ακόμη και η πιο δίκαιη αγανάκτηση μένει εγκλωβισμένη στη μοναξιά της οθόνης. Και η εργατική τάξη κινδυνεύει να παραμείνει αυτό που η ψηφιακή οικονομία σπρώχνει να είναι: ένα άθροισμα κουρασμένων, συνδεδεμένων, αλλά πολιτικά απομονωμένων ατόμων.
Το κεντρικό ζητούμενο της εποχής μας είναι ο αγώνας για έναν κόσμο όπου η τεχνολογία δεν θα καταβροχθίζει τον χρόνο, την προσοχή και τη δυνατότητα συλλογικής δράσης. Αν η πρώτη Πρωτομαγιά διεκδικούσε να σταματήσουν οι μηχανές για να ανθίσει η ζωή, η Πρωτομαγιά της εποχής της τεχνητής νοημοσύνης πρέπει να θέσει νέα ερωτήματα. Ποιος ελέγχει τον χρόνο μας; Ποιος οργανώνει την προσοχή μας; Ποιος κερδίζει από τη διαρκή μας διαθεσιμότητα; Πως θα καταφέρουμε να αποσυνδεθούμε από την ψηφιακή μας καθήλωση; Και πώς μπορεί το εργατικό κίνημα να ξαναγίνει μαζικό όχι αναπολώντας τις μορφές του παρελθόντος, αλλά επινοώντας νέες μορφές συλλογικής παρουσίας μέσα και πέρα από τον ψηφιακό κόσμο;
Αν η τεχνητή νοημοσύνη μεταφραστεί μόνο σε περισσότερα κέρδη, ταχύτερους ρυθμούς, λιγότερες θέσεις εργασίας και εντονότερη επιτήρηση, τότε η τεχνολογική εξέλιξη θα λειτουργήσει ως νέα μορφή ποδηγέτησης και υποδούλωσης. Γι’ αυτό το πρώτο και κεντρικό αίτημα πρέπει να είναι η μείωση του εργάσιμου χρόνου χωρίς μείωση αποδοχών. Είναι το αίτημα που απαντά στον πυρήνα της σύγκρουσης: ποιος ωφελείται από την τεχνολογική πρόοδο και ποιος κερδίζει τον χρόνο που αυτή υποτίθεται ότι απελευθερώνει. Το δικαίωμα στην αποσύνδεση, η απαγόρευση της εργοδοτικής παρακολούθησης εκτός ωραρίου, η διαφάνεια και ο συλλογικός έλεγχος των αλγορίθμων, η συνδικαλιστική οργάνωση στην εργασία σε πλατφόρμες και οι δημόσιες ψηφιακές υποδομές είναι αναγκαίες πλευρές της ίδιας μάχης. Όμως χωρίς τη μείωση του εργάσιμου χρόνου, κινδυνεύουν να μείνουν αμυντικά αιτήματα προστασίας μέσα σε ένα καθεστώς διαρκούς εντατικοποίησης. Η Πρωτομαγιά της εποχής μας πρέπει να ξαναβάλει στο κέντρο το παλιό αλλά ανεκπλήρωτο αίτημα: λιγότερος χρόνος για το κεφάλαιο, περισσότερος χρόνος για τη ζωή, τη συλλογικότητα, τη μόρφωση, τη φροντίδα, την πολιτική δράση και την ελευθερία.
(Ο Αντώνης Μαυρόπουλος είναι σύμβουλος κυκλικής οικονομίας και συγγραφέας. Το νέο του βιβλίο με τίτλο «Waste Side Stories Απόβλητοι – Απόβλητα και Μεταβολικά Ρήγματα» (εκδόσεις Τόπος) κυκλοφορεί ήδη στα βιβλιοπωλεία)
