Το φετινό καλοκαίρι ο Όμηρος έχει την τιμητική του, με αφορμή την πασίγνωστη ταινία του Κρίστοφερ Νόλαν. Oι κινηματογραφικές αίθουσες πλημμυρίζουν, οι κριτικές και τα σχόλια κατακλύζουν τα Μ.Μ.Ε. και κυρίως το διαδίκτυο, οι αντιπαραθέσεις οξύνονται. Είναι προφανές πως η συζήτηση αφορά δευτερευόντως την καλλιτεχνική και αισθητική πλευρά, το βάρος πέφτει στα κυρίαρχα ιδεολογικά και πολιτικά ζητήματα της εποχής. Ο πόλεμος, η εξουσία, η μετανάστευση, ο ρατσισμός, τα ζητήματα φύλου, τα υπαρξιακά ερωτήματα έρχονται στο προσκήνιο και οι – άμεσες ή έμμεσες – θέσεις του Νόλαν αποκτούν υποστηρικτές και πολέμιους.
Ειδικά στη χώρα μας η συζήτηση στρέφεται – σχεδόν αποκλειστικά – σε αυτά τα θέματα, μέσα από τον παραμορφωτικό φακό του εθνικισμού που θεριεύει και στον τομέα της τέχνης. Σύμφωνα με τους πολέμιους του Νόλαν η ταινία είναι «ιστορικά ανακριβής», «είναι μακριά από το ελληνικό πνεύμα», «υπηρετεί τα σχέδια της παγκοσμιοποίησης κατά της Ελλάδας» κ.λ.π. Η πολεμική αυτή έχει αιχμές: το χρώμα του δέρματος της Ωραίας Ελένης και του ποιητή, ο τρανσέξουαλ Σίνωνας, τα πλοία, οι πανοπλίες και οι μορφές των πολεμιστών που δεν είναι «ελληνικά», ο Οδυσσέας που δεν εμφανίζεται ως «πολυμήχανος» και «ελληνόψυχος» λεβέντης αλλά ένας βετεράνος τσακισμένος από τις τύψεις για τα εγκλήματα στα οποία συνέβαλε και για τον χαμό των στρατιωτών του, που ο ίδιος οδήγησε, η εικόνα του Κύκλωπα (!) κ.λπ..
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Ο Μασκ κι ο Σμαραγδής
«Αυτό που βλέπω εγώ, που βγάζουν οι ίδιοι, δεν είναι Ελλάδα. Είναι βόρειο πράγμα... Δεν μυρίζει Ελλάδα. Άρα και ο ήρωας δεν θυμίζει, δεν μυρίζει Ελλάδα. Τα αρχετυπικά πρόσωπα και οι πολιτισμοί που καθόρισαν ολόκληρους πολιτισμούς δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται συμπληρωματικά. Ο Οδυσσέας δεν είναι ένα μυθολογικό πρόσωπο. Είναι η ψυχή των Ελλήνων. Εμείς είμαστε απόγονοι αυτής της ψυχής».
Ο «εθνικός» σκηνοθέτης Γ. Σμαραγδής συμπύκνωσε την «εθνική» οπτική στην ταινία και δήλωσε ενθουσιασμένος από την αντίδραση του πλουσιότερου ανθρώπου του πλανήτη, του ακροδεξιού Έλον Μασκ, ο οποίος είχε κατηγορήσει τον Νόλαν ότι «προσβάλλει τους Έλληνες». Ο Σμαραγδής υποστήριξε ότι η συγκεκριμένη παρέμβαση πέρασε σχεδόν απαρατήρητη στην Ελλάδα, παρότι προήλθε από έναν άνθρωπο ο οποίος, όπως είπε, «δεν βλέπει απλώς το μέλλον, αλλά το καθορίζει». Ο Ελον Μασκ δήλωσε ότι η πλατφόρμα τεχνητής νοημοσύνης Grok Imagine θα δημιουργήσει μια «πιστή» και «ιστορικά ακριβή» μεταφορά της Οδύσσειας του Ομήρου, μετά την ταινία του Κρίστοφερ Νόλαν, την οποία ο ιδρυτής της SpaceX έχει επικρίνει επανειλημμένα, κυρίως για τις επιλογές των ηθοποιών.
Στο συγκεκριμένο άρθρο δεν θα σταθούμε στην κριτική του καλλιτεχνικού έργου, άλλωστε καθένας και καθεμία θα διαμορφώσουν την άποψή τους. Το ερώτημα είναι πώς κρίνουμε ένα καλλιτεχνικό έργο. Κι εδώ θα σταθούμε στην απύθμενη υποκρισία όλων αυτών που κρίνουν ένα καλλιτεχνικό έργο - που αφορμάται από έναν μύθο – με βάση την «ιστορική ακρίβεια»(!) και από τη σκοπιά μιας « ελληνικής ψυχής»(!) που υποτίθεται πως είχε ο μυθικός ήρωας και την ...κληρονομήσαμε εμείς(!).
«Τυφλός τα τ’ ώτα τον τε νουν τα τ’ όμματ’ ει» (τυφλός στα αυτιά, στο νου και στα μάτια), σύμφωνα με τον περίφημο στίχο του Σοφοκλή, ένας ολόκληρος κόσμος καταπατά κάθε στοιχείο λογικής αλλά και καθε ρανίδα γνώσης. Υποκρίνεται πως δεν γνωριζει (ή όντως δεν γνωρίζει) πως 3.000 χρόνια τώρα η ομηρική παράδοση αποτέλεσε την αφορμή για να γραφτούν αριστουργήματα που παρασάγγας απείχαν από το να θεωρηθούν πιστά σε αυτήν. Ας δούμε μόνο μερικά από τα χαρακτηριστικά παραδείγματα τέτοιων «ανθελλήνων», αφού πρώτα ξεκαθαρίσουμε τα περί «Ελλήνων» στην ομηρική παράδοση.
Στην Ιλιάδα και την Οδύσσεια οι πολιορκητές της Τροίας δεν αποκαλούνται "Έλληνες". Ο Όμηρος χρησιμοποιεί κυρίως τρεις ονομασίες: Ἀχαιοί (η συχνότερη, πάνω από 500 φορές), Δαναοί και Ἀργεῖοι. Η λέξη «Ἕλληνες» εμφανίζεται μόνο μία φορά στην Ιλιάδα (ραψωδία Β΄, στ. 684) και μάλιστα όχι με τη σημασία όλων των Ελλήνων, αλλά για ένα συγκεκριμένο φύλο της νότιας Θεσσαλίας, τους Μυρμιδόνες και τους Αχαιούς της Φθίας: «οἵ τ' εἶχον Φθίην ἠδ' Ἑλλάδα καλλιγύναικα…».
Αυτά που ΝΟΜΙΖΟΥΝ πως τραγούδησε ο Όμηρος...
Το δεύτερο στοιχείο που πρέπει να ξεκαθαρίσουμε είναι τί ανήκει στον Όμηρο και τί όχι. Πολλά στοιχεία που θεωρούνται ομηρικά απλώς ...δεν είναι. Για τον μυθικό κύκλο της Τροίας δεν έγραψε μόνο ο Όμηρος, αν δεχθούμε για την οικονομία της συζήτησης πως ήταν ένα πρόσωπο. Υπήρχαν σπουδαία έργα που χάθηκαν, τα οποία όμως ήταν γνωστά στο παρελθόν.
Τα «Κύπρια έπη» διηγούνταν τα πριν την Ιλιάδα γεγονότα. Ξεκινούσαν με τη θέση πως ο Τρωικός πόλεμος έγινε από τη θέληση του Δία για να ανακουφίσει την «πλατύστερνη» γη από τον υπερπληθυσμό. Ανέφεραν τους γάμους της Θέτιδας και του Πηλέα, τη φιλονικία Ήρας, Αθηνάς και Αφροδίτης για το ποια είναι η «καλλίστη», την κρίση του Πάρη, την αρπαγή της ωραίας Ελένης, τη σύναξη των Αχαιών στην Αυλίδα, την απόβαση στο Ίλιον και τα πρώτα εννέα χρόνια του Τρωικού πολέμου. Να θυμίσουμε πως η «Αχιλλέως μήνις», αυτό που ονομάσαμε «Ιλιάδα», ξεκινά τον 10ο χρόνο του πολέμου. Τα Κύπρια έπη πιθανολογείται ότι γράφτηκαν περίπου τον 8ο αιώνα π.Χ και ήταν γνωστά στην κλασική Ελλάδα. Συγγραφείς αναφέρονται ο Στασίνος ή ο Ηγησίας, με επικρατέστερο τον Στασίνο, και αυτό δικαιολογεί το όνομα «Κύπρια» γιατί και οι δύο επικοί ποιητές κατάγονταν από την Κύπρο
Τα επίσης χαμένα έπη «Μικρή Ιλιάς» και «Ιλίου Πέρσις» («Πάρσιμο του Ιλίου») περιγράφουν τα όσα έγιναν, αφότου σκοτώθηκε ο Αχιλλέας ως την πτώση της Τροίας. Η Μικρά Ιλιάς αποδόθηκε από αρχαίους συγγραφείς στον Λέσχη, τον Κιναίθωνα, τον Διόδωρο, τον Θεστορίδη. Η Ιλιάδα σταματά με την ταφή του Έκτορα, δεν περιγράφει την άλωση της Τροίας. Πολλά επεισόδια που σήμερα θεωρούμε «ομηρικά» στην πραγματικότητα προέρχονται από την «Ιλίου Πέρσιν», όπως ο Δούρειος Ίππος (στην Οδύσσεια μόνο μνημονεύεται), ο θάνατος του Πριάμου, ο φόνος του Αστυάνακτα, η αιχμαλωσία των Τρωάδων. Η «Ιλίου Πέρσις» αποδίδεται στον Αρκτίνο τον Μιλήσιο.
Ο Ευριπίδης... «ανθέλληνας»!
Κι ας περάσουμε στους «ανθέλληνες», αυτούς που «βεβήλωσαν» τον Όμηρο και πρόσβαλαν την «ελληνική ψυχή». Δικαιωματικά την πρώτη θέση καταλαμβάνει ο Ευριπίδης. Στην τραγωδία «Ελένη» ανατρέπεται όλος ο πυρήνας των ομηρικών επών: Η Ελένη (άσπρη, μαύρη ή κίτρινη...) δεν πήγε ποτέ στην Τροία! Ο Μενέλαος μετά από την άλωση της Τροίας κατέπλευσε στην Αίγυπτο όπου συνάντησε την Ελένη και έμαθε με κατάπληξη ότι η «εν Τροία» Ελένη ήταν φάσμα ψευδές. Η πραγματική του σύζυγος ήταν κρυμμένη στην Αίγυπτο καθ' όλη τη διάρκεια του πολέμου και ο καταστροφικός πόλεμος της Τροίας είχε βασιστεί σε ένα ψέμα.
Η Ελένη γράφτηκε το 412 π.Χ., δηλαδή μόλις είχε τελειώσει η Σικελική εκστρατεία με την πανωλεθρία των Αθηναίων. Ο Ευριπίδης καταδικάζει τον πόλεμο ως πρόξενο όλων των κακών. Στο παραλογισμό πως για μια γυναίκα μπορεί να εξοντωθεί ένας λαός και ένα κράτος και να σκοτωθούν χιλιάδες, ο Ευριπίδης θα απαντήσει με το παράλογο του «ειδώλου». Ο μύθος που αξιοποιεί λογοτεχνικά δεν είναι η ομηρική εκδοχή, αλλά αυτή που δημιούργησε ο λυρικός ποιητής Στησίχορος, επηρεασμένος από τα έπη που προαναφέραμε.
Αντίστοιχη είναι η αντιμετώπιση της ομηρικής παράδοσης από τον Ευριπίδη στην τραγωδία «Ιφιγένεια εν Ταύροις». Στην Οδύσσεια (ραψωδία λ΄, στ. 542–567), ο Όμηρος παρουσιάζει τον Ορέστη ως εκδικητή του πατέρα του Αγαμέμνονα καθώς σκότωσε την Κλυταιμνήστρα και τον Αίγισθο. Δεν γίνεται καμία αναφορά στη διάσωση της Ιφιγένειας ούτε στην παραμονή της στη χώρα των Ταύρων. Στα Κύπρια Έπη και όχι στον Όμηρο αναφερόταν πως η Άρτεμη αντικατέστησε την Ιφιγένεια με ένα ελάφι. Αυτή την εκδοχή αξιοποιεί ο Ευριπίδης. Στην «Ιφιγένεια εν Ταύροις» ζει στην Ταυρίδα, όπου συναντά τον Ορέστη και δραπετεύουν μαζί.
Στις «Τρωάδες» η άλωση της Τροίας παρουσιάζεται από την πλευρά των ηττημένων. Πρωταγωνίστριες είναι η Εκάβη, η Ανδρομάχη και η Κασσάνδρα. Οι Αχαιοί παρουσιάζονται ανήθικοι, σκληροί και βίαιοι και ο πόλεμος ως πηγή δυστυχίας και όχι ως πεδίο δόξας. Η Εκάβη στον Όμηρο είναι η αξιοπρεπής βασίλισσα και μητέρα που θρηνεί, δεν γίνεται εκδικήτρια. Αντίθετα στην ομώνυμη τραγωδία του Ευριπίδη η Εκάβη, ύστερα από τη θυσία της κόρης της Πολυξένης και τη δολοφονία του γιου της Πολύδωρου, εκδικείται τον Πολυμήστορα, τυφλώνοντάς τον και σκοτώνοντας τα παιδιά του.
Κι ο Σοφοκλής...
Αλλά κι ο έτερος σπουδαίος τραγικός, ο Σοφοκλής, «ανθέλληνας» ήταν κι αυτός. Στην τραγωδία «Αίας» δεν ακολουθεί τον Όμηρο. Στην Ιλιάδα ο Αίας δεν αυτοκτονεί· είναι ένας από τους σπουδαιότερους Αχαιούς και παραμένει ζωντανός μέχρι το τέλος του έπους. Η αυτοκτονία του ανήκει στη μεταγενέστερη επική παράδοση (κυρίως στη Μικρά Ιλιάδα) την οποία αξιοποιεί ο Σοφοκλής. Στην Ιλιάδα ο Αχιλλέας είναι ακόμη ζωντανός, επομένως δεν μπορεί να υπήρχε διαγωνισμός για τα όπλα του, στοιχείο που αποτελεί τον πυρήνα του έργου του Σοφοκλή καθώς τα όπλα απονέμονται στον Οδυσσέα και όχι στον Αίαντα. Ο ομηρικός Αίας παρουσιάζεται κυρίως ως πρότυπο γενναιότητας, σωματικής δύναμης και ευθύτητας. Ο Σοφοκλής εστιάζει στην εσωτερική του κατάρρευση, στην προσβολή της τιμής του και στην απόφασή του να αυτοκτονήσει, μετατρέπει τον πολεμιστή σε βαθιά μετανοημένο ήρωα.
Στον «Φιλοκτήτη» επίσης ο Σοφοκλής αποκλίνει από την ομηρική παράδοση. Στην Ιλιάδα ο Φιλοκτήτης δεν εμφανίζεται καθόλου ως πρόσωπο που έχει εγκαταλειφθεί στη Λήμνο. Η ιστορία της εγκατάλειψης και της επιστροφής του προέρχεται από τα Κύπρια Έπη και τη Μικρά Ιλιάδα. Ο Σοφοκλής παρουσιάζει τον Οδυσσέα ως ψυχρό και πρόθυμο να χρησιμοποιήσει δόλο για το κοινό συμφέρον, χωρίς ηθικές αναστολές. Στο τέλος του έργου εμφανίζεται ο Ηρακλής και πείθει τον Φιλοκτήτη να ακολουθήσει τους Αχαιούς στην Τροία, στοιχείο που δεν υπάρχει στον Όμηρο.
Αλλά κι ο Αισχύλος;
Ο Αισχύλος είναι ο τραγικός ποιητής που μένει πιο κοντά στην ομηρική παράδοση. Κι όμως, στην τραγωδία «Αγαμέμνονας» η θυσία της Ιφιγένειας αποκτά κεντρική σημασία ενώ στην Οδύσσεια σχεδόν δεν αναφέρεται. Ο Αισχύλος την παρουσιάζει ως το αρχικό έγκλημα, το ανοσιούργημα που εξηγεί το μίσος της Κλυταιμνήστρας και θέτει σε κίνηση την αλυσίδα των εγκλημάτων. Η Κλυταιμνήστρα αποκτά πρωταγωνιστικό ρόλο και ενώ στον Όμηρο εμφανίζεται κυρίως ως η άπιστη σύζυγος που συνεργάστηκε με τον εραστή της, τον Αίγισθο, στον Αισχύλο είναι ισχυρή, ευφυής, αποφασιστική και αναλαμβάνει η ίδια την ευθύνη της δολοφονίας του Αγαμέμνονα. Ο Αίγισθος υποβαθμίζεται. Στην Οδύσσεια παρουσιάζεται ως ο κύριος υπεύθυνος του φόνου, αντίθετα στον Αισχύλο εμφανίζεται μόνο στο τέλος.
Με τέτοιους προγόνους... να και νεότεροι «ανθέλληνες»!
Ακολουθώντας τα βήματα των μεγάλων αρχαίων προγόνων, σπουδαίοι νεότεροι καλλιτέχνες «βεβηλώνουν» τον Όμηρο, χωρίς πάντως να ενοχλούνται οι «ευαίσθητοι». Η Οδύσσεια του Νίκου Καζαντζάκη (1938) είναι ταυτόχρονα συνέχεια και ριζική ανατροπή της ομηρικής Οδύσσειας. Ο Καζαντζάκης παίρνει τον ίδιο ήρωα, αλλά του δίνει εντελώς διαφορετικό προορισμό και φιλοσοφία. Στον Όμηρο ο σκοπός του Οδυσσέα είναι η επιστροφή στην πατρίδα (νόστος), η Ιθάκη είναι ο προορισμός και η αποκατάσταση της τάξης. Στον Καζαντζάκη η επιστροφή στην Ιθάκη είναι μόνο σταθμός. Ο Οδυσσέας φεύγει ξανά (τί σας θυμίζει;) επειδή δεν μπορεί να περιοριστεί σε μια ήρεμη ζωή, αναζητά όχι πατρίδα, αλλά ελευθερία, γνώση και υπέρβαση των ορίων του ανθρώπου.
Η Πηνελόπη έχει επίσης διαφορετικό ρόλο. Στον Όμηρο η Πηνελόπη είναι το σύμβολο της πίστης, της υπομονής και της συζυγικής αφοσίωσης. Στον Καζαντζάκη η επανένωση με την Πηνελόπη δεν αποτελεί το τέλος της αναζήτησης. Ο Οδυσσέας νιώθει ότι ακόμη και η αγάπη και η οικογενειακή ζωή είναι δεσμοί που πρέπει να ξεπεράσει. Ο Καζαντζάκης συνεχίζει την ιστορία μετά την Ιθάκη και δημιουργεί έναν νέο μυθολογικό κόσμο. Ο Οδυσσέας συναντά νέους ανθρώπους και ιδέες και η πορεία του γίνεται περισσότερο φιλοσοφική και συμβολική παρά περιπετειώδης.
Στον Καζαντζάκη το ταξίδι είναι ο ίδιος ο σκοπός κι εδώ φυσικά ο μεγάλος Κρητικός συγγραφέας συναντά έναν άλλον «ασεβή ανθέλληνα», τον μεγάλο Αλεξανδρινό. Ο Καβάφης, στην «Ιθάκη» ακολουθεί την ίδια φιλοσοφική προσέγγιση για το ταξίδι, χρησιμοποιεί τους ομηρικούς μύθους για να μιλήσει για τον άνθρωπο, τη μοίρα και τα όρια της ανθρώπινης ύπαρξης. Τα μυθικά τέρατα του Ομήρου δεν υπάρχουν παρά μόνο στην ψυχή του ανθρώπου:
"Τοὺς Λαιστρυγόνας καὶ τοὺς Κύκλωπας,
τὸν θυμωμένο Ποσειδῶνα μὴ φοβᾶσαι,
τέτοια στὸν δρόμο σου ποτέ σου δὲν θὰ βρεῖς,
ἂν μέν᾿ ἡ σκέψις σου ὑψηλή, ἂνἐκλεκτὴ
συγκίνησις τὸ πνεῦμα καὶ τὸ σῶμα σου ἀγγίζει.
Τοὺς Λαιστρυγόνας καὶ τοὺς Κύκλωπας,
τὸν ἄγριο Ποσειδώνα δὲν θὰ συναντήσεις,
ἂν δὲν τοὺς κουβανεῖς μὲς στὴν ψυχή σου..."
Αλλά ας ξαναγυρίσουμε στην «πέτρα του σκανδάλου», την Ελένη. Ακριβώς στη γραμμή του Ευριπίδη κινείται το ποίημα «Ελένη» του Γιώργου Σεφέρη (από τη συλλογή «Κύπρον, οὗ μ' ἐθέσπισεν...», 1955). Ο Σεφέρης ανατρέπει κι αυτός την ομηρική αντίληψη για τον Τρωικό πόλεμο. Η πραγματική Ελένη δεν ήταν στην Τροία. Οι Έλληνες και οι Τρώες πολέμησαν για ένα είδωλο, μια ψευδαίσθηση, «για ένα πουκάμισο αδειανό, για μια Ελένη...»
Η έμφαση δεν δίνεταοι στη δόξα του πολέμου αλλά στην παράλογη θυσία. Ο Τρωικός πόλεμος γίνεται σύμβολο όλων των πολέμων, η Τροία σύμβολο της ανθρώπινης ιστορίας.. Ο πόλεμος χάνει το ηρωικό του περίβλημα και εμφανίζεται ως παράλογη καταστροφή. Ο Σεφέρης δεν μιλά μόνο για την αρχαία Τροία. Ο μύθος λειτουργεί ως υπαινιγμός για τις πολεμικές καταστροφές του 20ού αιώνα.
Μήπως τελικά κι ο Όμηρος ήταν ... «ανθέλληνας»;
Θα μπορούσαμε να αναφέρουμε αναρίθμητα παραδείγματα που αποδεικνύουν πως είναι ανιστόρητο να επικαλείσαι ως «ιστορία» έναν μύθο, να αναζητάς ως «προγόνους» μυθικά πρόσωπα και να απαιτείς από την τέχνη να υποτάσσεται σε μια κατασκευασμένη «εθνική ορθότητα». Πολύ περισσότερο όταν ενάντια σε μια τέτοια προσέγγιση πρώτος τάχθηκε ο ίδιος ο Όμηρος.
Αλήθεια, έχουμε αναρωτηθεί ο «τυφλός προφήτης» ποιούς υμνεί στην Ιλιάδα; Όχι φυσικά τον αρχηγό των Αχαιών Αγαμέμνονα, ένα από τα μεγαλύτερα καθάρματα του μύθου. Ούτε τους άλλους Αχαιούς βασιλείς. Τους υμνεί ως πολεμιστές γιατί από ηθική ... άφήστε τα καλύτερα. Αντίθετα ο Όμηρος υμνεί τους «εχθρούς», τους Τρώες: Τον σοφό βασιλιά και πατέρα Πρίαμο, τα γυναικεία πρότυπα της Εκάβης και της Ανδρομάχης και βέβαια την ωραιότερη μορφή των ομηρικών επών, τον Έκτορα.
Ας ενημερώσει κάποιος τους «προσβεβλημένους» - από τον Νόλαν- πως τα λόγια που είναι χαραγμένα στο μνημείο του Άγνωστου Στρατιώτη «Εἷς οἰωνὸς ἄριστος, ἀμύνεσθαι περὶ πάτρης» («Ένας είναι ο καλύτερος οιωνός, ν’αγωνιζόμαστε για την πατρίδα») είναι ομηρικός στίχος (Ιλιάδα Μ 243). Μόνο που τα λόγια αυτά τα λέει ο «εχθρός», ο Έκτορας απευθυνόμενος στον Πολυδάμαντα, αποδεικνύοντας πως τα μεγαλειώδη αυτά έπη ανήκουν, όπως όλα τα έργα τέχνης σε όλη την ανθρωπότητα και όχι σε όσους φαντασιώνονται πως έχουν το ίδιο αίμα με τον... Μπραντ Πιτ, συγγνώμη τον Αχιλλέα.
Μιας και το αναφέραμε όμως: Στην Ιλιάδα ο Αχιλλέας δεν πεθαίνει. Το έπος τελειώνει με την ταφή του Έκτορα. Ο θάνατος του Αχιλλέα ανήκει στον μεταγενέστερο Επικό Κύκλο όπου ο Αχιλλέας σκοτώνεται από τον Πάρη. Η ταινία «Τροία» του Βολγανγκ Πέτερσεν παρουσιάζει τον Αχιλλέα να επιζεί μέχρι την άλωση της Τροίας και να πεθαίνει μέσα στην πόλη, ώστε να ολοκληρωθεί η ιστορία του στο τέλος της ταινίας προς τέρψιν του φιλοθεάμονος κοινού. Μπραντ Πιτ είναι αυτός, να πεθάνει πριν το διάλειμμα;
Επίλογος
Ο Νόλαν έχει προσφέρει ήδη κάτι σημαντικό, άσχετα με τις γνώμες για την αξία της ταινίας: έχει ξαναφέρει στην επικαιρότητα τη συζήτηση για τα μεγάλα ζητήματα που θίγει και – ειδικά για την ελληνική κοινωνία – για αυτονόητες αλήθειες, για έννοιες όπως η ιστορία κι ο μύθος αλλά και για την ελευθερία του καλλιτέχνη.
Στην αρχαιότητα, οι «ένδοξοι πρόγονοι» γέμιζαν από τα χαράματα το θέατρο του Διονύσου όταν διδάσκονταν έργα στηριγμένα σε αρχαίους μύθους. Τους μύθους τους γνώριζαν, το ενδιαφέρον ήταν στον τρόπο που τους προσέγγιζαν οι ποιητές. Κανείς δεν απαιτούσε σεβασμό στην ... ιστορική αλήθεια του μύθου(!!!), καμία «Χρυσῆ ἠώς» δεν διαδήλωνε έξω από το θέατρο με πλάκες που είχαν χαραγμένο «Η Ιλιάς του Ομήρου εστί»!
Και το σημαντικότερο: στην εποχή μας που ο πόλεμος φουντώνει, στην ταινία παρουσιάζεται με το πραγματικό του πρόσωπο, αυτό της φρίκης. Άλλωστε κι ένας άλλος «ανθέλληνας», ο Ιάκωβος Καμπανέλλης, παίρνει την αποχαιρετιστήρια σκηνή του Έκτορα και της Ανδρομάχης (Ιλιάδα, ραψωδία Ζ) και τη μεταφέρει σε ένα σύγχρονο πλαίσιο: η Ανδρομάχη γίνεται η αγαπημένη που αποχαιρετά έναν στρατιώτη του 20ού αιώνα. Το μήνυμα του τραγουδιού είναι αντιπολεμικό, καθώς αντιστρέφει το Ομηρικό ηρωικό ιδεώδες:
«Από το Τρωικό κάστρο η Ανδρομάχη, στον Έκτορα που κίναε για τη μάχη
φώναξε με φωνή φαρμακωμένη:
«Στρατιώτη μου, τη μάχη θα κερδίσει,
όποιος πολύ το λαχταρά να ζήσει.
Όποιος στη μάχη πάει για να πεθάνει,
στρατιώτη μου για πόλεμο δεν κάνει».
Σαν πολλοί «ανθέλληνες» δεν μαζεύτηκαν; Μάλλον το αντίθετο, κακές υπηρεσίες στον τόπο προσφέρουν όσοι είναι περήφανοι για μυθικούς μακελλάρηδες, των οποίων υποτίθεται πως είμαστε απόγονοι, και όχι για πνευματικούς κολοσσούς που έζησαν όντως στα ίδια χώματα που ζούμε και μεις. Όσο για τα μνημεία που οι κολοσσοί αυτοί άφησαν; Τα ξεπουλά στο κατακαλόκαιρο η κ. Μενδώνη αλλά οι «προσβεβλημένοι» από τον Νόλαν... ούτε φωνή ούτε ακρόαση! Φίλτατη η «πατρίς», φιλτάτη η κονόμα...
(Ο Σπύρος Αλεξίου είναι ιστορικός και συγγραφέας - Το βιβλίο του «Προδομένο Μεσολόγγι» κυκλοφορεί στα βιβλιοπωλεία από τις εκδόσεις «ΤΟΠΟΣ»)
