Η επίσημη ιστορία λατρεύει να μισεί τα ονόματα των πραγματικών πρωτεργατών της Επανάστασης του 1821. Αν κάποιον μισεί περισσότερο αυτός είναι ο Λυκούργος Λογοθέτης, ο «υπέροχος Σάμιος», όπως τον χαρακτήρισε ο Δ. Κόκκινος. Η ιστορία του είναι η ιστορία της Σάμου, του νησιού με τις μεγαλύτερες επαναστατικές παραδόσεις, ξεχασμένο κι αυτό από τα σχολικά βιβλία.
Γεννήθηκε στις 10 Φεβρουαρίου 1772. Γιώργης Παπλωματάς το όνομά του, Λυκούργος το συνωμοτικό ψευδώνυμό του, Λογοθέτης από το αξίωμά του, του γραμματέα του ηγεμόνα της Βλαχίας Αλέξανδρου Σούτσου. Ξεκίνησε τις σπουδές του στο Ελληνικόν Σχολείον Καρλοβάσου, τη μετέπειτα Πορφυριάδα Σχολή. Στη συνέχεια μετέβη στην Κωνσταντινούπολη, όπου και παρέμεινε την περίοδο 1791-1794, και κέρδισε τον τίτλο «Γραμματεύς των πατριαρχείων». Από το 1794 μέχρι το 1802 βρέθηκε στις ηγεμονίες ως γραμματέας του ηγεμονικού γραφείου του Κωνσταντίνου Υψηλάντη και του Αλ. Σούτσου, ενώ ανήλθε στα αξιώματα του ταμία και του δεύτερου λογοθέτη. Το 1802 επέστρεψε στην Κωνσταντινούπολη ακολουθώντας τον Σούτσο.
«Καρμανιόλοι» εναντίον «καλικάντζαρων»
Στις αρχές του 19ου αιώνα στη Σάμο αντιμάχονταν δύο παρατάξεις με ονόματα ειρωνικά. Τους κοτζαμπάσηδες ο λαός τους ονόμασε «καλικάντζαρους», θεωρώντας πως, σαν τα τρωκτικά της λαογραφίας, ροκανίζουν τον πλούτο της κοινωνίας. Εκείνοι απάντησαν βαφτίζοντας τη λαϊκή παράταξη «καρμανιόλους», δηλαδή οπαδούς της Γαλλικής Επανάστασης, προφανώς το θεωρούσαν βρισιά!
Αρχηγός των «καρμανιόλων» αναδείχτηκε ο Λογοθέτης, με βασικούς συνεργάτες τον Κωνσταντίνο Λαχανά και τον Χριστόδουλο Μπαρμπούνη.Η πρώτη πολιτική πράξη του Λογοθέτη καταγράφηκε όταν ακόμη βρισκόταν στην Κωνσταντινούπολη. Με δικούς του χειρισμούς έγιναν δεκτά τα αιτήματα των Σαμίων να μη σταθμεύει μόνιμα τουρκικός στρατός στο νησί, να μη φορολογούνται από τον Καπουδάν Πασά [σ.σ. ναύαρχος του τουρκικού στόλου που διοικούσε και τα νησιά του Αιγαίου] και να διοικούνται από χριστιανό. Η ηρεμία κράτησε λίγο, οι Τούρκοι με απαίτηση των προυχόντων αναίρεσαν τα μέτρα και ζήτησαν τη δίωξη του Λογοθέτη, οπότε το νησί μπήκε σε τροχιά μόνιμης εσωτερικής σύγκρουσης.
Οι «καρμανιόλοι» κυριάρχησαν τον Μάρτιο του 1807. Μετά τα πρώτα μεταρρυθμιστικά μέτρα υπήρξε αντίδραση των αρχόντων, οι οποίοι τους ανέτρεψαν με τη βοήθεια των Τούρκων. Στα τέλη του 1808, με αφορμή την κακοδιοίκηση, ξέσπασαν ταραχές. Ακόμη και η παρέμβαση του τουρκικού στρατού δεν κατάφερε να καταστείλει τη λαϊκή εξέγερση. Οι «καρμανιόλοι» επικράτησαν ξανά και σε πάνδημη συνέλευση των Σαμίων, η οποία συγκλήθηκε στα Αλώνια της Χώρας, αποφασίστηκε η δήμευση της περιουσίας των προυχόντων που διέφυγαν από τη Σάμο. Με απόφαση της συνέλευσης, ο Λογοθέτης ορίστηκε “καπού κεχαγιάς”, δηλαδή μόνιμος αντιπρόσωπος της Σάμου στην Κωνσταντινούπολη.
Για λίγο καιρό όμως κράτησε τη θέση, καθώς επαναλήφθηκε το ίδιο σκηνικό και ο Λογοθέτης συνελήφθη από τους Τούρκους. Γλίτωσε τον θάνατο με παρέμβαση φίλων του, οι οποίοι δωροδόκησαν Τούρκους αξιωματούχους και έτσι η ποινή του μετατράπηκε σε εξορία στο Άγιον Όρος. Στη Σάμο επέστρεψε το 1810, το 1812 εξελέγη προεστός από τους κατοίκους. Το κλίμα όμως διεθνώς είχε αλλάξει και οι προύχοντες κυριάρχησαν τελικά. Βασικό τους μέλημα ήταν η εξόντωσή του, ο Λογοθέτης διέφυγε τον θάνατο πολλές φορές, αλλά τελικά υποχρεώθηκε να εγκαταλείψει το νησί. Βρέθηκε στη Σμύρνη, όπου άσκησε το επάγγελμα του εμπειρικού φαρμακοποιού. Εκεί, τον Ιούνιο του 1819, μυήθηκε στη Φιλική Εταιρεία από τον Αριστείδη Παππά.
Το ξέσπασμα της Επανάστασης στη Σάμο
Με το ξέσπασμα της Επανάστασης του 1821 η Σάμος ήταν σε αναβρασμό, και ο Κωνσταντής Λαχανάς έδωσε το πρώτο χτύπημα στις 18 Απριλίου. Η αντίδραση των κοτζαμπάσηδων υπήρξε χαρακτηριστική: με μηνύματά τους ζητούσαν από τον Ελέζογλου, Οθωμανό τοπάρχη της απέναντι ακτής της Μικράς Ασίας, 1.000 στρατιώτες και ναυτικό, ενώ συγκρότησαν και σώμα 100 μισθοφόρων για να φυλάει τον «μουσελίμη» [σ.σ. αρμοστής] Αχμέτ Σελαχόρ.Πατριώτες, όχι αστεία! Είναι εύστοχος ο ιστορικός παραλληλισμός που κάνει ο Δ. Κόκκινος:
«Συνέβη και τότε ό,τι συνέβη και εις τους Μηδικούς πολέμους, όταν οι πλούσιοι και ισχυροί της Σάμου απέκλιναν προς τους Πέρσας, ενώ ο λαός εστρατεύετο υπέρ των αδερφών Ελλήνων».
Δεν πρόφτασαν να προωθήσουν τα θεάρεστα σχέδιά τους καθώς ο Λογοθέτης αποβιβάστηκε στο νησί στις 24 Απρίλη. Στις 8 Μάη κήρυξε επίσημα τη σαμιακή επανάσταση στο Καρλόβασι και στις 12 του μηνός στην πόλη της Σάμου. Λεπτομέρεια σημαντική: προτού κηρύξει την επανάσταση, συνέταξε οργανικό νόμο και στρατιωτικό κανονισμό και τους έθεσε υπό την έγκριση του λαού. Μαρτυρίες μιλούν για συνέλευση 10.000 ατόμων.
Όσο και αν το νούμερο φαντάζει υπερβολικό, πρόκειται για μια εντυπωσιακή, πάνδημη διαδικασία, που δεν ήταν «πυροτέχνημα», όπως είδαμε υπήρχε στην πολιτική παράδοση του νησιού. Καθ’ όλη τη διάρκεια του απελευθερωτικού αγώνα στη Σάμο, οι μεγάλες αποφάσεις λαμβάνονταν από λαϊκές συνελεύσεις. Λίγο αργότερα ίδρυσε τον Στρατοπολιτικό Διοργανισμό της νήσου Σάμου, το αυτόνομο επαναστατικό πολίτευμα του νησιού, που αποτέλεσε θεσμική πλαισίωση της ιδεολογίας των «καρμανιόλων», και ο ίδιος εκλέχτηκε γενικός διοικητής.
Όταν έμαθε ο σουλτάνος Μαχμούτ για την επανάσταση της Σάμου, έδωσε εντολή να γεμίσουν με χώμα το θαλάσσιο στενό με την Τουρκία προκειμένου να περάσει ο στρατός του. Πρόκειται για ιστορικό γεγονός και επιχείρησαν όντως να εκτελέσουν τη διαταγή, χωρίς επιτυχία βέβαια. Τελικά ο ναύαρχος Καρά Αλή επιχείρησε… ορθολογική απόβαση στη Σάμο. Με την καθοδήγηση του Λογοθέτη και μόνο με πέντε κανόνια, οι Σαμιώτες συνέτριψαν τους Οθωμανούς στον Κάβο Τζωρτζή, ο οποίος ονομάστηκε από τότε, λόγω του χαλασμού, Κάβο Φονιάς. Λεπτομέρεια που αξίζει να αναφερθεί: μπαρούτι δεν είχαν οι Σαμιώτες, τους το εξασφάλισε όμως ο δάσκαλος Ιγνάτιος, με μια απίθανη διαδικασία επεξεργασίας των περιττωμάτων των πουλιών που φώλιαζαν στις παραλίες του νησιού!
Η τραγωδία της Χίου και ο Λογοθέτης
Αποτελεί μεγάλο θέμα συζήτησης μεταξύ των ιστορικών η απόβαση 2.500 Σαμίων στη Χίο. Οι άρχοντες του νησιού αλλά και όλοι οι Χιώτες ιστορικοί κατηγόρησαν στα έργα τους τον Λογοθέτη ως υπεύθυνο της σφαγής που ακολούθησε. Το νησί ευημερούσε, κατοικούσαν περίπου 120.000 κάτοικοι, 28.000 στην πόλη και οι υπόλοιποι σε 66 εύπορα χωριά, ιδιαίτερα τα 22 Μαστιχοχώρια. Μόλις 2.000 Τούρκοι υπήρχαν στο νησί, που βρισκόταν υπό ειδικό καθεστώς και τα εισοδήματά του τα καρπωνόταν η αδερφή του σουλτάνου, η Εσμέ.
Η οικονομική άνθηση συνοδευόταν και από πνευματική: ακαδημία με 600 μαθητές, βιβλιοθήκη με 12.000 τόμους, τυπογραφείο. Αξιοσημείωτη ήταν και η ποιότητα περίθαλψης, με νοσοκομείο, φρενοκομείο και λωβοκομείο. Δεν είναι λοιπόν εκτός πραγματικότητας η εκτίμηση του Γάλλου φιλελεύθερου αξιωματικού Μαξίμ Ρεμπό, που είχε έρθει στην Ελλάδα με τον Μαυροκορδάτο και πήρε μέρος στην πολιορκία της Τρίπολης:
«Δεν είχαν (σ.σ. οι Χιώτες) την παραμικρή διάθεση να ανταλλάξουν την ησυχία τους με έναν αιματηρό αγώνα και τις δυστυχίες που συνοδεύουν πάντα έναν εξοντωτικό πόλεμο».
Επαναστατικές διαθέσεις είχε όμως ο Αντώνης Μπουρνιάς, Χιώτης από το χωριό Πιραμά, ο οποίος υπηρέτησε με τον βαθμό του λοχαγού στον στρατό του Ναπολέοντα. Η προσπάθειά του να πείσει τον Υψηλάντη και τον Ρεμπό για στρατιωτική επιχείρηση στη Χίο δεν καρποφόρησε. Ο Υψηλάντης έστειλε τον Ι. Ράλλη, έμπιστό του Φιλικό, να ανιχνεύσει την κατάσταση, και η αναφορά που έλαβε ήταν αρνητική. Ο Μπουρνιάς επέμεινε και μετέβη στη Σάμο, με στόχο να πείσει τον Λογοθέτη να πραγματοποιηθεί η επιχείρηση. Ο Λογοθέτης πείστηκε και προχώρησε στην απόβαση.
Η τουρκική αντίδραση ήταν τρομερή, όπως και η παθητικότητα με την οποία αποδέχτηκαν τη μοίρα τους οι Χιώτες. Εκτός από τους 2.500 Σαμιώτες, ελάχιστοι αντιστάθηκαν στα στρατεύματα του Βαχίτ Πασά που αποβιβάστηκαν στο νησί. Το αποτέλεσμα ήταν η ολοκληρωτική καταστροφή του νησιού, 30.000 σφαγμένοι και 48.000 εξανδραποδισμένοι. Μια ασύλληπτη τραγωδία, που συγκλόνισε όλη την Ευρώπη.
Στρατιωτικά και πολιτικά ο Λογοθέτης φέρει μεγάλη ευθύνη για την τραγωδία, ήταν άστοχη κίνηση, «εξαγωγή επανάστασης» θα τη λέγαμε σήμερα, οι Χιώτες δεν είχαν καμία διάθεση ξεσηκωμού και όφειλε να το εξακριβώσει. Δεν υπολόγισε επίσης πως οι Χιώτες, σε αντίθεση με τους Σαμιώτες, δεν είχαν επαναστατική παράδοση ή εμπειρία. Τέλος, προέβη σε μια τέτοια κίνηση χωρίς συνεννόηση με τον ελληνικό στόλο, γεγονός που επέτρεψε στους Τούρκους να αποβιβαστούν ανεμπόδιστα.
Υπεύθυνος της σφαγής όμως δεν ήταν. Δεν πρέπει να ξεχνάμε το προφανές: η σφαγή ήταν έργο του κτηνώδους, καταπιεστικού καθεστώτος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Δεν επρόκειτο για πολεμική επιχείρηση, αλλά για σφαγή αμάχων. Ένοχες είναι επίσης οι μεγάλες δυνάμεις που το επέτρεψαν. Είναι χαρακτηριστικό πως μετά την κατακραυγή φιλελεύθεροι Άγγλοι βουλευτές, με επικεφαλής τον Χάτσινσον, έφεραν το θέμα στο Αγγλικό κοινοβούλιο. Η απάντηση του υπουργού Εξωτερικών Robert Stewart (92nd Marguess of Londonderry), όπως έχει καταγραφεί στα επίσημα πρακτικά της Βουλής των Κοινοτήτων, αποτελεί μνημείο αμοραλισμού, ενδεικτικό τοπυ πνεύματος των Δυτικών αποικιοκρατών:
«Δεν δύναμαι να ανεχτώ ώστε οι αξιότιμοι κύριοι να εξαπατώσιν τον εαυτόν τους και την Βουλήν […] Η αλήθεια ήτο ότι εν τη προσπαθεία των Ελλήνων υπέρ της ανακτήσεως των ουτωσί κληθεισών ελευθεριών των διέπραξον ούτοι πολλά αξιοθρήνητα»!
«Αξιοθρήνητα» οι Χιώτες δεν έκαναν, άοπλοι ήταν. Ο μαρκήσιος δικαιολογεί, για λόγους πολιτικής σκοπιμότητας, ένα έγκλημα, τηρώντας “ίσες αποστάσεις” και “καταδικάζοντας τη βία από όπου και αν προέρχεται”. Συνηθισμένα πράγματα...
Και μια επισήμανση: οι Χιώτες όντως δεν είχαν διάθεση να επαναστατήσουν. Δυστυχώς, όπως έχει αποδειχτεί πολλές φορές, όταν η περιοχή σου φλέγεται κυριολεκτικά, η επιλογή της ουδετερότητας είναι αδύνατη και ατελέσφορη. Δεν είναι τυχαίο πως οι Χιώτες που δεν αντιστάθηκαν βίωσαν τη χειρότερη ανθρωπιστική τραγωδία.
Μετά την Επανάσταση
Όλες οι ελληνικές κυβερνήσεις έκαναν τα πάντα για να διώξουν τον Λογοθέτη από τη Σάμο· μέχρι έπαρχο Λακωνίας και Μεσσηνίας τον διόρισαν. Μετά το Πρωτόκολλο του Λονδίνου (3 Φεβρουαρίου 1830), που άφηνε εκτός συνόρων του νεοσύστατου Ελληνικού κράτους τη Σάμο, γύρισε εκεί και υλοποίησε, κατόπιν συνεννόησης με τον Καποδίστρια, σχέδιο μετάβασης του νησιού σε καθεστώς τοπικού διευθυντηρίου. Το σχέδιο ν μέρει υλοποιήθηκε την περίοδο 1830-1834, οπότε και η Σάμος ουσιαστικά διοικούνταν από λαϊκή συνέλευση. Ο Λογοθέτης στάθηκε με ρεαλισμό απέναντι στα τετελεσμένα όμως η στάση του αυτή προκάλεσε συγκρούσεις και μεταξύ των Σαμίων.
Το ιδιόμορφο καθεστώς που είχε εξασφαλίσει το νησί δεν έγινε ανεκτό για πολύ. Μετά τη βίαιη επέμβαση των οθωμανικών στρατευμάτων, με την ανοχή των μεγάλων δυνάμεων, ο Λογοθέτης εγκατέλειψε το διοικητήριο (22 Μαΐου 1834) και αναχώρησε οριστικά από τη Σάμο τον Ιούνιο. Δύο μήνες αργότερα, στις 22 Αυγούστου, επιβλήθηκε το «Ηγεμονικό καθεστώς» και η Σάμος κατέστη αυτόνομη ηγεμονία, φόρου υποτελής στον σουλτάνο, με διορισμένο χριστιανό πρίγκιπα/ηγεμόνα. Ο δε Λογοθέτης, μαζί και άλλοι καρμανιόλοι, κρίθηκε «απόβλητος και απαράδεκτος εις την πατρίδα» από την πρώτη γενική συνέλευση του νέου καθεστώτος. Και άλλη πρωτοτυπία…
Στις 15 Νοεμβρίου 1843 ορκίστηκε μαζί με τον Σταμάτη Γεωργιάδη, τον ήρωα χιλίαρχο της μάχης του Κάβο Φονιά, πληρεξούσιος Σάμου στην Εθνοσυνέλευση του 1843-1844 και στις 27 Νοεμβρίου ήταν υποψήφιος στην αναθεωρητική ψηφοφορία της ΙΔ΄ συνεδρίασης για την ανάδειξη της επιτροπής σύνταξης συντάγματος. Μέχρι την τελευταία του πνοή υπηρέτησε την πατρίδα του. Τον πρόδωσε η καρδιά του στις 22 Μαΐου 1850.
Επίλογος
Επαναστάτης, δημοκράτης, Γαλλική Επανάσταση, συνελεύσεις χιλιάδων ατόμων... Ε, πώς να μην τον μισεί η επίσημη ιστορία; Από την πραγματική ιστορία όμως πρέπει να μελετηθεί ξανά και ξανά η περίπτωση της Σάμου, αυτή η καταπληκτική αγωνιστική διαδρομή, που φτάνει μέχρι και τις αρχές του 20ού αιώνα.
Για άλλον έναν λόγο πρέπει να μελετηθούν και η φυσιογνωμία και η πολιτική διαδρομή αυτού του επαναστάτη: είναι ίσως ο μόνος από τους Φιλικούς που ξεπέρασε τη γραμμή της Εταιρείας, προχωρώντας τη δημοκρατική και κοινωνική πλευρά της Επανάστασης. Και είναι ίσως ο μόνος που και τη Σάμο κράτησε ελεύθερη και τους προύχοντες περιόρισε, δείχνοντας πως... υπήρχε κι άλλος δρόμος. Πάντα υπάρχει «κι άλλος δρόμος», το περίφημο «There Is No Alternative» της Margaret Thatcher ποτέ δεν ίσχυε. Ήταν πάντα ένα πολύ βολικό ψέμα για τους «Μαρκήσιους» και τις «Σιδηρές κυρίες» των αργυραμοιβών κάθε εποχής.
(Ο Σπύρος Αλεξίου είναι ιστορικός και συγγραφέας- Το βιβλίο του «Προδομένο Μεσολόγγι» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις «Τόπος»)
