Αυτόν τον μήνα συμπληρώνονται δύο χρόνια από τη Γνωμοδότηση του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης για τις νομικές συνέπειες των πολιτικών και πρακτικών του Ισραήλ στα Κατεχόμενα Παλαιστινιακά Εδάφη και οκτώ μήνες από το Ψήφισμα 2803 του Συμβουλίου Ασφαλείας, με το οποίο θεσπίστηκε το μεταβατικό καθεστώς διακυβέρνησης της Γάζας μετά την κατάπαυση του πυρός. Δεκαέξι μήνες χωρίζουν τα δύο κείμενα, τα οποία συμπυκνώνουν, το καθένα με τον τρόπο του, τη σχέση του διεθνούς δικαίου με το παλαιστινιακό ζήτημα.
Το Δικαστήριο απάντησε σε ερώτημα που για δεκαετίες παρέμενε ανοιχτό, κρίνοντας ότι η ισραηλινή παρουσία δεν παραβιάζει απλώς επιμέρους κανόνες αλλά είναι παράνομη η ίδια, ως κατάσταση, και ότι το Ισραήλ οφείλει να την τερματίσει το ταχύτερο δυνατόν. Η Γενική Συνέλευση μετέφρασε τη διαπίστωση σε χρονοδιάγραμμα συμμόρφωσης δώδεκα μηνών, το οποίο εξέπνευσε τον Σεπτέμβριο του 2025 χωρίς τίποτε να μεταβληθεί επί του πεδίου.
Το Ψήφισμα ακολούθησε διαφορετική διαδρομή. Η κατάπαυση του πυρός επιτεύχθηκε τον Οκτώβριο του 2025 μέσω αμερικανικής διαμεσολάβησης, το δε περιεχόμενο της διευθέτησης διαμορφώθηκε εκτός των Ηνωμένων Εθνών, ο δε Οργανισμός εκλήθη εκ των υστέρων να το επικυρώσει. Στις 17 Νοεμβρίου η διακυβέρνηση της «επόμενης μέρας» ανατέθηκε σε ένα «Συμβούλιο Ειρήνης» ως διοικούσα αρχή και σε μια Διεθνή Δύναμη Σταθεροποίησης.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Το Ψήφισμα ουδέποτε μνημονεύει την κατοχή, ρυθμίζει όμως όλα όσα τη συγκροτούν, δηλαδή τη στρατιωτική παρουσία, τους όρους και τον χρόνο της αποχώρησης και τη διακυβέρνηση του κατεχόμενου εδάφους. Η αντίφαση είναι καθοριστική: ρυθμίζοντας τα συστατικά στοιχεία της κατοχής χωρίς να την τερματίζει, το Συμβούλιο δεν έθεσε τέλος σε μια παράνομη κατάσταση αλλά της προσέδωσε νέα μορφή, εφοδιασμένη με το κύρος της διεθνούς νομιμότητας.
Η μετάλλαξη ενός δικαιώματος
Ο μετασχηματισμός αποτυπώνεται καθαρότερα στη ρύθμιση της αυτοδιάθεσης, καθώς «αξιόπιστη οδός» προς την παλαιστινιακή κρατική υπόσταση ενδέχεται να διανοιχθεί μόνον εφόσον η Παλαιστινιακή Αρχή κριθεί ικανή να διοικήσει, κρίση που επιφυλάσσεται στο Συμβούλιο Ειρήνης, το οποίο ενεργεί σε διαβούλευση με το Ισραήλ. Η αυτοδιάθεση, ωστόσο, ανήκει στη στενή εκείνη κατηγορία κανόνων από τους οποίους δεν χωρεί καμία παρέκκλιση, το δε Δικαστήριο είχε αποκλείσει ρητώς να εξαρτάται η άσκησή της από διαπραγμάτευση με την κατέχουσα δύναμη. Το Ψήφισμα επαναφέρει την εξάρτηση σε ανθεκτικότερη μορφή, ενσωματώνοντάς την στη δομή του ίδιου του καθεστώτος, ώστε να σχηματίζεται ένας κύκλος στον οποίο η άσκηση του δικαιώματος αναβάλλεται με απόφαση του οργάνου που συγκροτήθηκε για να διαχειρίζεται την αναβολή του.
Μια υποχρέωση που έγινε διαπραγμάτευση
Το ίδιο μοτίβο επαναλαμβάνεται στην υποχρέωση αποχώρησης των ισραηλινών δυνάμεων, την οποία το Δικαστήριο διατύπωσε ως ανεπιφύλακτη και άμεσης εκπλήρωσης, ενώ το Ψήφισμα την εξαρτά από κριτήρια και χρονοδιαγράμματα που θα συμφωνηθούν μεταξύ των ισραηλινών ενόπλων δυνάμεων, της διεθνούς δύναμης και των Ηνωμένων Πολιτειών, αναγορεύοντας την κατέχουσα δύναμη σε συνδιαμορφωτή των όρων εκπλήρωσης της δικής της υποχρέωσης. Παράλληλα προβλέπεται περίμετρος ασφαλείας υπό ισραηλινό έλεγχο μέχρις ότου η Γάζα καταστεί «επαρκώς ασφαλής», κριτήριο του οποίου το περιεχόμενο δεν προσδιορίζεται.
Ανάλογη σιωπή καλύπτει την εδαφική ενότητα των Κατεχόμενων Παλαιστινιακών Εδαφών. Το Δικαστήριο είχε κρίνει ότι η Δυτική Όχθη, η Ανατολική Ιερουσαλήμ και η Γάζα συγκροτούν ενιαία ενότητα, η οποία πρέπει να διαφυλάσσεται, ενώ το Ψήφισμα θεσπίζει καθεστώς αποκλειστικά για τη Λωρίδα, χωρίς μηχανισμό επανένωσης με την υπόλοιπη κατεχόμενη επικράτεια. Εφόσον το έδαφος έχει ήδη οριστεί ως αδιαίρετο, ο περιορισμός παύει να είναι ουδέτερος και ο κατακερματισμός μετατρέπεται από πραγματικό γεγονός σε θεσμική πραγματικότητα με το κύρος του Συμβουλίου Ασφαλείας.
Εξουσία χωρίς λογοδοσία
Μένει το ζήτημα της ευθύνης έναντι του πληθυσμού, το οποίο εγείρει η ίδια η υπόσταση του Συμβουλίου Ειρήνης, οργάνου που συγκροτείται εκτός της δομής των Ηνωμένων Εθνών, υπό την προεδρία του Αμερικανού προέδρου και χωρίς εποπτεία πέραν εξαμηνιαίων εκθέσεων. Η σύνθεση που ανακοινώθηκε τον Ιανουάριο του 2026 δεν περιλαμβάνει παλαιστινιακό μέλος στο εκτελεστικό συμβούλιο, ενώ η παλαιστινιακή τεχνοκρατική επιτροπή τοποθετείται στο κατώτατο επίπεδο της ιεραρχίας, υπό την πλήρη εποπτεία των υπερκείμενων οργάνων. Ο Χάρτης του επιφυλάσσει στον πρόεδρο δικαίωμα αρνησικυρίας και την τελική αρμοδιότητα ερμηνείας, ενώ συναρτά τη μόνιμη ιδιότητα του μέλους με καταβολή ενός δισεκατομμυρίου δολαρίων, μεταφέροντας στο πεδίο της ειρήνης μια λογική αποτελεσματικότητας χωρίς τις εγγυήσεις που προϋποθέτει η άσκηση δημόσιας εξουσίας. Το Ψήφισμα μεταθέτει, εξ άλλου, στους νέους θεσμούς τις λειτουργίες των οποίων η άσκηση θεμελιώνει τις υποχρεώσεις της κατοχής, χωρίς να επιβεβαιώνει ότι οι υποχρεώσεις του Ισραήλ εξακολουθούν, με αποτέλεσμα ο πληθυσμός να τελεί υπό εξουσία που δεν λογοδοτεί και υπό κατοχή που δεν αναγνωρίζεται.
Τα όρια της κριτικής
Τίποτε από τα ανωτέρω δεν αμφισβητεί την αναγκαιότητα της κατάπαυσης του πυρός ούτε την ανθρωπιστική επιτακτικότητα που την επέβαλε. Η στάση των κρατών που υπερψήφισαν ερείδεται σε συγκεκριμένες σταθμίσεις, δεδομένου ότι η Γνωμοδότηση είχε παραμείνει ανεφάρμοστη επί έναν χρόνο και η ματαίωση του Ψηφίσματος εμφανιζόταν ως η δυσμενέστερη εκδοχή. Αρκετές αντιπροσωπείες συνόδευσαν, εξ άλλου, τη θετική τους ψήφο με ρητές νομικές επιφυλάξεις, μεταξύ των οποίων ότι κανένα όργανο δεν διαθέτει εξουσία να θέσει υπό όρους την αυτοδιάθεση. Η ένσταση δεν αφορά την ανάγκη να σταματήσει ο πόλεμος, αλλά το γεγονός ότι μια βραχυπρόθεσμη διευθέτηση θεσμοποιείται ως διαρκές νομικό καθεστώς.
Οκτώ μήνες μετά
Η εικόνα επί του πεδίου επιτρέπει σήμερα μια πρώτη αποτίμηση. Η «Κίτρινη Γραμμή», που ορίστηκε ως προσωρινή περίμετρος ασφαλείας, μετατοπίστηκε μονομερώς, ώστε η ζώνη περιορισμένης πρόσβασης να καλύπτει, κατά την OCHA, το 64,9% της Λωρίδας τον Ιούνιο του 2026 έναντι 53% κατά την υιοθέτηση του Ψηφίσματος, ενώ τον Μάιο ο Ισραηλινός πρωθυπουργός ανακοίνωσε εντολή επέκτασης του ελέγχου στο 70%. Η Διεθνής Δύναμη Σταθεροποίησης, εξαγγελθείσα τον Φεβρουάριο, παρέμενε μήνες αργότερα ουσιαστικά μη συγκροτημένη. Παράλληλη πορεία ακολουθεί η Δυτική Όχθη, όπου τον Ιούλιο του 2026 εγκρίθηκε χρηματοδότηση 1,3 δισεκατομμυρίων σεκέλ για την ίδρυση τριάντα τεσσάρων νέων οικισμών, με τον αρμόδιο υπουργό να δηλώνει ρητώς ότι σκοπός των μέτρων είναι να καταστεί ανέφικτη η παλαιστινιακή κρατική υπόσταση. Ο μηχανισμός που θεσπίστηκε ως όριο λειτούργησε ως κινούμενο μέτωπο, ενώ η εδαφική ενότητα που το Ψήφισμα άφησε εκτός του πεδίου του διασπάται και από τη δεύτερη πλευρά της.
Το διακύβευμα πέραν της Γάζας
Η συζήτηση περί κρίσης του διεθνούς δικαίου επικεντρώνεται, κατά κανόνα, στη συχνότητα και την ένταση των παραβιάσεων. Η παραβίαση όμως, όσο κατάφωρη και αν είναι, αφήνει τον κανόνα ακέραιο ως μέτρο, αφού ακριβώς ως παραβίαση αναγνωρίζεται και ως τέτοια καταγγέλλεται. Το Ψήφισμα 2803 αναδεικνύει φαινόμενο διαφορετικής τάξης, το οποίο δεν συνίσταται σε δράση εναντίον του δικαίου αλλά στη χρήση των τύπων του για τη νομιμοποίηση εκείνου ακριβώς που το ουσιαστικό του περιεχόμενο απαγορεύει. Σε κάθε βήμα η τυπική διαδικασία τηρήθηκε, και τηρήθηκε προκειμένου να παραχθεί αποτέλεσμα αντίθετο προς τον κανόνα. Το ερώτημα που ανακύπτει δεν είναι μόνο αν το διεθνές δίκαιο υποχωρεί, αλλά αν και κατά πόσον μετασχηματίζεται, με τους τύπους του να διατηρούνται ενώ η λειτουργία τους μεταβάλλεται.
Υπό τους όρους αυτούς, η νομιμότητα τείνει να λειτουργεί λιγότερο ως κριτήριο αποτίμησης της εξουσίας και περισσότερο ως τεχνική πιστοποίησής της. Το διακύβευμα υπερβαίνει τη Γάζα, διότι ένα καθεστώς που κατοχυρώθηκε έτσι δεν παραμένει μεμονωμένο προηγούμενο αλλά καθίσταται διαθέσιμο υπόδειγμα. Το ερώτημα που η εξέλιξη αυτή θέτει αφορά λιγότερο την τυπική ισχύ των κανόνων, οι οποίοι εξακολουθούν να ισχύουν, και περισσότερο την ικανότητα της διεθνούς έννομης τάξης να τους χρησιμοποιεί ως μέτρο εκείνου που υποτίθεται ότι περιορίζουν.
* Το πλήρες άρθρο εδώ
(Η Κωνσταντίνα Οικονόμου είναι Διεθνολόγος, επισκέπτρια ερευνήτρια του Τμήματος Πολιτικής Επιστήμης & Διεθνών Σχέσεων του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου – Άρθρο στο Ινστιτούτο ΕΝΑ)
