Η Νέα Μεταπολίτευση δεν μπορεί να περιοριστεί στην εναλλαγή των κομμάτων στην εξουσία. Οφείλει να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο οργανώνεται η ίδια η Ελληνική Δημοκρατία. Αυτό ακριβώς υπηρετεί το Σχέδιο Αριστοτέλης. Δεν αποτελεί μια ακόμη μεταρρύθμιση της Τοπικής Αυτοδιοίκησης. Αποτελεί μια νέα αρχιτεκτονική του ελληνικού κράτους. Μια νέα σχέση ανάμεσα στο κεντρικό κράτος, τις Περιφέρειες, τους Δήμους και τους πολίτες. Μια νέα ισορροπία ανάμεσα στην ευθύνη, την εξουσία και τη λογοδοσία. Ένα κοινωνικό συμβόλαιο για τη Νέα Ελλάδα του 21ου αιώνα.
Κάθε μεγάλη ιστορική περίοδος της χώρας συνδέθηκε με μια θεμελιώδη θεσμική αλλαγή. Η γενιά του 1821 δημιούργησε το ελληνικό κράτος. Η Μεταπολίτευση του 1974 αποκατέστησε τη Δημοκρατία και έκλεισε μια μακρά περίοδο πολιτικής ανωμαλίας. Σήμερα, όμως, οι προκλήσεις είναι διαφορετικές. Μία ολοένα ισχυρότερη ολιγαρχία απειλεί το κράτος δικαίου και τα δικαιώματα που κατακτήθηκαν.
Η Ελλάδα παραμένει ένα από τα πιο συγκεντρωτικά κράτη της Ευρώπης. Οι Δήμοι και οι Περιφέρειες διαχειρίζονται μόλις το 6,5% των δημόσιων δαπανών, όταν ο ευρωπαϊκός μέσος όρος ξεπερνά το 30%. Η διαφορά αυτή δεν είναι ένας απλός στατιστικός δείκτης. Αποτυπώνει δύο διαφορετικές αντιλήψεις για τη λειτουργία του κράτους. Στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες, οι αποφάσεις λαμβάνονται όσο το δυνατόν πιο κοντά στον πολίτη. Στην Ελλάδα, αντίθετα, η τοπική αυτοδιοίκηση εξακολουθεί να περιμένει εγκρίσεις, υπογραφές και εγκυκλίους από την κεντρική διοίκηση ακόμη και για ζητήματα που γνωρίζει καλύτερα από οποιονδήποτε άλλο.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Το πρόβλημα της χώρας δεν είναι απλώς διοικητικό. Είναι βαθιά πολιτικό. Δεν διαθέτουμε πραγματική αυτοδιοίκηση. Διαθέτουμε ετεροδιοίκηση. Ζητούμε από τους Δημάρχους και τις Περιφέρειες να λύνουν προβλήματα, χωρίς να τους δίνουμε ούτε τις αρμοδιότητες ούτε τους πόρους που απαιτούνται για να τα λύσουν. Τους αναθέτουμε ευθύνες, αλλά διατηρούμε την εξουσία στο κέντρο. Και όταν οι πολίτες διαπιστώνουν ότι τίποτε δεν προχωρά, κατηγορούν την τοπική αυτοδιοίκηση για αποφάσεις που ποτέ δεν είχε τη δυνατότητα να λάβει.
Στον πυρήνα του Σχεδίου Αριστοτέλης βρίσκεται μια απλή αλλά θεμελιώδης αρχή: κάθε απόφαση πρέπει να λαμβάνεται όσο το δυνατόν πιο κοντά στους ανθρώπους που επηρεάζει. Αυτή είναι η ευρωπαϊκή αρχή της επικουρικότητας. Δεν πρόκειται για μια τεχνική διοικητική έννοια. Είναι μια διαφορετική αντίληψη για τη Δημοκρατία. Το κράτος δεν μπορεί να γνωρίζει καλύτερα από τις τοπικές κοινωνίες τις ανάγκες κάθε τόπου. Ο ρόλος του είναι να σχεδιάζει τη συνολική εθνική στρατηγική, να διασφαλίζει την ισότητα και τη συνοχή της χώρας και να διασφαλίζει τους αναγκαίους πόρους. Η εφαρμογή των πολιτικών, όμως, πρέπει να πραγματοποιείται εκεί όπου υπάρχει γνώση της πραγματικότητας και άμεση λογοδοσία προς τον πολίτη.
Η αποκέντρωση αναδεικνύεται στη βασική αναπτυξιακή στρατηγική της χώρας. Κάθε Περιφέρεια αποκτά το δικό της αναπτυξιακό συμβόλαιο με το ελληνικό κράτος. Ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο με σαφείς στόχους. Με συγκεκριμένα έργα. Με συγκεκριμένα χρονοδιαγράμματα. Με μετρήσιμα αποτελέσματα.
Εκατό Δήμοι επανακτούν την αυτονομία τους
Το Σχέδιο Αριστοτέλης δεν αφορά μόνο τις Περιφέρειες ούτε μόνο τις μεγάλες πόλεις. Αφορά κάθε γωνιά της Ελλάδας. Αφορά τους ιστορικούς τόπους που διατήρησαν ζωντανή την ταυτότητα του Ελληνισμού, τα νησιά που σηκώνουν το βάρος του τουρισμού, τις ακριτικές περιοχές που κρατούν ζωντανά τα σύνορα, αλλά και τις τοπικές κοινωνίες που γνωρίζουν καλύτερα από οποιονδήποτε άλλο τις ανάγκες και τις δυνατότητές τους.
Ο «Καλλικράτης» υπήρξε μία σημαντική μεταρρύθμιση για την εποχή του. Δημιούργησε ισχυρότερους δήμους και έδωσε στην Τοπική Αυτοδιοίκηση νέα χαρακτηριστικά. Δεκαπέντε χρόνια μετά, όμως, η Ελλάδα είναι διαφορετική. Η εμπειρία έδειξε ότι σε αρκετές περιπτώσεις δημιουργήθηκαν τεράστιοι δήμοι χωρίς την απαραίτητη γεωγραφική, κοινωνική και αναπτυξιακή συνοχή. Δήμοι που συνένωσαν περιοχές με διαφορετική ιστορική πορεία, διαφορετικές προτεραιότητες και διαφορετική φυσιογνωμία. Το αποτέλεσμα ήταν, αντί η διοίκηση να έρθει πιο κοντά στον πολίτη, να απομακρυνθεί ακόμη περισσότερο.
Το Σχέδιο Αριστοτέλης προτείνει στοχευμένες διορθώσεις εκεί όπου αποδείχθηκε ότι οι αναγκαστικές συνενώσεις αλλοίωσαν τη φυσική και ιστορική διοικητική διαίρεση της χώρας. Περισσότεροι από εκατό δήμοι μπορούν να επανακτήσουν την αυτοδιοικητική τους αυτονομία με σαφή και αντικειμενικά κριτήρια. Επειδή διαθέτουν ιδιαίτερη ιστορική ταυτότητα, μοναδικό φυσικό περιβάλλον, στρατηγική αναπτυξιακή σημασία ή κρίσιμο εθνικό ρόλο. Ποιοι πρέπει να είναι αυτοί οι Δήμοι;
Οι ιστορικοί δήμοι αποτελούν την πρώτη μεγάλη κατηγορία. Τα Αμπελάκια, ο Μυστράς, η Μακρινίτσα και η Ζαγορά δεν είναι απλώς οικισμοί. Είναι τόποι που διαμόρφωσαν την ιστορία και τον πολιτισμό του Ελληνισμού. Η αυτοδιοικητική τους αυτονομία δεν αποτελεί φόρο τιμής στο παρελθόν, αλλά εργαλείο προστασίας και ανάδειξης της ιστορικής τους ταυτότητας ως αναπτυξιακού πλεονεκτήματος για το μέλλον.
Το ίδιο ισχύει για περιοχές με μοναδικό φυσικό περιβάλλον. Η Βουλιαγμένη χρειάζεται τα δικά της εργαλεία διοίκησης για να προστατεύσει τον ιδιαίτερο χαρακτήρα της από την οικιστική πίεση. Τα Μαστιχοχώρια και τα Καρδάμυλα της Χίου, η Λίνδος και τα Αφάντου στη Ρόδο διαθέτουν μοναδικά χαρακτηριστικά που απαιτούν πολιτικές προσαρμοσμένες στις δικές τους ανάγκες.
Η Οία και η Θηρασιά πρέπει να επανακτήσουν την αυτονομία τους ως ένας ανεξάρτητος Δήμος επειδή βρίσκονται στην πρώτη γραμμή μιας από τις μεγαλύτερες προκλήσεις της χώρας: του υπερτουρισμού. Οι τοπικές κοινωνίες πρέπει να έχουν τη δυνατότητα να προστατεύσουν τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους και να αποφασίζουν για το μοντέλο ανάπτυξης που επιθυμούν.
Αντίστοιχα, περιοχές όπως η Σούδα και το Ρίο αποτελούν στρατηγικές πύλες ανάπτυξης για ολόκληρη τη χώρα. Η Σούδα, με τον διεθνή λιμένα και τον ρόλο της στη ναυτιλία, στις μεταφορές και στην άμυνα, και το Ρίο, με το Πανεπιστήμιο Πατρών, το Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο και τις δυνατότητες που διαθέτει στην έρευνα και την καινοτομία, χρειάζονται ισχυρή αυτοδιοίκηση για να αξιοποιήσουν πλήρως τις δυνατότητές τους. Όταν ένας τόπος έχει εθνική στρατηγική σημασία, πρέπει να διαθέτει και τα κατάλληλα εργαλεία διοίκησης.
Το ίδιο ισχύει και για τους ορεινούς και ακριτικούς δήμους. Οι Φέρες, η Σταυρούπολη, τα Σιάτιστα και το Νεστόριο πρέπει να επανακτήσουν τη δυνατότητα να κρατήσουν τους ανθρώπους τους, να αξιοποιήσουν τον φυσικό τους πλούτο και να σχεδιάσουν το μέλλον τους. Η αυτονομία τους αποτελεί πολιτική επιλογή για τη διατήρηση ζωντανής της ελληνικής παρουσίας στις ακριτικές περιοχές της χώρας. Η Ελλάδα αρχίζει από τα σύνορά της και η αναγέννηση της υπαίθρου αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της εθνικής στρατηγικής.
Από την ετεροδιοίκηση στην αληθινή αυτοδιοίκηση
Η νέα αρχιτεκτονική του κράτους ολοκληρώνεται με τους Μητροπολιτικούς Δήμους. Οι μεγάλες ευρωπαϊκές μητροπόλεις δεν περιμένουν καθημερινά αποφάσεις από τα υπουργεία για να αντιμετωπίσουν τα προβλήματα των μεταφορών, της πολιτικής προστασίας, των μεγάλων υποδομών ή της περιβαλλοντικής διαχείρισης. Η Αθήνα και η Θεσσαλονίκη χρειάζονται έναν ενιαίο μηχανισμό στρατηγικού σχεδιασμού για όλα τα ζητήματα που υπερβαίνουν τα διοικητικά όρια ενός δήμου. Ο μητροπολιτικός σύνδεσμος δεν καταργεί ούτε υποκαθιστά τους δήμους. Αντίθετα, τους επιτρέπει να διατηρούν όλες τις τοπικές τους αρμοδιότητες, ενώ αναλαμβάνει τον συντονισμό των κοινών προβλημάτων που κανένας δήμος δεν μπορεί να αντιμετωπίσει μόνος του.
Στόχος της Νέας Μεταπολίτευσης είναι να φέρει τη Δημοκρατία πιο κοντά στον πολίτη. Οι τοπικές κοινότητες να αποκτήσουν ξανά ουσιαστικό ρόλο. Ενισχύονται οι συμμετοχικοί προϋπολογισμοί, τα τοπικά δημοψηφίσματα, η δημόσια διαβούλευση και η λογοδοσία. Η Δημοκρατία δεν περιορίζεται στην ψήφο κάθε τέσσερα χρόνια. Γίνεται καθημερινή συμμετοχή των πολιτών στη λήψη των αποφάσεων που επηρεάζουν τη ζωή τους.
Στην ίδια λογική επανέρχεται και η εκλογή Δημάρχων και Περιφερειαρχών με πραγματική πλειοψηφία. Ο Δήμαρχος πρέπει να εκλέγεται με το 50% των ψήφων και, όταν αυτό δεν επιτυγχάνεται στον πρώτο γύρο, να ακολουθεί δεύτερος γύρος μεταξύ των δύο πρώτων υποψηφίων. Η ισχυρή λαϊκή νομιμοποίηση αποτελεί προϋπόθεση για ισχυρή αυτοδιοίκηση.
Αυτές οι αλλαγές συνοδεύονται από ισχυρές θεσμικές εγγυήσεις. Καμία αρμοδιότητα δεν μεταφέρεται στους Δήμους χωρίς τους αντίστοιχους πόρους και το προσωπικό που απαιτείται για την άσκησή της. Η οικονομική αυτονομία της Αυτοδιοίκησης κατοχυρώνεται με σταθερούς πόρους και μόνιμα χρηματοδοτικά εργαλεία. Η γεωγραφική ισότητα διασφαλίζει ότι οι ευκαιρίες των πολιτών δεν θα εξαρτώνται από τον τόπο κατοικίας τους. Και η ψηφιακή διακυβέρνηση εγγυάται πλήρη διαφάνεια, ανοικτά δεδομένα και συνεχή λογοδοσία.
Αυτή είναι η ουσία του Σχεδίου Αριστοτέλης. Μία μεγάλη θεσμική αλλαγή. Δεν αλλάζει απλώς τον διοικητικό χάρτη της χώρας. Αλλάζει τη σχέση ανάμεσα στο κράτος και την κοινωνία. Δημιουργεί ένα κράτος που σχεδιάζει και συντονίζει, αλλά εμπιστεύεται τις τοπικές κοινωνίες να αποφασίζουν για τον τόπο τους και να διαχειρίζονται το μέλλον τους. Είναι η πρώτη μεγάλη θεσμική πράξη της Νέας Μεταπολίτευσης.
(Ο Δημήτρης Τζιώτης είναι Σύμβουλος Στρατηγικής και συγγραφέας. Το νέο βιβλίο του με τίτλο «Το Σύνταγμα της νέας Μεταπολίτευσης» κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Παπαζήση).
