Ο παραγωγικός συλλογισμός (deductive reasoning) αξιολογεί την ικανότητα του υποψηφίου να εξάγει έγκυρα συμπεράσματα από δεδομένες προτάσεις (προκείμενες), εφαρμόζοντας αυστηρή λογική και όχι προσωπικές γνώσεις ή υποθέσεις. Το βασικό χαρακτηριστικό είναι ότι όλη η απαραίτητη πληροφορία δίνεται μέσα στην εκφώνηση. Δεν χρειάζεται εξωτερική γνώση, μόνο σωστή λογική επεξεργασία.
Χρησιμοποιείται συχνά σε διαδικασίες πρόσληψης για θέσεις που απαιτούν ικανότητα επίλυσης προβλημάτων και λήψης αποφάσεων βάσει δεδομένων, ενώ απαντάται συχνά και σε κλάδους όπως οι επιστήμες, η μηχανική, η πληροφορική και ο τεχνικός σχεδιασμός.
Ανάμεσα στους διαφορετικούς τύπους ερωτήσεων που συναντά κανείς σε ένα τεστ παραγωγικής συλλογιστικής, υπάρχει μια κατηγορία που συχνά προκαλεί σύγχυση αλλά και δυσανάλογο άγχος στους υποψηφίους. Οι ερωτήσεις ημερολογίου και διάταξης. Δεν πρόκειται για συλλογισμούς με τη στενή έννοια του όρου, αλλά για ασκήσεις όπου η λογική εφαρμόζεται σε χρόνο και χώρο. Ποιος κάθεται δίπλα σε ποιον, ποια μέρα γίνεται ποια συνάντηση, ποια είναι η σειρά άφιξης έξι συναδέλφων σε ένα γραφείο.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Η λογική τους είναι απλή στην περιγραφή, αλλά απαιτητική στην εκτέλεση. Δίνεται ένα σύνολο προσώπων ή αντικειμένων και μια σειρά συνθηκών που περιγράφουν τη σχετική τους θέση, πριν, μετά, δίπλα, ανάμεσα, την ίδια μέρα, σε διαφορετική εβδομάδα. Ο υποψήφιος καλείται να ανασυνθέσει την πλήρη διάταξη, ή, τουλάχιστον, να απαντήσει σε μια συγκεκριμένη ερώτηση σχετικά με αυτήν, χωρίς να χρειάζεται καμία εξωτερική γνώση πέραν όσων δίνονται.
Τρεις είναι οι πιο συχνές παραλλαγές: α) απλή διάταξη (ordering): πρόσωπα ή αντικείμενα τοποθετούνται σε μια σειρά ή σε θέσεις, καθίσματα σε αίθουσα, σειρά ομιλητών, ιεράρχηση αποτελεσμάτων, β) χρονικός προγραμματισμός (scheduling): εδώ η «σειρά» αντικαθίσταται από συγκεκριμένες χρονικές θέσεις σε ένα πρόγραμμα ή ωράριο, με ζητούμενο είτε την κοινή διαθεσιμότητα πολλών προσώπων είτε τη θέση ενός συγκεκριμένου γεγονότος, γ) ημερολογιακός προγραμματισμός (calendar scheduling): η πιο σύνθετη μορφή, όπου απαιτήσεις από πολλές διαφορετικές πηγές, άτομα, αίθουσες, τμήματα, πρέπει να συνδυαστούν ώστε να εντοπιστεί η μοναδική ημερομηνία ενός μηνιαίου ημερολογίου που τις ικανοποιεί όλες ταυτόχρονα.
Η επιτυχία σε αυτόν τον τύπο ερωτήσεων δεν είναι θέμα έμπνευσης, αλλά συστηματικής προσέγγισης. Πρώτο βήμα είναι η καταγραφή όλων των συνθηκών, ξεχωριστά η καθεμία, σε πρόχειρο χαρτί ή νοερά. Δεύτερο βήμα είναι η κατασκευή ενός οπτικού πλαισίου, μιας γραμμής θέσεων, ενός πίνακα ημερών, ενός ημερολογίου, πάνω στο οποίο θα «κτιστεί» η λύση.
Η σειρά εφαρμογής των συνθηκών έχει σημασία. Πρώτα αξιοποιούνται όσες δίνουν απόλυτη, σταθερή πληροφορία π.χ. «ο Α είναι πρώτος», «η συνάντηση γίνεται Δευτέρα» και μόνο μετά όσες περιγράφουν σχετικές θέσεις. Όταν δύο ή τρία στοιχεία συνδέονται στενά μεταξύ τους από διαδοχικές συνθήκες, συχνά συμφέρει να αντιμετωπιστούν ως ενιαία «μονάδα» που μετακινείται μαζί στη διάταξη, απλοποιώντας το πρόβλημα.
Τέλος, όποτε προκύπτουν περισσότερες από μία πιθανές διατάξεις, ο υποψήφιος πρέπει να τις κρατά ανοιχτές και να τις περιορίζει σταδιακά, καθώς εμφανίζονται νέες συνθήκες, παρά να δεσμευτεί πρόωρα σε μια λύση.
Ο βαθμός δυσκολίας εξαρτάται κυρίως από δύο παράγοντες: τον αριθμό των συνθηκών και τη μορφή της διάταξης. Μια απλή γραμμική σειρά με δύο ή τρεις συνθήκες λύνεται σε λίγα δευτερόλεπτα, μια κυκλική διάταξη ή δύο παράλληλες σειρές με πέντε έξι συνθήκες απαιτούν ήδη πιο προσεχτική δουλειά, ενώ μεικτές διατάξεις με πολλαπλές παραμέτρους όπου συνδυάζονται π.χ. ημέρα, ώρα και πρόσωπο, είναι από τις πιο χρονοβόρες του τεστ.
Παρότι οι συγκεκριμένες ασκήσεις δεν απαιτούν εξειδικευμένες γνώσεις, αρκετοί υποψήφιοι χάνουν πολύτιμο χρόνο ή οδηγούνται σε λανθασμένα συμπεράσματα εξαιτίας ορισμένων επαναλαμβανόμενων λαθών. Το πιο συνηθισμένο είναι ότι επιχειρούν να λύσουν την άσκηση αποκλειστικά «με το μυαλό» χωρίς να καταγράψουν τις συνθήκες σε ένα πρόχειρο διάγραμμα ή πίνακα. Όσο αυξάνονται οι πληροφορίες, τόσο μεγαλύνει και η πιθανότητα παράλειψης ή σύγχυσης.
Εξίσου συχνό είναι το λάθος της πρόωρης υπόθεσης. Πολλοί θεωρούν ότι μια πιθανή διάταξη είναι και η μοναδική, χωρίς να έχουν αποκλείσει τις εναλλακτικές που επιτρέπουν οι συνθήκες. Το αποτέλεσμα είναι να στηρίζουν ολόκληρη τη λύση σε μια εσφαλμένη παραδοχή.
Αρκετοί υποψήφιοι μπερδεύουν επίσης τις απόλυτες με τις σχετικές πληροφορίες. Άλλο είναι η διατύπωση «ο Α είναι πρώτος» και άλλο «ο Α προηγείται του Β». Η δεύτερη πρόταση δεν καθορίζει συγκεκριμένη θέση, αλλά μόνο τη μεταξύ τους σχέση.
Συχνό λάθος αποτελεί και η παράβλεψη ακόμη και μίας μόνο συνθήκης. Στις περισσότερες ασκήσεις όλες οι πληροφορίες έχουν δοθεί σκόπιμα και η τελική λύση προκύπτει μόνο όταν ληφθούν υπόψη στο σύνολό τους. Η παράλειψη μιας λεπτομέρειας αρκεί για να οδηγήσει σε λανθασμένη απάντηση.
Τέλος, αρκετοί αφιερώνουν υπερβολικό χρόνο σε μια δύσκολη άσκηση. Στους διαγωνισμούς του ΑΣΕΠ η σωστή διαχείριση του χρόνου είναι εξίσου σημαντική με τη σωστή λύση. Όταν μια διάταξη δεν προχωρά μετά από λίγα λεπτά, είναι προτιμότερο ο υποψήφιος να συνεχίσει στις επόμενες ερωτήσεις και να επιστρέψει αργότερα, εφόσον υπάρχει διαθέσιμος χρόνος.
Η θεωρία αποκτά αξία μόνο όταν εφαρμόζεται στην πράξη. Για τον λόγο αυτό ακολουθούν πέντε χαρακτηριστικά παραδείγματα που καλύπτουν και τις τρεις βασικές κατηγορίες ερωτήσεων: διάταξη, χρονικό προγραμματισμό και ημερολογιακό προγραμματισμό. Μέσα από τη βήμα προς βήμα επίλυσή τους, οι υποψήφιοι θα εξοικειωθούν με τη λογική των συγκεκριμένων δοκιμασιών και θα αποκτήσουν πολύτιμη εμπειρία για την αντιμετώπιση αντίστοιχων θεμάτων στον 3ο Πανελλήνιο Γραπτό Διαγωνισμό ΑΣΕΠ 2027.
Ερώτηση 1η
Απάντηση και επεξήγηση: Από τη 2η συνθήκη, ο Γιώργος είναι στη θέση 5, και από την 1η ο Νίκος στη θέση 1. Απομένουν οι θέσεις 2, 3, 4 για Μαρία, Πέτρο, Ελένη, με τη Μαρία ακριβώς πριν τον Πέτρο. Αν η Μαρία ήταν στη θέση 2 και ο Πέτρος στη θέση 3, η Ελένη (θέση 4) θα ήταν δίπλα στον Πέτρο, κάτι που απαγορεύει η 4η συνθήκη . Άρα η μοναδική έγκυρη διάταξη είναι: Νίκος, Ελένη, Μαρία, Πέτρος, Γιώργος. Στην 3η θέση βρίσκεται η Μαρία.
Ερώτηση 2η
Απάντηση και επεξήγηση: Η Πληροφορική είναι Τρίτη (συνθήκη 1), άρα τα Νομικά είναι Τετάρτη (συνθήκη 2). Απομένουν Δευτέρα και Πέμπτη για Οικονομικά και Προσωπικό. Η 3η συνθήκη αποκλείει το Προσωπικό από τη Δευτέρα, άρα το Προσωπικό γίνεται Πέμπτη και τα Οικονομικά Δευτέρα που ικανοποιεί και την 4η συνθήκη.
Ερώτηση 3η
Απάντηση και επεξήγηση: Αφού ο μήνας ξεκινά Παρασκευή, οι Πέμπτες πέφτουν στις 7, 14, 21 και 28 Αυγούστου. Η Σοφία αποκλείει τις 7 και 14 (πρώτες δύο εβδομάδες), και η Δέσποινα αποκλείει την 28η (τελευταία εβδομάδα). Απομένει μόνο η 21η, η οποία δεν συγκρούεται ούτε με τον Μάριο (Τρίτες/Παρασκευές), ούτε με τον Χρήστο (15, 28), ούτε με τη Ζωή (Δευτέρες).
Ερώτηση 4η
Απάντηση και επεξήγηση: Η Ευτυχία είναι στην αίθουσα 1 (συνθήκη 4). Ο Ζήνων είναι πάντα ακριβώς μετά τη Δανάη (συνθήκη 3), δηλαδή σχηματίζουν ζευγάρι διαδοχικών αιθουσών. Δοκιμάζοντας τις πιθανές θέσεις αυτού του ζευγαριού μέσα στις αίθουσες 2-6, μόνο η τοποθέτηση Δανάη (3) και Ζήνων (4) αφήνει έγκυρες θέσεις για τους υπόλοιπους: Βάσω (2), Αντώνης (5), Γιώργος (6) που ικανοποιούν ταυτόχρονα όλες τις υπόλοιπες συνθήκες (Αντώνης όχι δίπλα στη Βάσω, Γι8ώργος όχι δίπλα στην Ευτυχία, Βάσω < Γιώργος, Δανάη < Αντώνης). Οποιαδήποτε άλλη τοποθέτηση του ζευγαριού Δανάη – Ζήνων παραβιάζει τουλάχιστον μία συνθήκη.
Ερώτηση 5η
Απάντηση και επεξήγηση: Η Ναταλία είναι στις 11:00 και η Ξένια αμέσως πριν, άρα στις 10:00. Απομένουν 9:00, 12:00, 13:00, 14:00 για Μιχάλη, Οδυσσέα, Παναγιώτη, Ρένα. Ο Παναγιώτης αποκλείεται από 9:00 έως 14:00, άρα μπορεί να είναι μόνο 12:00 ή 13:00. Αν ήταν 12:00, ο Οδυσσέας (αμέσως μετά) θα έπαιρνε 13:00, αφήνοντας 9:00 και 14:00 για Μιχάλη και Ρένα. Αλλά τότε η Ρένα θα ήταν αμέσως μετά τον Οδυσσέα (14:00 μετά το 13:00), κάτι που απαγορεύεται. Άρα ο Παναγιώτης είναι στις 13:00, ο Οδυσσέας αμέσως μετά στις 14:00. Απομένουν 9:00 και 12:00 για Μιχάλη και Ρένα, αφού η Ρένα δεν έχει το πρώτο ραντεβού, παίρνει το 12:00, και ο Μιχάλης το 9:00 (που ικανοποιεί και τη συνθήκη «Μιχάλης νωρίτερα από Παναγιώτη»).
