Νέα δεδομένα για την ανατροφή και τη διατροφή των παιδιών στην αρχαιότητα φέρνει στο φως επιστημονική έρευνα που εξετάζει τις συνήθειες θηλασμού και απογαλακτισμού στην αρχαία Ιμέρα της Σικελίας. Σύμφωνα με τα ευρήματα, τα βρέφη άρχιζαν να καταναλώνουν στερεές τροφές ήδη από την ηλικία των τριών μηνών, ωστόσο συνέχιζαν να θηλάζουν μέχρι περίπου τα 3,8 χρόνια τους.
Η μελέτη, η οποία δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό European Journal of Archaeology, βασίστηκε στην ανάλυση χημικών υπογραφών που διατηρούνται στα οστά παιδιών και ενηλίκων γυναικών. Τα αποτελέσματα αποκαλύπτουν μια πρακτική που παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς ο θηλασμός διαρκούσε πολύ περισσότερο από όσο υποδείκνυαν οι συστάσεις γνωστών γιατρών της αρχαιότητας.
Η πολυπολιτισμική κοινωνία της αρχαίας Ιμέρας
Η Ιμέρα υπήρξε σημαντική ελληνική αποικία στη Σικελία, η οποία αναπτύχθηκε μεταξύ του 7ου και του 5ου αιώνα π.Χ. Ιδρύθηκε από Δωριείς και Χαλκιδείς αποίκους και σταδιακά εξελίχθηκε σε μια μεγάλη πόλη, στην οποία συνυπήρχαν Έλληνες, ντόπιοι Σικελοί και Φοίνικες.
Η πολιτισμική αυτή πολυμορφία καθιστά την περιοχή ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα για τους αρχαιολόγους, καθώς προσφέρει τη δυνατότητα να εξεταστεί πώς διαφορετικές κοινότητες συνυπήρχαν και αλληλεπιδρούσαν στην καθημερινότητά τους.
Όπως αναφέρουν οι ερευνητές, έχουν εντοπιστεί περισσότερες από 13.000 ταφές στην περιοχή, πολλές από τις οποίες ανήκουν σε ενήλικες. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι η βρεφική και παιδική θνησιμότητα φαίνεται να ήταν σχετικά χαμηλή.
Παρά τον μεγάλο αριθμό αρχαιολογικών ευρημάτων, οι πληροφορίες για την καθημερινή ζωή των παιδιών, τη διατροφή τους και τις πρακτικές ανατροφής παραμένουν περιορισμένες. Η νέα έρευνα επιχειρεί να καλύψει αυτό το κενό, εξετάζοντας ένα από τα σημαντικότερα στάδια της παιδικής ηλικίας: τον απογαλακτισμό.
Τι αποκάλυψαν οι χημικές αναλύσεις στα οστά
Η ερευνητική ομάδα, με επικεφαλής τη βιολογική ανθρωπολόγο Λόρι Ρέιτσεμα από το Πανεπιστήμιο της Τζόρτζια, εξέτασε τα οστά 58 παιδιών και 27 ενήλικων γυναικών.
Οι επιστήμονες ανέλυσαν τις ισοτοπικές υπογραφές άνθρακα και αζώτου, οι οποίες μπορούν να προσφέρουν σημαντικές πληροφορίες για τη διατροφή των ανθρώπων κατά τη διάρκεια της ζωής τους.
Ειδικότερα, οι τιμές του αζώτου μεταβάλλονται κατά τον θηλασμό, καθώς το βρέφος λαμβάνει γάλα από τη μητέρα του. Η χημική αυτή υπογραφή διαφοροποιείται από εκείνη που παρατηρείται μετά την εισαγωγή άλλων τροφών στη διατροφή του.
Από την άλλη πλευρά, οι αναλύσεις του άνθρακα βοήθησαν τους ερευνητές να εντοπίσουν στοιχεία σχετικά με τις φυτικές τροφές που άρχιζαν να καταναλώνουν τα παιδιά κατά τη διαδικασία του απογαλακτισμού.
Όπως εξήγησε η Ρέιτσεμα, τα βρέφη που θηλάζουν παρουσιάζουν διαφορετικό ισοτοπικό αποτύπωμα από εκείνα που έχουν απογαλακτιστεί, καθώς το γάλα έχει διαφορετική χημική σύσταση από τις υπόλοιπες τροφές.
Στερεές τροφές από τους τρεις μήνες, αλλά θηλασμός σχεδόν μέχρι 4 ετών
Τα αποτελέσματα της έρευνας έδειξαν ότι τα παιδιά στην Ιμέρα άρχιζαν να εισάγουν στερεές τροφές στη διατροφή τους περίπου στην ηλικία των τριών μηνών. Η πρακτική αυτή ήταν κατά δύο έως τρεις μήνες πρωιμότερη σε σχέση με τις συστάσεις αρχαίων γιατρών, όπως ο Γαληνός και ο Σωρανός.
Ωστόσο, η εισαγωγή στερεών τροφών δεν σήμαινε και την άμεση διακοπή του θηλασμού. Αντίθετα, οι μητέρες συνέχιζαν να θηλάζουν τα παιδιά τους για πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα, με τον πλήρη απογαλακτισμό να ολοκληρώνεται κατά μέσο όρο περίπου στα 3,8 χρόνια.
Η διάρκεια αυτή ξεπερνούσε τις σχετικές συστάσεις της αρχαίας ιατρικής. Ο Σωρανός πρότεινε τον απογαλακτισμό περίπου στην ηλικία του ενάμιση έτους, ενώ ο Γαληνός θεωρούσε ότι ο θηλασμός θα έπρεπε να διακόπτεται έως την ηλικία των τριών ετών.
Η απόκλιση ανάμεσα στις ιατρικές συμβουλές και στις πραγματικές πρακτικές των οικογενειών αποκαλύπτει ότι η καθημερινή ζωή δεν ακολουθούσε απαραίτητα τις θεωρητικές αντιλήψεις των γιατρών της εποχής.
Ο παρατεταμένος θηλασμός και η χαμηλή βρεφική θνησιμότητα
Ένα από τα ενδιαφέροντα συμπεράσματα της μελέτης αφορά τη σχέση ανάμεσα στη διάρκεια του θηλασμού και στα ποσοστά επιβίωσης των βρεφών.
Οι ερευνητές εκτιμούν ότι ο παρατεταμένος θηλασμός ενδέχεται να συνέβαλε στη σχετικά χαμηλή βρεφική θνησιμότητα που παρατηρείται στα αρχαιολογικά ευρήματα της Ιμέρας.
Η Λόρι Ρέιτσεμα υπογράμμισε ότι ο θηλασμός είναι γνωστό πως ενισχύει τις πιθανότητες επιβίωσης των βρεφών, ιδιαίτερα σε κοινωνίες όπου η πρόσβαση σε καθαρό και ασφαλές πόσιμο νερό δεν ήταν εξασφαλισμένη. Συνθήκες που χαρακτήριζαν μεγάλο μέρος της ανθρώπινης ιστορίας.
Ωστόσο, η ίδια επισημαίνει ότι χρειάζεται προσοχή στην ερμηνεία των αποτελεσμάτων. Η έρευνα εξετάζει παιδιά που πέθαναν σε μικρή ηλικία και όχι το σύνολο των παιδιών που γεννήθηκαν και μεγάλωσαν στην Ιμέρα.
Επομένως, δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο οι πρακτικές απογαλακτισμού που καταγράφηκαν να αντανακλούν συγκεκριμένες περιπτώσεις παιδιών που δεν ακολούθησαν μια επιτυχημένη πορεία ανάπτυξης.
Η ίδια θέτει ένα σημαντικό ερώτημα: μήπως τα παιδιά που ακολουθούσαν διαφορετικές πρακτικές απογαλακτισμού επιβίωναν σε μεγαλύτερα ποσοστά και, κατά συνέπεια, δεν εκπροσωπούνται επαρκώς στο συγκεκριμένο δείγμα;
Παρόμοιες συνήθειες και σε άλλες ελληνικές αποικίες
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η σύγκριση των ευρημάτων της Ιμέρας με εκείνα μιας άλλης ελληνικής αποικίας, της Απολλωνίας Ποντικής, στη Μαύρη Θάλασσα, στη σημερινή Βουλγαρία.
Σύμφωνα με τη μελέτη, οι πρακτικές απογαλακτισμού στις δύο κοινότητες παρουσιάζουν ομοιότητες, γεγονός που υποδηλώνει ότι ακόμη και απομακρυσμένες ελληνικές αποικίες ενδέχεται να μοιράζονταν παρόμοιες αντιλήψεις για τη βρεφική διατροφή και τη φροντίδα των παιδιών.
Η εικόνα αυτή διαφοροποιείται από όσα έχουν καταγράψει άλλες έρευνες σε ρωμαϊκές πόλεις, όπου οι πρακτικές απογαλακτισμού εμφανίζονται πολύ πιο ποικιλόμορφες.
Για τη Ρέιτσεμα, η φροντίδα των παιδιών αποτελεί μια βαθιά προσωπική υπόθεση, ενώ οι συνήθειες που εφαρμόζονταν μέσα στα νοικοκυριά είναι δύσκολο να εντοπιστούν μέσα από τα ιστορικά και αρχαιολογικά αρχεία.
Η Ιμέρα, ως μια κοινωνία στην οποία συνυπήρχαν διαφορετικές πολιτισμικές ομάδες, προσφέρει μια σπάνια ευκαιρία να μελετηθεί κατά πόσο οι παραδόσεις αναμειγνύονταν, παρέμεναν διακριτές ή συνυπήρχαν στην καθημερινή ζωή.
Το επόμενο βήμα της έρευνας
Η επιστημονική ομάδα σχεδιάζει να συνεχίσει την έρευνα, στρέφοντας πλέον την προσοχή της στους ενήλικες κατοίκους της αρχαίας Ιμέρας.
Όπως εξήγησε η Ρέιτσεμα, οι ενήλικες είναι ουσιαστικά τα παιδιά που κατάφεραν να επιβιώσουν και ενδέχεται να είχαν πολύ διαφορετικές εμπειρίες παιδικής ηλικίας από εκείνα που πέθαναν σε μικρότερη ηλικία.
Η μελέτη των δικών τους οστών μπορεί να προσφέρει νέα στοιχεία για τις διατροφικές συνήθειες, τις πρακτικές ανατροφής και τις συνθήκες που επηρέαζαν την επιβίωση των παιδιών πριν από 2.500 χρόνια.
Τα ευρήματα από την Ιμέρα αποδεικνύουν, σε κάθε περίπτωση, ότι ακόμη και οι πιο προσωπικές πτυχές της ανθρώπινης ζωής, όπως ο θηλασμός και η ανατροφή ενός βρέφους, μπορούν να αφήσουν πίσω τους πολύτιμα ίχνη, ικανά να αποκαλύψουν πώς ζούσαν οι άνθρωποι στην αρχαιότητα.
































