H διευθύντρια της Εθνικής Πινακοθήκης – Μουσείο Αλεξάνδρου Σούτσου, Συραγώ Τσιάρα, προσκάλεσε την Πέμπτη 13 Μαρτίου 2025 τους εκπροσώπους των Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης σε ξενάγηση στην έκθεση η Σαγήνη του Αλλόκοτου την οποία υπογράφει η ίδια και ως επιμελήτρια.
Αφορμή για την εκδήλωση αυτή αποτέλεσε η απρόσμενη επίθεση και ο βανδαλισμός έργων τέχνης του Χριστόφορου Κατσαδιώτη, ενός από τους καλλιτέχνες που έργα τους περιλαμβάνονται στην έκθεση Η Σαγήνη του Αλλόκοτου, που παρουσιάζεται στην Εθνική Πινακοθήκη από τον Ιανουάριο έως και τον Σεπτέμβριο του 2025.
Τη Δευτέρα 10 Μαρτίου, ο βουλευτής του κόμματος «Νίκη», Νικόλαος Παπαδόπουλος, με τη συνδρομή ετέρου ατόμου, επιτέθηκε σε τέσσερα έργα τέχνης του Χριστόφορου Κατσαδιώτη, με τίτλους: «Εικόνισμα 1ο», «Εικόνισμα 16ο», «Εικόνισμα 17ο», «Ο Άγιος Χριστόφορος». Τα έργα εκτίθενται στο Μεσοπάτωμα, στο πλαίσιο του προγράμματος «Ενδιάμεσος Χώρος», στην έκθεση με τίτλο Η Σαγήνη του Αλλόκοτου. Οι ανωτέρω τα απέσπασαν βίαια από τον τοίχο και τα πέταξαν στο δάπεδο με συνέπεια τη θραύση τους. Η επιμελήτρια της έκθεσης και διευθύντρια της Εθνικής Πινακοθήκης με τη σύμφωνη γνώμη του καλλιτέχνη αποφάσισε να διατηρήσει ορατά τα ίχνη της βίας και του βανδαλισμού ως σύμπτωμα.
Η διευθύντρια ενημέρωσε τους δημοσιογράφους ότι η Εθνική Πινακοθήκη παρουσιάζει παράλληλα με την έκθεση των 80 χαρακτικών του Goya, της σειράς Los Caprichos (αποτελούν μέρος της μόνιμης συλλογής της ΕΠΜΑΣ), ένα θεματικό αφιέρωμα στην ελληνική τέχνη με τίτλο Η Σαγήνη του Αλλόκοτου. Στην ομαδική έκθεση περιλαμβάνονται έργα δέκα καλλιτεχνών που από διαφορετικές αφετηρίες εναγκαλίζονται και εικονίζουν το αλλόκοτο, το υβριδικό, και το γκροτέσκο.
Η κ. Τσιάρα τόνισε τη σημασία των χαρακτικών του Goya και πώς αυτά αποτέλεσαν τομή για την εποχή τους και τον κατέταξαν ως τον πρώτο μοντέρνο καλλιτέχνη καθώς και την διάθεση του ίδιου να δείξει την δική του, προσωπική στάση και την κριτική του ματιά απέναντι στα δεινά της τότε Ισπανικής κοινωνίας. Ο Goya στηλιτεύει με σκληρό και αιχμηρό τρόπο μέσα από τα έργα του τη δεισιδαιμονία, την διαφθορά και την άγνοια των κοινωνικών και πολιτικών θεσμών, συμπεριλαμβανομένου και του κλήρου και των δικαστηρίων, ερχόμενος αντιμέτωπος με την Ιερά Εξέταση. Με τα συγκεκριμένα έργα ο Goya, ήδη από το 1797 -1800 που αρχίζει να τυπώνει αυτά τα χαρακτικά, αποκαλύπτει τα βαθύτερα ψυχικά τραύματα, τις αντιφάσεις, τις συγκρούσεις της εποχής, δημιουργεί αιχμηρά ψυχογραφήματα της κοινωνίας. Μέσα από αυτές τις μάσκες αναδεικνύει το υβριδικό στοιχείο και το γκροτέσκο.
Η κ. Τσιάρα εξήγησε στους παρευρισκόμενους τι σημαίνει υβριδικό, το ότι δηλαδή ο καλλιτέχνης ανακατεύει στοιχεία του ζωικού και του φυτικού βασιλείου με στοιχεία ανθρώπινων μορφών. Δημιουργεί μορφές άλλοτε αποκρουστικές και άλλοτε παράλογες ή αιχμηρές που έχουν την πηγή έμπνευσής τους στην Comedia dell’Arte και την παράδοση του καρναβαλιού.
Η διευθύντρια διευκρίνισε και τόνισε ότι με αφορμή αυτά τα έργα θέλησε να συνεχίσει την ιδέα του Ενδιάμεσου Χώρου με μια ομαδική έκθεση 10 σύγχρονων Ελλήνων καλλιτεχνών. Στην έκθεση περιλαμβάνονται έργα που ανήκουν στη μόνιμη συλλογή της ΕΠΜΑΣ αλλά και εκτός αυτής.
Στην ξενάγησή της μίλησε για κάθε καλλιτέχνη ξεχωριστά και για τα έργα που επέλεξε η ίδια ως επιμελήτρια να συμπεριληφθούν σε αυτήν. Η κ.Τσιάρα μιλώντας για το έργο του Τάσου Μαντζαβίνου Η δύναμις μου εν ασθενεία τελειούται έκανε απολύτως σαφές ότι κακώς παρουσιάζεται ως ένα από τα έργα στα οποία επιτέθηκαν, μέρος και αυτό των ανακριβειών που έχουν κυκλοφορήσει. Είναι ένα έργο που αντλεί τα στοιχεία του από την ορθόδοξη παράδοση και την απόδοση των δρακοντοκτόνων αγίων και συγκεκριμένα του Αγίου Γεωργίου. Και σε αυτό το έργο γίνεται μια ερμηνεία από τον καλλιτέχνη προσωπικών εσωτερικών ψυχικών καταστάσεων και τραυματικών εμπειριών.
Οι καλλιτέχνες περισσότερα από 150 χρόνια δεν απεικονίζουν μόνο το ωραίο, ούτε αποκλειστικά ευχάριστες ψυχολογικές καταστάσεις. Μελετούν και το άσχημο, το τραγικό, τις σκοτεινές περιοχές του ανθρώπινου ψυχισμού. Η διευθύντρια, ως ιστορικός τέχνης, τόνισε πως αυτή είναι η δύναμη της τέχνης, να αποκαλύπτει περιοχές που δεν φαίνονται εκ πρώτης όψεως και να κάνει έρευνα, υπογραμμίζοντας πως η Τέχνη θέτει ερωτήματα, δεν δίνει απαντήσεις. Οι καλλιτέχνες πολύ συχνά οικειοποιούνται κώδικες της προηγούμενης εποχής για να τους φέρουν στο σήμερα με νέο μήνυμα.
Στη βάση αυτή, ο Χριστόφορος Κατσαδιώτης χρησιμοποιώντας αυτή την εικονογραφική παράδοση και τον τύπο του εικονίσματος κάνει την οικειοποίηση – ο όρος στην τέχνη είναι appropriation και είναι ένα καλλιτεχνικό ρεύμα με μεγάλη διεθνή διάδοση – της θρησκευτικής φόρμας για να δημιουργήσει αιχμηρά, ψυχικά πορτρέτα. Δεν κάνει λατρευτικές εικόνες. Είναι ένας καλλιτέχνης που μιλάει για σκοτεινές πλευρές του ψυχισμού μας, για το αλλόκοτο και το γκροτέσκο που είναι ένα κομμάτι όλων μας. Οι καλλιτέχνες με έναν τρόπο το φέρνουν μπροστά μας και δημιουργούν εικόνες που μπορούν να αποκαλύψουν όντως πτυχές του τέρατος που ίσως κρύβουμε όλοι μέσα μας.
Η κ.Τσιάρα μοιράστηκε και το εξής: αφορμή για την έκθεση αυτή αποτέλεσε ένα έπιπλο που υπήρχε στο γραφείο της διευθύντριας. Πρόκειται για ένα ξύλινο ερμάριο γοτθικού ρυθμού, που αποτελεί πλέον έργο της έκθεσης, με διάκοσμο που περιλαμβάνει μοτίβα θρησκευτικά και γκροτέσκες φιγούρες.
Ήδη από το Μεσαίωνα είχε εμφανιστεί το γκροτέσκο στοιχείο. Επίσης στη βυζαντινή και μεταβυζαντινή τέχνη το στοιχείο της παραμόρφωσης υπάρχει στην εκκλησιαστική τέχνη. Ο Άγιος Χριστόφορος αποδίδεται κυνόμορφος κάτι που μπορεί να το δει κάποιος αν επισκεφτεί το Βυζαντινό & Χριστιανικό Μουσείο. Η ορθόδοξη εικονογραφία έχει πολύ μεγάλη ανεκτικότητα, αίσθημα δημοκρατίας και συμπερίληψης. Είναι ανοιχτή στο αλλόκοτο και το διαφορετικό πολύ πριν αποφασίσει η κ. Τσιάρα να το εντάξει στη συγκεκριμένη έκθεση.
«Για αυτό λοιπόν το στοιχείο της υβριδικότητας θεωρώ ότι η Ορθόδοξη εικονογραφία έχει πολύ μεγάλη ανεκτικότητα, δημοκρατία και συμπεριληπτικότητα. Συμπεριέλαβε αυτό το στοιχείο πολύ πριν το εντοπίσω εγώ και το προβάλλω σε αυτή εδώ την έκθεση. Έχοντας ανοίξει στο αλλόκοτο και στο διαφορετικό ακόμα και την θρησκευτική εικονογραφία. Για αυτό λοιπόν αποφάσισα να συμπεριλάβω σε αυτή την έκθεση και το έργο του Χριστόφορου Κατσαδιώτη», εξήγησε η κ. Τσιάρα.
«Ο καλλιτέχνης ονομάζεται Χριστόφορος, όλη αυτή η έρευνα έχει να κάνει με την υποκειμενικότητά του με την ψυχοσύνθεσή του, έχει να κάνει με την κοινωνική κριτική που ασκεί όπως όλοι οι σκεπτόμενοι καλλιτέχες στην κοινωνία. Δεν ζωγραφίζει την Παναγία. Δεν κάνει λατρευτικές εικόνες. Κάνει αιχμηρά ψυχογραφήματα της κοινωνίας και βαθύτερες αναλύσεις και προσεγγίσεις του αλλόκοτου εντός μας και εντός όλων των ανθρώπων. Και από τη σειρά των 20 εικονισμάτων που έχει δημιουργήσει επέλεξα τα τρία που εξέθεσε και δεν είναι αυτά που διακινήθηκαν», είπε η κ. Τσιάρα.
Κατέληξε παρουσιάζοντας το ΣΥΜΠΤΩΜΑ, την πράξη βανδαλισμού που συνέβη στις 10/3 και η οποία έχει λυπήσει βαθύτατα όχι μόνο την διεύθυνση και το ΔΣ της ΕΠΜΑΣ αλλά και όλο το προσωπικό της Εθνικής Πινακοθήκης.
Η διευθύντρια ανασκεύασε όλα τα ψέματα που έχουν αναπαραχθεί. Ενημέρωσε για τις νόμιμες ενέργειες που έκανε αμέσως η ΕΠΜΑΣ εναντίον του ανθρώπου που βανδάλισε τα έργα και εξέφρασε την απορία της για την σκόπιμη παραποίηση των στοιχείων. Εξήγησε ότι τα έργα βρίσκονται στο πάτωμα από την πρώτη στιγμή που βανδαλίστηκαν και ότι δεν είναι αυτά που παρουσιάζονται στα Μέσα, σε διάφορες τηλεοπτικές εκπομπές και ιστοσελίδες. Διέψευσε τις φήμες περί μετακίνησης των έργων και επέμεινε στην 16σελιδη αναφορά που έστειλε όταν έγινε η επερώτηση στην Βουλή στις 4/2/25. Kαι μάλιστα διάβασε στους δημοσιογράφους την τελευταία σελίδα από αυτήν την αναφορά όπου εξέθεσε το ψέμα του βουλευτή της Νίκης ο οποίος είχε παρουσιάσει φωτογραφία ενός έργου που δεν υπάρχει στην έκθεση.
«Η αλήθεια είναι ότι έχει σοκάρει και έχει προκαλέσει πολύ δύσκολες καταστάσεις στην Εθνική Πινακοθήκη, είναι μια πράξη βανδαλισμού την οποία καταδίκασε απερίφραστα σε άμεση σύγκλησή του με πρωτοβουλία της προέδρου μας το Διοικητικό μας Συμβούλιο. Την ίδια μέρα εκδόθηκε ανακοίνωση, το ίδιο βράδυ στη ΓΑΔΑ καταθέσαμε προφανώς όλα τα έννομα μέσα και την αγωγή εναντίον του ανθρώπου που βανδάλισε τα έργα τέχνης και αμέσως έγιναν όλες οι νόμιμες ενέργειες. Επίσης θέλω να πω το εξής, υπάρχουν πάρα πολλά στοιχεία που έχουν παραποιηθεί και θεωρώ ότι σκόπιμα παραποιούνται και προβάλλονται αναληθή περιστατικά», ανέφερε.
«Τα έργα που κυκλοφορούν στην τηλεόραση δεν είναι έργα που εκτέθηκαν ποτέ στην Πινακοθήκη. Θα τα δείτε, κιόλας γιατί βρίσκονται στο πάτωμα, δεν τα έχουμε μετακινήσει. Είναι ψέμα ότι τα μετακινήσαμε. Τα έργα βρίσκονται εκεί κάτω από την στιγμή που βανδαλίστηκαν. Δεν έχουν μετακινηθεί ούτε εκατοστό, αυτή είναι η κατάστασή τους. Τα έργα που βλέπετε δεν είναι αυτά που βλέπετε στα μέσα και την τηλεόραση. Όταν έγινε η ερώτηση στη Βουλή -γιατί από τότε πρέπει να ξεκινήσουμε την ιστορία- έστειλα, κατέγραψα σε μια 16σελιδη αναφορά, όλη τη λογική της έκθεσης, όλο το στοιχείο της παραμόρφωσης και την ιστορική ανάλυση και το ψέμα. Με το πρώτο ψέμα ολοκλήρωσα αυτή την αναφορά. Δεν εκθέσαμε ποτέ αυτό το έργο στο οποίο αναφέρεται σε ερώτησή του ο Βουλευτής της Νίκης», είπε η κ. Τσιάρα.
Η κ. Τσιάρα εξήγησε ότι ως ιστορικός τέχνης μελετά και την ορθόδοξη εικονογραφία και δεν είχε ποτέ την πρόθεση να προσβάλλει το θρησκευτικό συναίσθημα των πιστών, ούτε πρόκειται να το κάνει ποτέ.
«Είμαι επιμελήτρια της έκθεσης και διευθύντρια της Εθνικής Πινακοθήκης. Δεν θα έχω ποτέ στη ζωή μου την πρόθεση ούτε να προσβάλλω τις θρησκευτικές πεποιθήσεις των ανθρώπων ούτε την Εκκλησία, ούτε το κοινό αίσθημα των επισκεπτών, των ανθρώπων που αγαπούν την Εθνική Πινακοθήκη. Δεν θα το έκανα ποτέ. Δεν θα επιχειρούσα ποτέ σκόπιμα να προκαλέσω αντιδράσεις στους ανθρώπους που είναι θρησκευόμενοι, ούτε να θίξω την ευαισθησία τους. Αντιθέτως, σας είπα ότι γνωρίζω, μελετώ την Ορθόδοξη εικογραφία γιατί με ενδιαφέρει πάρα πολύ και με ενδιαφέρει πώς οι καλλιτέχνες φέρνουν στο σήμερα την παράδοση και πώς συνομιλούν με αυτή», υπογράμμισε η διευθύντρια της Εθνικής Πινακοθήκης.
Υπερασπίστηκε το έργο της και κάλεσε τους δημοσιογράφους στο Αμφιθέατρο της ΕΠΜΑΣ όπου έγινε η προβολή του βίντεο από το αρχείο του κτηρίου με το συμβάν της 10ης Μαρτίου. Στη συνέχεια απάντησε στις ερωτήσεις των δημοσιογράφων ευχαριστώντας τους για την παρουσία τους.
{https://youtu.be/EoRZWjTZomM?si=fpJ2Yagl2TFe68u6}
«Οι απειλές, οι ύβρεις και οι κατάρες ξεκίνησαν από πριν, όλο αυτό το διάστημα η έκθεση έρρε κανονικά, κορυφώθηκαν πριν και μετά την επίθεση και τον βανδαλισμό και συνεχίζονται ακόμα. Μια καταδικαστέα πράξη όπως αυτή του βανδαλισμού, θεωρώ ότι πρέπει να καταγραφεί στη δημόσια σφαίρα, ως ένα γεγονός που πρέπει να καταδικαστεί από όλους μας», εξήγησε η κ. Τσιάρα σχετικά με το σκεπτικό για τη διατήρηση των σπασμένων έργων στο πάτωμα.
Στη συνέχεια έκανε γνωστό ότι στη συγκεκριμένη έκθεση δεν γίνονται εκπαιδευτικές επισκέψεις σχολείων, λόγω χωρητικότητας και περιορισμένου χώρου. «Είναι ένας μικρός χώρος, στον Ενδιάμεσο Χώρο γίνονται μικρές εκθέσεις, δεν είχαμε ούτε έχουμε προγραμματίσει εκπαιδευτικές επισκέψεις εκείς. Ποτέ. Οι εκπαιδευτικές επισκέψεις γίνονται στη μόνιμη συλλογή και επίσης στις μεγάλες περιοδικές εκθέσεις. Λόγω της χωροταξίας, ποτέ δεν σχεδιάστηκε εκπαιδευτικό πρόγραμμα για αυτή την έκθεση. Άλλο οι ξεναγήσεις στο ευρύ κοινό».
Επίσης, σχετικά με τις αντιδράσεις που προκλήθηκαν υπογράμμισε ότι «Ως επιμελήτρια και διεθύντρια έκανα μια επιλογή και από τα έργα του Χριστόφορου Κατσαδιώτη που ονομάζουμε εικονίσματα. Προφανώς και σκέφτηκα πού μπαίνουν αυτά τα έργα, στο πλαίσιο ποιας έκθεσης και σε ποιο χώρο. Το ξέρω πολύ καλά ότι δεν είμαι διευθύντρια του Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης αλλά της Εθνικής Πινακοθήκης. Αν δεν γινόταν αυτή η ενορχηστρωμένη επίθεση, νομίζω ότι οι όποιες αντιδράσεις θα ήταν στο πλαίσιο του λογικώς αναμενόμενου. Θα αρχίσουμε να φοβόμαστε και τα αυτονόητα σε αυτή την κοινωνία;», ενώ συμπλήρωσε ότι «για την έκθεση αυτή μπορούσε να έχει κάποιος ενημέρωση, δεν ήταν κάτι κρυφό. Στο site μας υπήρχαν όλες οι πληροφορίες και οι εικόνες. Και κάποιος θα μπορούσε να επιλέξει αν ήθελε να την επισκεφτεί ή όχι».
Σχετικά με τα μέτρα φύλαξης και το προσωπικό της Εθνικής Πινακοθήκης, η κ. Τσιάρα ανέφερε: «Οι φύλακες έκαναν τη δουλειά τους με τον καλύτερο δυνατό τρόπο και μέσα στα όρια των αρμοδιοτήτων που τους δίνει και ο νόμος και η εκπαίδευσή τους. Θέλω να σας πω επίσης, ότι μετά τις πρώτες απειλές που δεχτήκαμε, ενισχύσαμε τα μέσα προφύλαξης των συγκεκριμένων έργων. Οι κάμερες αναπροσανατοίστηκαν και προστέθηκαν περισσότερες, για αυτό σήμερα μπορούμε να είμαστε εδώ και να μιλάμε με αυτό το υλικό. Τα έργα καρφώθηκαν στον τοίχο. Ήταν απλώς αναρτημένα, για να τα προστατέψουμε εμείς ακόμα περισσότερο, τα καρφώσαμε. Για αυτό και το σύστημα ανάρτησης έμεινε στη θέση του. Αφαιρέθηκαν με τον τρόπο που αποσπάστηκαν και οι βίδες που τα ένωναν με το σύστημα ανάρτησης, έμειναν στον τοίχο.
Το προσωπικό είναι εκπαιδευμένο, άξιο και ικανό και κάνει ό,τι καλύτερο μπορεί, έχουμε ενισχύσει με την οικονομική υποστήριξη του υπουργείο Πολιτισμού τη φύλαξη, και σε αριθμό και σε ανθρώπινο δυναμικό με όλους τους τρόπους. Όλα όσα συμβαίνουν, προφανώς θα μας απασχολήσουν στο μέλλον για να δούμε αν θα χρειαστεί να πάρουμε επιπλέον μέτρα ή να αλλάξουμε κάτι. Σας λέω όμως ότι δεν θεωρώ σωστό να λειτουργούμε υπό το κράτος του φόβου, του φανατισμού».
Σε ερώτηση για τις πρώτες ενέργειες που έγιναν μετά την επίθεση από τον βουλευτή, απάντησε: «Ο βουλευτής δεν είχε καμία προγραμματισμένη μαζί μου εκείνη την ημέρα. Δεν ήταν η πρώτη φορά εκείνη την ημέρα που κινήθηκε προς το χώρο αυτό, από τις κάμερες διαπιστώσαμε ότι προσπάθησε και νωρίτερα να κατέβει όταν υπήρχε και κόσμος. Το προσωπικό μας ήταν προϊδεασμένο βλέποντας αυτές τις κινήσεις τις επαναληπτικότητας της επίσκεψης, για αυτό ήταν τόσο κοντά του εκεί που είδατε. Οι ενέργειες που κάναμε ήταν οι νομικά συντεταγμένες. Καταγγείλαμε το περιστατικό, ήρθε η αστυνομία και από εκεί και πέρα ανέλαβαν οι αστυνομικές αρχές, εμείς ήμασταν παρόντες, δεν έφυγε κανένας αλλά δεν ήταν κάτι που είχαμε εμείς την πρωτοβουλία των χειρισμών από εκεί και πέρα».
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Σχετικά με την αντίδραση της Ιεράς Συνόδου, η κ. Τσιάρα έχει ενημερωθεί από τα δημοσιεύματα του Τύπου και αναφέρθηκε στη στήριξη που δέχεται η Εθνική Πινακοθήκη από φορείς και από το υπουργείο Πολιτισμού.
«Είναι συγκινητική η στήριξη που δεχόμαστε καθημερινά και σε προσωπικό και σε θεσμικό επίπεδο από φορείς κοινωνικούς, από καλλιτέχνες, από συναδέλφους. Το πιο συγκινητικό για εμένα ως διευθύντρια είναι ότι όλοι στην Εθνική Πινακοθήκη είμαστε μαζί σε αυτό, νιώθουμε ότι δέχτηκε επίθεση η Εθνική Πινακοθήκη. Κάθε άνθρωπος μπορεί να έχει την προσωπική του άποψη, αντιμετωπίζουμε το ζήτημα όλοι μαζί, ως Εθνική Πινακοθήκη. Από την πρώτη στιγμή, όπως πάντα και προφανώς σε ζητήματα κρίσης, είμαστε σε συνεχή επικοινωνία με την ηγεσία του υπουργείου Πολιτισμού. Δεν έχω να πω τίποτα, είναι αγαστή, αποτελεσματική και συντονισμένη η συνεργασία μας. Θέλω να πω ότι και το Υπουργείο πολιτισμού δέχεται στα τηλέφωνα, ύβρεις και κατάρες».
Όσον αφορά τις προγραμματισμένες εκδηλώσεις της Εθνικής Πινακοθήκης, η κ. Τσιάρα διαβεβαίωσε πώς «Θέλουμε όσο πιο ομαλά να ξεπεράσουμε αυτή την κατάσταση και κάνουμε προσπάθεια να μην διακόψουμε τίποτα από τις προγραμματισμένες εκδηλώσεις, αλλά να λειτουργούν όλα ομαλά, συντεταγμένα και ήρεμα. Ο στόχος μου και προσπαθώ είναι να συνεχίσουμε να δουλεύουμε όπως δουλεύαμε. Και πάντα προσπαθούμε μέσα από τη δουλειά μας να δίνουμε τις απαντήσεις».
ΥΠΟΜΝΗΜΑ ΤΗΣ ΔΙΕΥΘΥΝΤΡΙΑΣ ΜΕ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ ΣΥΝΤΑΞΗΣ 04/02/25
