Η Νάξος το μεγαλύτερο νησί των Κυκλάδων, είναι γνωστή εδώ και αιώνες για την ιδιαίτερη πατάτα της. Η καλλιέργειά της ξεκίνησε στο νησί στα τέλη του 18ου αιώνα και σήμερα η πατάτα Νάξου ταξιδεύει σε ολόκληρη την Ευρώπη, αποτελώντας σημαντικό κομμάτι της τοπικής οικονομίας.
Η σπορά και η συγκομιδή γίνονται δύο φορές τον χρόνο, με τη δεύτερη περίοδο να κορυφώνεται κάθε Σεπτέμβριο. Πίσω όμως από την επιτυχία του προϊόντος κρύβονται σημαντικές προκλήσεις που δεν είναι άλλες από την έλλειψη εργατικών χεριών, τη λειψυδρία και, κυρίως, την απροθυμία των νεότερων να συνεχίσουν την αγροτική παράδοση. Το Euronews βρέθηκε στη Νάξο και συνάντησε τους ανθρώπους που εξακολουθούν να καλλιεργούν την περίφημη πατάτα του νησιού.
Γιατί η πατάτα Νάξου έχει ξεχωριστή γεύση
Ο Στέλιος Βαθρακοκοίλης, ένας από τους μεγαλύτερους παραγωγούς πατάτας στη Νάξο και πρόεδρος του Αγροτικού Συνεταιρισμού Γαλανάδου, εξηγεί τι κάνει το προϊόν του νησιού διαφορετικό. «Πρώτα απ’ όλα, έχουμε άφθονη ηλιοφάνεια σχεδόν όλο τον χρόνο», λέει. «Δεύτερον, έχουμε τη θάλασσα γύρω μας, σε απόσταση τριών έως τεσσάρων χιλιομέτρων. Τρίτον, χρησιμοποιούμε κοπριά από αγελάδες στα χωράφια μας, όσο κρίνουμε ότι χρειάζεται».
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Υπάρχει όμως και ένας ακόμη παράγοντας, τον οποίο θεωρεί τον σημαντικότερο, η σύσταση του εδάφους.
«Το υπέδαφός μας δεν έχει ορισμένα στοιχεία. Ένα από αυτά είναι το ασβέστιο. Αν σε αυτές τις περιοχές καλλιεργήσεις ντομάτες ή λαχανικά χωρίς να προσθέσεις λιπάσματα, θα αρχίσουν να σαπίζουν στην κάτω πλευρά του καρπού. Αυτό σημαίνει έλλειψη ασβεστίου. Οι πατάτες, όμως, δεν επηρεάζονται από αυτό. Έτσι, η απουσία ασβεστίου από τα εδάφη μας δίνει στην πατάτα περίπου το 80% της ιδιαίτερης γεύσης της».
Από τους 15.000 τόνους στους 5.000
Η εικόνα της καλλιέργειας έχει αλλάξει σημαντικά τις τελευταίες δεκαετίες. Στη δεκαετία του 1980, η ετήσια παραγωγή πατάτας στη Νάξο έφτανε τους 15.000 τόνους. Τότε ολόκληρες οικογένειες συμμετείχαν στην καλλιέργεια, με κάθε μέλος να έχει τον δικό του ρόλο. Σήμερα, όμως, οι οικογένειες είναι μικρότερες και οι νεότεροι επιλέγουν άλλους επαγγελματικούς δρόμους. Περίπου 300 οικογένειες εξακολουθούν να ασχολούνται με την καλλιέργεια πατάτας στο νησί, όμως η παραγωγή έχει περιοριστεί στους μόλις 5.000 τόνους.
Πώς πωλούνται «μαϊμού» πατάτες Νάξου
Το 2010 η πατάτα Νάξου απέκτησε καθεστώς προστασίας. Αυτό σημαίνει ότι για να πωληθεί ένα προϊόν με την ονομασία «πατάτα Νάξου» πρέπει προηγουμένως να έχει λάβει την απαραίτητη πιστοποίηση. Ωστόσο, σύμφωνα με τον Στέλιο Βαθρακοκοίλη, υπάρχουν περιπτώσεις όπου πατάτες άλλων περιοχών πωλούνται ως πατάτες Νάξου.
«Ξεκινήσαμε να διαθέτουμε τις πατάτες Νάξου στην αγορά μέσω της αλυσίδας ΑΒ Βασιλόπουλος. Έναν χρόνο αργότερα μπήκε δυναμικά ο Σκλαβενίτης και ακολούθησαν όλες οι μεγάλες αλυσίδες, με αποτέλεσμα το προϊόν να φτάνει απευθείας στα ράφια των σούπερ μάρκετ». Ο ίδιος υποστηρίζει ότι ακόμη και σε αυτό το οργανωμένο δίκτυο υπάρχουν περιπτώσεις εξαπάτησης.
«Δεν ξέρω ποιος το κάνει, αλλά κάποιοι αγοράζουν πατάτες από άλλες περιοχές, ακόμη και από άλλες ηπείρους, κυρίως από την Αίγυπτο. Τις μεταφέρουν στις μονάδες συσκευασίας τους, τις συσκευάζουν και τις πωλούν ως πατάτες Νάξου». Το πρόβλημα, όπως λέει, είναι ακόμη εντονότερο στις λαϊκές αγορές.
«Αν πας σε μια αγορά με 20 ή 30 πάγκους, θα δεις ότι όλοι ισχυρίζονται πως πουλούν πατάτες Νάξου. Δεν είναι από τη Νάξο. Από 40 πάγκους, ίσως ένας ή δύο να πουλούν το πραγματικό προϊόν. Όλοι αποκαλούν τις πατάτες τους Νάξου επειδή η τιμή είναι υψηλότερη και η γεύση καλύτερη». Κατά τον ίδιο, ο καταναλωτής έχει πολύ περισσότερες πιθανότητες να βρει αυθεντική πατάτα Νάξου στα ράφια των σούπερ μάρκετ.
Η λειψυδρία και η έλλειψη εργατικών χεριών
Η έλλειψη εργατικού δυναμικού έχει εξελιχθεί τα τελευταία χρόνια σε ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα για τους παραγωγούς. Όπως εξηγούν οι αγρότες, είναι πλέον ιδιαίτερα δύσκολο να βρεθούν εργαζόμενοι που διαθέτουν νόμιμα δικαιώματα εργασίας. Την ίδια στιγμή, η λειψυδρία επιβαρύνει ακόμη περισσότερο την κατάσταση. Ο αυξανόμενος αριθμός κατοίκων και τουριστών, σε συνδυασμό με την παρατεταμένη ανομβρία, πιέζει τους διαθέσιμους υδάτινους πόρους. Οι παραγωγοί αναγκάζονται να αγοράζουν νερό από τον δήμο, το οποίο προέρχεται από μονάδες αφαλάτωσης, με σημαντικό κόστος.
Ο Στέλιος Βαθρακοκοίλης προειδοποιεί ότι, χωρίς αλλαγές, το μέλλον της αγροτικής παραγωγής στη Νάξο γίνεται ολοένα πιο δύσκολο. «Η βασική προϋπόθεση για να υπάρχει παραγωγή είναι το εργατικό δυναμικό. Και αυτό που βλέπω όταν κοιτάζω τα επόμενα πέντε έως δέκα χρόνια είναι ότι θα ψάχνουμε με τα κιάλια για να βρούμε αγρότη, όχι μόνο στη Νάξο αλλά σε ολόκληρη την Ελλάδα».
«Κάτι κάνουμε λάθος»
Ο ίδιος θέτει και το ζήτημα του κόστους παραγωγής, υποστηρίζοντας ότι οι Έλληνες αγρότες δυσκολεύονται να ανταγωνιστούν παραγωγούς άλλων χωρών. «Δεν έχει νόημα ένα στρέμμα γης να αφήνει 1.500 ευρώ στην τσέπη ενός Ολλανδού αγρότη, 1.200 ευρώ σε έναν Ισραηλινό αγρότη και 50 ευρώ σε έναν Έλληνα αγρότη. Αυτό δεν μπορεί να συνεχιστεί. Προφανώς κάνουμε κάτι λάθος».
Όπως λέει, η γεωργία εξακολουθεί να βασίζεται σε παραδοσιακές μεθόδους και τεχνικές που χρησιμοποιούνται εδώ και δεκαετίες, χωρίς να έχει γίνει η απαραίτητη μετάβαση σε νέα μοντέλα παραγωγής. «Δεν προχωράμε προς κάτι διαφορετικό, όπως η υδροπονία ή παρόμοια συστήματα, με μικρότερες εκτάσεις, καλύτερες συνθήκες εργασίας και μεγαλύτερο εισόδημα». Ο ίδιος εκτιμά ότι το πρόβλημα δεν αφορά μόνο τη Νάξο.
«Αυτό που βλέπω είναι ότι σε 5-10 χρόνια δεν θα υπάρχουν Έλληνες αγρότες πουθενά στη χώρα. Και πιστεύω ότι είναι σε μεγάλο βαθμό και ευρωπαϊκό ζήτημα, όπως φαίνεται και από τις κινητοποιήσεις των αγροτών στη Γαλλία και τη Γερμανία». Το κόστος παραγωγής, σύμφωνα με τον ίδιο, έχει καταστεί δυσβάσταχτο.
«Δεν είναι βιώσιμο να πληρώνεις 2,5 ευρώ το λίτρο για το πετρέλαιο, να έχεις τις τιμές των λιπασμάτων στα ύψη, τις τιμές των σπόρων στα ύψη και μηνιαίους μισθούς γύρω στα 2.500 ευρώ. Αν προσπαθήσεις να καλλιεργήσεις υπό αυτές τις συνθήκες, θα καταλήξεις εντελώς χρεωμένος».
Ένας αιώνας δίπλα στους παραγωγούς
Η Ένωση Αγροτικών Συνεταιρισμών Νάξου συμπληρώνει φέτος έναν αιώνα λειτουργίας και προσπαθεί να στηρίξει τους παραγωγούς απέναντι στις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν ο αγροτικός και ο κτηνοτροφικός τομέας του νησιού. Στόχος της είναι να στηρίξει τόσο το προϊόν όσο και τους ανθρώπους που βρίσκονται πίσω από αυτό. «Οι πατάτες Νάξου δεν είναι απλώς ένα ακόμη προϊόν. Είναι η ιστορία του τόπου, η παραγωγή του, η οικονομία του. Είναι ο πλούτος του αγρότη και του κτηνοτρόφου», λέει στο Euronews ο Δημήτρης Καπούνης, πρόεδρος της Ένωσης Αγροτικών Συνεταιρισμών Νάξου. Όπως εξηγεί, η ιστορία της πατάτας στο νησί ξεκινά πολύ παλιά. «Οι πατάτες έφτασαν στη Νάξο πριν από την εποχή του Καποδίστρια. Μπορεί κανείς να δει το πάθος, την αγάπη και την αυθεντική καλλιέργεια της γης σε αυτό το κεφάλαιο που ονομάζουμε πατάτες Νάξου».
Το Φεστιβάλ Πατάτας
Η πατάτα αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της ζωής του νησιού και κάθε χρόνο η Νάξος διοργανώνει ένα μεγάλο φεστιβάλ προς τιμήν της. Το 17ο Φεστιβάλ Πατάτας πραγματοποιήθηκε στις 12 Σεπτεμβρίου στο λιμάνι της Νάξου, ενώ παράλληλα γιορτάστηκε και η συμπλήρωση 100 χρόνων από την ίδρυση της Ένωσης Αγροτικών Συνεταιρισμών Νάξου. Περισσότεροι από 3.000 άνθρωποι έδωσαν το «παρών» στην πλατεία Νικηφόρου Μανδηλαρά, μαζί με εκπροσώπους τοπικών φορέων και της αγροτικής κοινότητας. Κάτοικοι και επισκέπτες δοκίμασαν διαφορετικές συνταγές με πρωταγωνίστρια την πατάτα Νάξου, ενώ η βραδιά ολοκληρώθηκε με μουσικές και χορευτικές παραστάσεις.
