Η συζήτηση για τη βία ανηλίκων διεξάγεται κυρίως σε επίπεδο ιδεολογικό. Εστιάζει στις ποινές και κυριαρχεί η αντίληψη της αυστηροποίησης. Οι στερεοτυπικές αναπαραστάσεις και η αποσπασματική περιγραφή οδηγούν σε Ηθικό Πανικό. Η κοινωνία αντιδρά δυσανάλογα, οι νέοι εμφανίζονται ως απειλή για τις κοινωνικές αξίες και δημιουργείται η απαίτηση για περισσότερο κοινωνικό έλεγχο.
Η μονοδιάστατη προσέγγιση, η εμμονή στην καταστολή και την αυστηροποίηση των ποινών, εκτός από αναποτελεσματική είναι και επικίνδυνη. «Εάν η κοινωνία «βομβαρδίζεται» με το μήνυμα και εμπεδωθεί ότι οι ανήλικοι έχουν γίνει ανεξέλεγκτοι, τότε θα παραχθεί βία εκεί που δεν υπάρχει, γιατί ο φοβισμένος επιτίθεται. Αν αρχίσει το παιδί να φοβάται το διπλανό, αν ο γονιός φοβάται ότι το παιδί του διπλανού είναι απειλή για το δικό του, τότε σίγουρα θα έχουμε περισσότερη βία» τονίζει μιλώντας στο Dnews, ο Γιώργος Νικολαΐδης, διευθυντής Ψυχικής Υγείας και Κοινωνικής Πρόνοιας του Ινστιτούτου Υγείας του Παιδιού.
Πόσο επικίνδυνοι είναι οι ανήλικοι; - Στη φυλακή για κατέβασμα ταινίας
Τα ποσοτικά στοιχεία, όπως περιγράφονται στην Εθνική Στρατηγική για τη Βία και την Παραβατικότητα Ανηλίκων, εμφανίζουν αύξηση της τάξης του 23% από το 2019 έως το 2022.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Όπως σημειώνει μιλώντας στο Dnews ο Γιάννης Πανούσης, ομότιμος καθηγητής Εγκληματολογίας στο ΕΚΠΑ, η αύξηση μπορεί να οφείλεται στη μικρότερη ανοχή, παλαιότερα όταν μάλωναν κάποια παιδιά τα χωρίζαμε, σήμερα καλούμε την αστυνομία. Μπορεί να οφείλεται στην αποτελεσματικότητα της αστυνομίας ή στο γεγονός ότι τα παιδιά από μικρότερη ηλικία μπαίνουν στην κοινωνική ζωή οπότε μπαίνουν και στην αντι-κοινωνική. Δεν έχουμε στοιχεία για την δικαστικά διαπιστούμενη εγκληματικότητα. Μας λείπουν δεδομένα, έχουμε κάποιους αριθμούς και δημοσιογραφικές περιγραφές, για τέρατα, παλιόπαιδα κλπ. προσθέτει ο Γιάννης Πανούσης.
«Η εικόνα είναι τελείως διαφορετική από αυτή που καταγράφεται στη δημόσια συζήτηση, η οποία αρχίζει συνήθως με μία διαπίστωση ότι έχουμε εκρηκτική αύξηση των περιστατικών βίας από ανηλίκους» τονίζει ο κ. Νικολαΐδης και σημειώνει ότι σύμφωνα με τα στοιχεία της Eurostat, η Ελλάδα βρίσκεται στις χαμηλότερες θέσεις στην Ευρωπαϊκή Ένωση στην ανήλικη παραβατικότητα.
Η «αύξηση της εγκληματικότητας», όπως επισημαίνει ο κ. Νικολαΐδης, οφείλεται μάλλον στους λεγόμενους ειδικούς νόμους, τον Κώδικα Οδικής Κυκλοφορίας, το νόμο Περί Ναρκωτικών και το νόμο Περί Όπλων. Με την αλλαγή του νόμου το 2019, η κατοχή βεγγαλικών, φωτοβολίδων και κροτίδων έγινε ισοδύναμο με την κατοχή όπλου και είναι κακούργημα.
Εάν η αστυνομία πιάσει ανήλικους με κροτίδες και βεγγαλικά, καταγράφεται πλέον ως εγκληματικότητα κακουργηματικής φύσης. Με την αυστηροποίηση του νόμου, περισσότεροι ανήλικοι οδηγούνται στην ποινική δικαιοσύνη και περισσότεροι καταλήγουν στα σωφρονιστικά καταστήματα. Μπορεί ένας ανήλικος να οδηγηθεί στη φυλακή για παραβίαση του νόμου περί πνευματικής ιδιοκτησίας, εάν δηλαδή κατεβάζει παράνομα ταινίες. Αυτό δεν είναι ένα κοινωνικό φαινόμενο, δεν γίναμε πιο βίαιοι, φυλακίζουμε πιο εύκολα πιτσιρίκια» τονίζει ο κ. Νικολαΐδης.
Ιδεοληψία η αναζήτηση λύσης στην αύξηση των ποινών
Το ζήτημα δεν είναι μόνο η αύξηση των ποσοτικών δεδομένων, αλλά τι καταλαβαίνουμε από αυτό, επισημαίνει ο κ. Πανούσης, «μπορούμε να πούμε ποιοι είναι αυτοί, γιατί το κάνουν, τι έχουν στο μυαλό τους, που ζούνε, πώς ζούνε, δεν έχουμε τίποτε από όλα αυτά. Έχουμε μόνο αριθμούς».
Η αυστηροποίηση των ποινών δεν απαντά στα ερωτήματα. «Εάν τα 7 χρόνια τα κάνεις 10 τι αναστέλλεις; ξέρετε κανέναν εγκληματία να έχει μαζί του τον ποινικό κώδικα και να μετράει πόσα χρόνια θα φυλακιστεί εάν κλέψει. Δεύτερο, που τον βάζεις αυτόν που πιάνεις. Βάζεις στη φυλακή ένα «κλεφτρόνι» και βγαίνει διακινητής ναρκωτικών. Και έχουμε μεγάλη αύξηση του εγκλεισμού με την τροποποίηση του Ποινικού Κώδικα που βάζει μέσα και πιτσιρικάδες».
Αυτή η ιδεοληψία, όπως τονίζει ο κ. Πανούσης δεν στηρίζεται πουθενά γιατί ακόμη και σε πολιτείες των ΗΠΑ όπου ισχύει η θανατική καταδίκη δεν έχει περιοριστεί το έγκλημα. «Αν είχαμε δεδομένα που έλεγαν ότι η αύξηση των ποινών οδηγεί σε μείωση της εγκληματικότητας, θα μπορούσαμε να το συζητήσουμε. Αλλά πότε ο εγκλεισμός και ο στιγματισμός, συνέβαλαν στη μείωση του εγκλήματος;» διερωτάται ο Γιάννης Πανούσης.
Το έγκλημα στις Σέρρες θα μπορούσε να αποφευχθεί
Το κρίσιμο ερώτημα είναι κατά πόσο μπορεί το οργανωμένο κράτος να προστατεύσει τα παιδιά που υφίστανται βία αλλά και την προκαλούν. Αυτό προϋποθέτει την ύπαρξη ενός συνεκτικού μηχανισμού κοινωνικής προστασίας, επάρκεια επαγγελματιών, υπηρεσιών, χρόνου, διαθεσιμότητας, πράγματα τα οποία, όπως τονίζει ο κ. Νικολαΐδης, δεν υπάρχουν στο ελληνικό σύστημα. «Για την παρακολούθηση ενός παιδιού ή μιας δυσλειτουργικής οικογένειας απαιτείται συνεργασία όλων των εμπλεκομένων, της εισαγγελικής αρχής, του σχολείου, των υπηρεσιών ψυχικής υγείας, των κοινωνικών υπηρεσιών. Δεν είναι δεδομένο στην ελληνική πραγματικότητα, ότι όλοι αυτοί λειτουργούν σαν καλοκουρδισμένος μηχανισμός που παρακολουθεί διαχρονικά ένα παιδί, το στηρίζει, ώστε να αποφευχθούν τα χειρότερα», συμπληρώνει ο κ. Νικολαΐδης.
Και η αδυναμία αυτή αναδείχθηκε πλήρως στο έγκλημα στις Σέρρες.
«Το Χαμόγελο του Παιδιού» διαχειρίζεται την Εθνική Γραμμή SOS, το 1056. Στην Εθνική Γραμμή, καταγράφονται αναφορές κακοποίησης, παραμέλησης και κάθε περιστατικό που καταπατά τα δικαιώματα του Παιδιού. Όπως αναφέρει μιλώντας στο Dnews, η Γεωργία Αγγελοπούλου, ψυχολόγος στη γραμμή 1056, «οι πληροφορίες από μία αναφορά αποστέλλονται στις αρμόδιες εισαγγελικές και αστυνομικές αρχές. Η εισαγγελία αναθέτει την υπόθεση στην Κοινωνική Υπηρεσία του Δήμου, η οποία έχει την ευθύνη της κοινωνικής έρευνας, να πάει στο σπίτι και να εξετάσει τις αναφορές, η δική μας αρμοδιότητα σταματά μετά την ενημέρωση των αρμόδιων αρχών» τονίζει η κ. Αγγελοπούλου.
Η κοινωνική υπηρεσία στέλνει την έκθεσή της στον εισαγγελέα, ο οποίος αποφασίζει αν η οικογένεια θα παρακολουθείται από τις κοινωνικές υπηρεσίες, εάν χρειάζεται το παιδί να μεταφερθεί σε χώρο φιλοξενίας ή να ανατεθεί η επιμέλεια σε συγγενικό πρόσωπο.
Όπως αποκαλύπτει μιλώντας στο Dnews, ο Κωνσταντίνος Γιαννόπουλος, πρόεδρος στο «Χαμόγελο του Παιδιού», το έγκλημα στις Σέρρες, η δολοφονία ανήλικου από ανήλικο, θα μπορούσε να αποτραπεί. Υπήρξαν αναφορές για τα παιδιά της οικογένειας και για τις συνθήκες διαβίωσής τους, από το Σεπτέμβριο του 2022. Όμως, δεν έγινε καμία παρέμβαση είτε για μεταφορά σε χώρο φιλοξενίας ή για να αναλάβει την επιμέλεια κάποιο συγγενικό πρόσωπο. Το παιδί μέχρι εκείνη τη στιγμή δεν είχε εκδηλώσει παραβατική συμπεριφορά, τονίζει ο κ. Γιαννόπουλος και προσθέτει: «Εμείς έχουμε μεγαλώσει πολλά παιδιά με ανάλογα προβλήματα και έχουν πάει πανεπιστήμια έχουν γίνει γονείς, τα έχουν πάει καλά στη ζωή τους. Οι υπηρεσίες δεν έκαναν τίποτα και μάλιστα μετά τη δημοσιοποίηση, ο εισαγγελέας πρωτοδικών κάνει έρευνα για να διαπιστώσει γιατί δεν έλαβαν βοήθεια αυτά τα παιδιά. Αυτή είναι η ουσία, θα μπορούσαμε να γλυτώσουμε δύο παιδιά, αυτό που σκοτώθηκε και αυτό που σκότωσε».
Στον πάτο της Ευρώπης
Αλλά ακόμη και όταν παρεμβαίνει η πολιτεία τα πράγματα δεν είναι πολύ καλύτερα. Ενώ σε όλες τις χώρες της Ευρώπης τα παιδιά πηγαίνουν σε ανάδοχες οικογένειες στην Ελλάδα στοιβάζονται σε δομές φιλοξενίας ή στα… νοσοκομεία.
Είναι χαρακτηριστικό, όπως αναφέρει το ρεπορτάζ της Εύας Στρατή από το Ionian, ότι το 2025 φιλοξενήθηκαν 106 ανήλικοι σε νοσοκομεία της Αχαΐας, εξαιτίας της απουσίας δομών προστασίας και φιλοξενίας στην περιοχή. Παιδιά που έχουν υποστεί σωματική, ψυχολογική, σεξουαλική κακοποίηση και παραμέληση, παραμένουν στο νοσοκομείο, παρά το γεγονός ότι δεν αντιμετωπίζουν προβλήματα υγείας.
Η εικόνα υγιών παιδιών στα νοσοκομεία, αποτυπώνει την αδυναμία του συστήματος να ανταποκριθεί. Γιατροί, νοσηλευτές και κοινωνικοί λειτουργοί γίνονται… προσωρινοί γονείς. Τα παιδιά περνούν ημέρες, εβδομάδες, ακόμη και μήνες μέσα σε νοσοκομεία, περιμένοντας να βρεθεί μια θέση σε κάποια δομή φιλοξενίας.
Τα παιδιά μένουν σε νοσοκομεία γιατί δεν υπάρχει σύστημα επείγουσας αναδοχής, όπως σε όλες τις άλλες ευρωπαϊκές χώρες, επισημαίνει ο κ. Νικολαΐδης και τονίζει ότι «το αίτημα δεν είναι περισσότερες δομές, αλλά η αποϊδρυματοποίηση».
Η τελευταία χώρα στο γεωγραφικό χώρο της Ευρώπης που είχε ιδρύματα όπως η Ελλάδα ήταν η Ουκρανία. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η Πολωνία διαθέτει δομές που στεγάζουν μέχρι 14 παιδιά και η Ουγγαρία, με δομές 10 ή 12 ατόμων. Σε καμία άλλη χώρα δεν υπάρχει δομή με διψήφιο αριθμό ανηλίκων, στην Ελλάδα επιχαίρουμε και επιδεικνύουμε πόσο ωραία είναι τα τάδε σπίτια, δομές κλπ που φιλοξενούν 50 ή 60 παιδιά. Αυτό αναδεικνύει την ουσία του προβλήματος: «Το σύστημα παιδικής προστασίας της Ελλάδας αρχίζει να μοιάζει με εκείνο των χωρών της Αφρικής και της Ασίας, όχι των χωρών της Ευρώπης» καταλήγει ο κ. Νικολαΐδης.
Γιατί οι αστυνομικοί παριστάνουν τους… κοινωνιολόγους;
Στο Δημόσιο Διάλογο τα τελευταία χρόνια όλο και περισσότερο η συζήτηση για την εγκληματικότητα διεξάγεται με όρους «τηλεθέασης» και πρόκλησης «ηθικού πανικού». Ο Γιάννης Πανούσης, υποστηρίζει ότι η ΕΣΗΕΑ θα έπρεπε να παρέμβει. «Ας μιλήσει και ο παπάς και ο αστυνομικός και όποιος θέλει και προφανώς η Ελληνική Αστυνομία πρέπει να μιλάει. Αλλά να εμφανίζονται οι αστυνομικοί, ως ειδικοί, αυτό είναι μία καταστροφή. Αν άρχιζα να σας μιλάω για την ιατρική τι θα λέγατε; Δεν χρειάζεται να μιλάνε οι αστυνομικοί για νομικά, κοινωνικά, θεσμικά ζητήματα που είναι και λεπτά» τονίζει κ. Πανούσης.
Η αντίληψη για τη σύλληψη, την καταδίκη την αυστηροποίηση των ποινών είναι τμήμα μιας κουλτούρας. «Δεν λέω ότι κάποιος είναι καλός ή κακός, όμως είναι προφανές ότι όταν μιλάει στην τηλεόραση ένας αστυνομικός, ένας ποινικολόγος και ένας βουλευτής ακραίων θέσεων τι περιμένεις να βγει; Θα βγει ο Ηθικός Πανικός, ότι η νεολαία δεν έχει ιδανικά και πρέπει να τους τιμωρήσουμε. Λες και δεν είναι τα παιδιά μας, λες και είναι κάποια παιδιά που ήρθαν από τον Άρη», προσθέτει ο κ. Πανούσης.
Το πρόβλημα με τη δημόσια ρητορική που ψευδεπίγραφα επικαλείται αύξηση της ανήλικης βίας είναι ότι κινδυνεύουμε να παράξει βία εκεί που δεν υπάρχει εξαιτίας του Ηθικού Πανικού, τονίζει ο κ. Νικολαΐδης. «Απέναντι σε μία υποτιθέμενη απειλή να επενδύουμε όλο και περισσότερο στην αυστηροποίηση, την καταστολή, τις τεχνολογίες ασφάλειας, δεν αντιλαμβανόμαστε ότι πάμε σε λάθος δρόμο και συνεχίζουμε να επενδύουμε σε ακόμη μεγαλύτερη καταστολή που θα κάνει τα πράγματα ακόμη χειρότερα».
Τι μπορούμε να κάνουμε
Η λύση σύμφωνα με τον κ. Νικολαΐδη είναι η επένδυση στην κοινωνική προστασία, στις στελεχωμένες κοινωνικές υπηρεσίες, ώστε να μπορούν να κάνουν τη δουλειά. Να μην είναι αποσπασματικές κατακερματισμένες και αποστερημένες από ανθρώπινους και υλικούς πόρους. «Όταν κάποιος δεν έχει κοινωνικό κράτος τότε αυτό που υπερτρέφεται είναι το αστυνομικό κράτος. Τα βλέπει όλα ως θέματα καταστολής, φυλάκισης και πάταξης».
Ο Γιάννης Πανούσης, υποστηρίζει ότι απαιτείται οργανωμένη, σοβαρή, μακροπρόθεσμη, συναινετική και πολιτισμική αντίληψη για την αντιμετώπιση του εγκλήματος, όχι κατασταλτική λογική και εστιάζει στην ανάγκη να λειτουργήσουν οι ανασταλτικοί παράγοντες του εγκλήματος. Οικογένεια, σχολικό περιβάλλον, γειτονιά, κοινωνία. «Εάν αυτοί οι φορείς είναι άρρωστοι είναι δύσκολο να μην αρρωστήσει μερικώς ή γενικώς το παιδί. Αν έχουμε μία άνομη οικογένεια, ένα σχολείο και μία κοινωνία που αδιαφορούν, τι περιμένετε να συμβεί; Εάν θέλουμε συμπεράσματα και όχι ευχολόγια, θα πρέπει σε όλες τις δομές της κοινωνίας να γίνει αυτή η συζήτηση, το σχολείο, την εκκλησία, τη γειτονιά, τον δήμο, το πανεπιστήμιο, την Ακαδημία, τη Βουλή. Να βρούμε τις συναινέσεις, τις παρεκκλίσεις, να δούμε τι γίνεται».
Η συζήτηση όμως συνεχίζει να εστιάζει στις ποινές. Ακραίες φωνές, ζητούν να μειωθεί περεταίρω το ηλικιακό όριο και να φυλακίζουμε 10χρονα. Ο κ. Νικολαΐδης είναι σαφής: «Δεν θα σας πω για κάποια επιστημονική έρευνα, η λογοτεχνία των τελευταίων 200 ετών αρκεί για να πάρουμε τις απαντήσεις. Από τον Ντίκενς ως τον Ζολά και τον Ουγκό, έχουμε μάθει ότι τα αναμορφωτήρια, οι φυλακές ανηλίκων είναι απλώς «πανεπιστήμια» που ετοιμάζουν ενήλικες που θα στελεχώσουν το ποινικό έγκλημα. Θέλουμε να κλειδώσουμε την τροχιά των παιδιών στο έγκλημα; Αυτό θέλουμε να κάνουμε;».
«Όταν ένα παιδί φθάνει στο σημείο να γίνει βίαιο, η κοινή γνώμη πέφτει πάνω του να το κατακερματίσει, η λέξη φροντίδα και το νοιάξιμο δεν υπάρχουν πουθενά. Εμείς, βλέπουμε στην πράξη ότι όταν φροντίζεις ένα παιδί και του δίνεις τα απαραίτητα, όταν του προσφέρεις ασφάλεια, εξελίσσεται σε άνθρωπο χρήσιμο για τον εαυτό του και την κοινωνία. Άρα, όταν μιλάμε για ποινές είναι ήδη αργά» τονίζει ο κ. Γιαννόπουλος από Το Χαμόγελο του Παιδιού..
