Ο Παρθενώνας είναι ένα από εκείνα τα κτίσματα που μοιάζουν να απαιτούν μια εξήγηση μεγαλύτερη από το ίδιο το οικοδόμημα.
Χτισμένος στην Ακρόπολη της Αθήνας τον 5ο αιώνα π.Χ., ο ναός της Αθηνάς αποτελεί ένα από τα πιο εμβληματικά μνημεία του κόσμου. Για αιώνες, ιστορικοί, αρχιτέκτονες και επισκέπτες θαυμάζουν όχι μόνο την ακρίβεια και την αρμονία του, αλλά και τις περίφημες «οπτικές διορθώσεις» του.
Οι αρχιτέκτονες του Παρθενώνα, όπως πιστεύεται, γνώριζαν τόσο καλά τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η ανθρώπινη όραση, ώστε σκόπιμα τροποποίησαν τη γεωμετρία του κτιρίου. Οι ευθείες γραμμές έγιναν ελαφρώς καμπύλες, οι κίονες απέκτησαν μια μικρή διόγκωση και η διάταξη των στοιχείων μεταβλήθηκε, ώστε το μάτι να αντιλαμβάνεται τελικά ένα τέλειο, γεωμετρικά ισορροπημένο οικοδόμημα.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Υπάρχει μόνο ένα πρόβλημα.
Μπορεί να μην συνέβη ποτέ έτσι.
Ο Alain Goriely, μαθηματικός του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης, αποφάσισε να εξετάσει συστηματικά τους ισχυρισμούς γύρω από τις περίφημες οπτικές διορθώσεις του Παρθενώνα.
Τα αποτελέσματα της ανάλυσής του, που δημοσιεύθηκαν στο Royal Society Open Science, αμφισβητούν αρκετές από τις πιο διαδεδομένες ερμηνείες.
Ο Goriely εντόπισε τουλάχιστον 12 διαφορετικές προτάσεις που έχουν διατυπωθεί κατά καιρούς για τις υποτιθέμενες οπτικές διορθώσεις του ναού. Το συμπέρασμά του είναι ότι αυτές είτε δεν υποστηρίζονται επαρκώς από ιστορικά στοιχεία, είτε το αποτέλεσμα που θα είχαν είναι τόσο μικρό, ώστε να μην είναι αντιληπτό υπό τις συνήθεις συνθήκες θέασης.
Με άλλα λόγια, η περίφημη μαθηματική τελειότητα του Παρθενώνα μπορεί να είναι πραγματική ως προς το αποτέλεσμα, αλλά όχι απαραίτητα για τον λόγο που της αποδίδουμε.
Και αυτή είναι μια σημαντική διαφορά.
Πώς γεννήθηκε ο μύθος
Ίσως το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της υπόθεσης είναι ότι οι πρώτες αναφορές στις περίφημες οπτικές διορθώσεις δεν προέρχονται από την εποχή που χτίστηκε ο Παρθενώνας.
Σύμφωνα με την έρευνα του Goriely, η πρώτη γνωστή σχετική συζήτηση εμφανίζεται περίπου 400 χρόνια μετά την κατασκευή του ναού.
Ένας από τους σημαντικούς κρίκους στην ιστορία είναι ο Ρωμαίος αρχιτέκτονας και συγγραφέας Βιτρούβιος. Οι αναφορές του στις αρχιτεκτονικές και οπτικές διορθώσεις έγιναν αργότερα ιδιαίτερα σημαντικές, όταν τα έργα του «ανακαλύφθηκαν» ξανά κατά την Αναγέννηση.
Από εκεί και πέρα, η ιδέα αναπαράχθηκε.
Αρχιτέκτονες, καλλιτέχνες, ιστορικοί και μελετητές άρχισαν να αναζητούν στον Παρθενώνα αποδείξεις ότι οι αρχαίοι δημιουργοί του είχαν σχεδιάσει κάθε μικρή απόκλιση από την τέλεια γεωμετρία με απόλυτη επίγνωση των νόμων της οπτικής αντίληψης.
Το αποτέλεσμα ήταν να δημιουργηθεί μια από τις πιο ανθεκτικές θεωρίες στην ιστορία της αρχιτεκτονικής. Μόνο που η ιστορία δεν συνοδεύεται από αντίστοιχα ισχυρές αποδείξεις.
Ένας από τους πιο γνωστούς ισχυρισμούς αφορά τη βάση του Παρθενώνα, η οποία δεν είναι απολύτως επίπεδη. Η επιφάνειά της παρουσιάζει μια ελαφρά ανοδική καμπυλότητα προς το κέντρο.
Η δημοφιλής εξήγηση είναι ότι οι αρχιτέκτονες γνώριζαν πως μια πολύ μεγάλη ευθεία οριζόντια γραμμή μπορεί να φαίνεται στο ανθρώπινο μάτι σαν να «βουλιάζει» προς το κέντρο. Έτσι, δημιουργώντας μια πραγματική καμπύλη προς τα πάνω, υποτίθεται ότι εξουδετέρωναν αυτή την ψευδαίσθηση.
Το πρόβλημα σύμφωνα με τον Goriely, είναι ότι τα πειράματα γύρω από την ανθρώπινη όραση δεν υποστηρίζουν εύκολα αυτή την εξήγηση. Η ανθρώπινη αντίληψη δεν φαίνεται να παρασύρεται τόσο απλά από μια τέτοια γεωμετρική κατασκευή.
Και υπάρχει ένα ακόμη ενδιαφέρον ζήτημα.
Οι συγκεκριμένες οπτικές «διορθώσεις» γίνονται πιο εύκολο να παρατηρηθούν από συγκεκριμένα σημεία θέασης. Δηλαδή, από τα σημεία στα οποία συχνά στέκονται οι επισκέπτες όταν τους εξηγείται ο συγκεκριμένος μύθος.
Αυτό δημιουργεί ένα παράδοξο: αν πρέπει να βρίσκεσαι στο κατάλληλο σημείο, με τις κατάλληλες συνθήκες φωτισμού και θέασης για να αντιληφθείς το φαινόμενο, τότε πόσο ισχυρό είναι το επιχείρημα ότι οι αρχιτέκτονες σχεδίασαν ολόκληρη τη δομή με αποκλειστικό σκοπό να το διορθώσουν;
Και τι γίνεται με τους κίονες;
Ένας ακόμη διάσημος ισχυρισμός αφορά την ένταση (entasis) των κιόνων.
Οι κίονες του Παρθενώνα δεν είναι απόλυτα ευθείς. Παρουσιάζουν μια πολύ μικρή διόγκωση κατά μήκος του κορμού τους. Για δεκαετίες, η διόγκωση αυτή παρουσιάζεται ως ένα συνειδητό τρικ διόρθωσης μιας οπτικής ψευδαίσθησης, που χωρίς αυτήν, υποτίθεται, οι κίονες θα φαίνονταν πιο λεπτοί ή κοίλοι στο κέντρο.
Μόνο που η πραγματική διαφορά είναι εξαιρετικά μικρή. Σύμφωνα με την ανάλυση του Goriely, η διόγκωση είναι περίπου 18 χιλιοστά.
Από τις κανονικές αποστάσεις θέασης του μνημείου, υποστηρίζει ο ερευνητής, η επίδραση είναι τόσο περιορισμένη ώστε δύσκολα μπορεί να λειτουργήσει με τον τρόπο που περιγράφει ο δημοφιλής μύθος.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η καμπυλότητα δεν υπάρχει, αλλά ότι δεν γνωρίζουμε γιατί υπάρχει. Και αυτή είναι ίσως η πιο σημαντική διάκριση ολόκληρης της συζήτησης.
Η έρευνα δεν αποτελεί επίθεση στον Παρθενώνα ούτε στους αρχαίους Έλληνες. Το αντίθετο.
Ο Goriely υποστηρίζει ότι οι αρχαίοι Έλληνες ήταν πιθανότατα εξαιρετικά ικανοί αρχιτέκτονες και τεχνίτες, με βαθιά εμπειρική γνώση της κατασκευής, της γεωμετρίας και των υλικών.
Αλλά υπάρχει μια διαφορά ανάμεσα στο να γνωρίζεις ότι μια τεχνική λειτουργεί και στο να γνωρίζεις τη σύγχρονη επιστημονική θεωρία που εξηγεί γιατί λειτουργεί.
Και ίσως εδώ βρίσκεται η μεγαλύτερη παρανόηση.
Η σύγχρονη εποχή έχει την τάση να κοιτάζει ένα εντυπωσιακό αρχαίο επίτευγμα και να αναζητά πίσω του μια αντίστοιχα εντυπωσιακή θεωρητική γνώση.
Αν ένα οικοδόμημα είναι εξαιρετικά ακριβές, υποθέτουμε ότι οι δημιουργοί του πρέπει να διέθεταν μια εξίσου εξελιγμένη μαθηματική θεωρία.
Αλλά η ιστορία της τεχνολογίας είναι γεμάτη παραδείγματα ανθρώπων που κατάφεραν να δημιουργήσουν εκπληκτικά πράγματα μέσω παρατήρησης, δοκιμής, λάθους και συσσωρευμένης εμπειρίας, χωρίς να διαθέτουν τη θεωρητική κατανόηση που έχουμε σήμερα.
Ίσως το θαύμα είναι ακόμη μεγαλύτερο
Υπάρχει, τελικά, μια ειρωνεία στην προσπάθεια να αποδοθούν στον Παρθενώνα ολοένα πιο περίπλοκες μαθηματικές και επιστημονικές προθέσεις. Ίσως προσπαθώντας να εξηγήσουμε το μεγαλείο του μνημείου, καταλήξαμε να το κάνουμε μικρότερο.
Διότι δεν χρειάζεται οι αρχιτέκτονες του Παρθενώνα να γνώριζαν τη σύγχρονη θεωρία της ανθρώπινης οπτικής αντίληψης για να έχουν αναπτύξει εξαιρετική αρχιτεκτονική διαίσθηση.
Μπορεί να παρατηρούσαν τι λειτουργεί, να πειραματίζονταν ή μπορεί να διόρθωναν τις κατασκευές τους μέσα από γενιές εμπειρίας.
Και μπορεί τελικά να έφτασαν σε ένα αποτέλεσμα που σήμερα εξακολουθεί να προκαλεί δέος, χωρίς να χρειάζεται να τους αποδώσουμε γνώσεις που δεν μπορούμε να αποδείξουμε ότι είχαν.
Αυτό δεν μειώνει τον Παρθενώνα. Ίσως του προσδίδει μεγαλύτερο ενδιαφέρον.
Η περίπτωση του Παρθενώνα αποκαλύπτει κάτι ευρύτερο για τον τρόπο με τον οποίο δημιουργούνται οι ιστορικοί μύθοι.
Μια ενδιαφέρουσα υπόθεση εμφανίζεται, επαναλαμβάνεται, μπαίνει σε βιβλία, εγκυκλοπαίδειες, ντοκιμαντέρ και, τελικά, στο διαδίκτυο. Κάποια στιγμή παύει να αντιμετωπίζεται ως υπόθεση και αρχίζει να παρουσιάζεται ως δεδομένο.
Ο Goriely υποστηρίζει ότι αυτό ακριβώς συνέβη και με τις οπτικές διορθώσεις του Παρθενώνα.
Η εικόνα του αρχαίου Έλληνα αρχιτέκτονα που γνωρίζει με ακρίβεια τη γεωμετρία, τη μηχανική, την ανθρώπινη όραση και την αισθητική θεωρία μοιάζει εξαιρετικά ελκυστική.
Είναι επίσης συμβατή με μια πολύ παλιά δυτική ιδέα: ότι η αρχαία Ελλάδα υπήρξε ένα είδος κορυφής της ανθρώπινης γνώσης και τέχνης.
Όμως η γοητεία μιας εξήγησης δεν αποτελεί από μόνη της απόδειξη.
Ο Παρθενώνας δεν χρειάζεται τον μύθο του, δεν χρειάζεται να αποδειχθεί δημιούργημα αρχιτεκτόνων που γνώριζαν εκ των προτέρων όλες τις αρχές της σύγχρονης οπτικής για να παραμείνει ένα από τα σπουδαιότερα επιτεύγματα της αρχαιότητας.
Ούτε χρειάζεται να απομυθοποιήσουμε τους αρχαίους Έλληνες για να διορθώσουμε μια ιστορική υπερβολή. Χρειάζεται απλώς να διαχωρίσουμε αυτό που γνωρίζουμε από αυτό που υποθέτουμε.
Οι αρχαίοι Έλληνες διέθεταν εντυπωσιακές γνώσεις, τεχνικές ικανότητες και αρχιτεκτονική εμπειρία. Το πώς ακριβώς απέκτησαν αυτές τις γνώσεις και τι καταλάβαιναν θεωρητικά για τις κατασκευές τους είναι πολύ πιο σύνθετο ερώτημα.
Και ίσως αξίζει να αφήσουμε ορισμένα από αυτά τα ερωτήματα αναπάντητα.
Ο Goriely κλείνει τη συζήτηση με μια αναφορά στον Πλάτωνα: η γεωμετρία, έγραφε ο αρχαίος φιλόσοφος, εκπαιδεύει την ψυχή να βλέπει πέρα από την εξαπάτηση των αισθήσεων. Είναι καιρός να υπερβούμε τη δική μας τάση να βλέπουμε ψευδαισθήσεις εκεί που δεν υπάρχουν και να εφαρμόσουμε τα μαθηματικά και την επιστήμη για να δούμε πέρα από τις δικές μας πλάνες.
