Σε ένα παλιό, υγρό και ακατάλληλο υπόστεγο στο Παρίσι, χωρίς σύγχρονα μέτρα ασφαλείας, η Μαρί Κιουρί και ο σύζυγός της Πιερ πραγματοποίησαν ένα από τα μεγαλύτερα επιστημονικά επιτεύγματα του 20ού αιώνα. Για σχεδόν τέσσερα χρόνια εργάζονταν αδιάκοπα πάνω σε τόνους πισσουρανίτη, προκειμένου να απομονώσουν μια απειροελάχιστη ποσότητα χλωριούχου ραδίου.
Το αποτέλεσμα της επίπονης διαδικασίας ήταν μόλις ένα δέκατο του γραμμαρίου, όπως αναφέρει το scienceblog. Μια ποσότητα μικρότερη από έναν κόκκο ρυζιού. Ωστόσο, αυτή η μικρή λευκή ουσία έμελλε να αλλάξει για πάντα τη φυσική, τη χημεία και την ιατρική.
Η ανακάλυψη αυτή όμως είχε και ένα βαρύ τίμημα. Η Μαρί Κιουρί, ο άνθρωπος που άνοιξε τον δρόμο για την κατανόηση της ραδιενέργειας, εργαζόταν επί χρόνια χωρίς να γνωρίζει τον κίνδυνο της συνεχούς έκθεσης. Σήμερα, περισσότερα από 100 χρόνια αργότερα, τα προσωπικά της αντικείμενα και τα σημειωματάριά της παραμένουν ραδιενεργά.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Το αυτοσχέδιο εργαστήριο που έγινε ιστορικό
Ο χώρος όπου οι Κιουρί έκαναν τα πειράματά τους δεν θύμιζε σε τίποτα σύγχρονο εργαστήριο. Ήταν ένα παλιό υπόστεγο στην οδό Lhomond, πίσω από τη Δημοτική Σχολή Βιομηχανικής Φυσικής και Χημείας στο Παρίσι.
Η γυάλινη οροφή έσταζε όταν έβρεχε, το καλοκαίρι η θερμοκρασία ήταν αφόρητη και τον χειμώνα το κρύο έκανε τα χέρια τους να παγώνουν πάνω στις μεταλλικές ράβδους που χρησιμοποιούσαν για την ανάδευση των χημικών μειγμάτων.
Εκεί έφτασαν περίπου οκτώ τόνοι πισσουρανίτη, ενός ορυκτού πλούσιου σε ουράνιο, το οποίο είχε προέλθει από τα ορυχεία της Βοημίας.
Η Μαρί Κιουρί είχε ήδη παρατηρήσει κάτι παράξενο: το συγκεκριμένο μετάλλευμα παρουσίαζε πολύ μεγαλύτερη ραδιενέργεια από αυτή που μπορούσε να δικαιολογήσει η ποσότητα ουρανίου που περιείχε. Το συμπέρασμα ήταν επαναστατικό: υπήρχε μέσα του ένα άγνωστο, εξαιρετικά ενεργό στοιχείο.
Χιλιάδες επαναλήψεις για μια απειροελάχιστη ποσότητα
Η διαδικασία απομόνωσης του ραδίου ήταν εξαντλητική. Η Μαρί Κιουρί επεξεργαζόταν το μετάλλευμα σε μικρές παρτίδες, διαλύοντας, φιλτράροντας, θερμαίνοντας και κρυσταλλώνοντας ξανά και ξανά τα χημικά συστατικά.
Το ράδιο είχε μια ιδιαίτερη δυσκολία: χημικά έμοιαζε πολύ με το βάριο, γεγονός που έκανε τον διαχωρισμό τους εξαιρετικά δύσκολο.
Η ίδια περιέγραψε αργότερα την καθημερινότητά της:
«Έπρεπε να περάσω μια ολόκληρη μέρα αναμειγνύοντας μια βραστή μάζα με μια βαριά σιδερένια ράβδο σχεδόν τόσο μεγάλη όσο εγώ».
Μετά από αμέτρητες ώρες εργασίας, το 1902 κατάφερε να απομονώσει την πολυπόθητη ποσότητα χλωριούχου ραδίου και να προσδιορίσει το ατομικό βάρος του στοιχείου.
Το ράδιο είχε μια εντυπωσιακή ιδιότητα: εξέπεμπε θερμότητα και παρουσίαζε μια μυστηριώδη λάμψη στο σκοτάδι. Ο Πιερ Κιουρί συνήθιζε να μεταφέρει ένα μικρό δείγμα στην τσέπη του για να το δείχνει στους επισκέπτες.
Τότε όμως κανείς δεν γνώριζε πόσο επικίνδυνη ήταν αυτή η έκθεση.
Η ακτινοβολία που δεν γνώριζαν ότι τους κατέστρεφε
Στις αρχές του 20ού αιώνα, η επιστημονική κοινότητα δεν είχε ακόμη κατανοήσει πλήρως τις επιπτώσεις της ραδιενέργειας στον ανθρώπινο οργανισμό.
Οι Κιουρί γνώριζαν ότι το ράδιο μπορούσε να προκαλέσει εγκαύματα. Ο Πιερ μάλιστα είχε πειραματιστεί πάνω στο ίδιο του το δέρμα για να παρατηρήσει τις επιδράσεις του. Δεν γνώριζαν όμως ότι η χρόνια έκθεση μπορούσε να προκαλέσει σοβαρές ασθένειες.
Η Μαρί κρατούσε δείγματα ραδίου στο σπίτι της, σε συρτάρια και ντουλάπια. Μαζί με τον Πιερ απολάμβαναν τη μυστηριώδη λάμψη των σωλήνων στο εργαστήριό τους, περιγράφοντας εκείνα τα χρόνια ως «τα πιο ευτυχισμένα της ζωής τους».
Χρόνια αργότερα, οι συνέπειες έγιναν εμφανείς.
Η Μαρί Κιουρί πέθανε το 1934, σε ηλικία 66 ετών, από απλαστική αναιμία, μια ασθένεια που συνδέεται με παρατεταμένη έκθεση σε ακτινοβολία.
Η κόρη της, Ιρέν Κιουρί, η οποία ακολούθησε τα βήματα της μητέρας της στην πυρηνική έρευνα, πέθανε επίσης από λευχαιμία.
Γιατί τα σημειωματάρια της παραμένουν επικίνδυνα
Τα προσωπικά σημειωματάρια της Μαρί Κιουρί από την περίοδο 1899-1902 φυλάσσονται σήμερα σε ειδικά μολύβδινα κουτιά στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας.
Ο λόγος είναι το ράδιο-226, το οποίο έχει χρόνο ημιζωής περίπου 1.600 χρόνια.
Αυτό σημαίνει ότι η ραδιενέργεια που απορρόφησαν οι σελίδες πριν από περισσότερο από έναν αιώνα έχει μειωθεί ελάχιστα. Τα χειρόγραφα εξακολουθούν να εκπέμπουν ακτινοβολία.
Όποιος ερευνητής επιθυμεί να τα μελετήσει πρέπει να λάβει ειδικά μέτρα προστασίας και να υπογράψει σχετική δήλωση ευθύνης.
Ανάλογη μεταχείριση έχουν και άλλα προσωπικά αντικείμενα της επιστήμονος, όπως βιβλία, έπιπλα και αντικείμενα από το σπίτι της.
Ακόμη και τα λείψανά της στο Πάνθεον του Παρισιού φυλάσσονται σε φέρετρο με επένδυση μολύβδου, καθώς παραμένουν μετρήσιμα ραδιενεργά.
Η ανακάλυψη που γέννησε μια νέα εποχή
Παρά τον κίνδυνο, η ανακάλυψη της Μαρί και του Πιερ Κιουρί άλλαξε την πορεία της επιστήμης.
Το ράδιο αποτέλεσε ένα από τα πρώτα εργαλεία για την ανάπτυξη ακτινοθεραπειών κατά του καρκίνου και βοήθησε τους επιστήμονες να κατανοήσουν τη φύση της ατομικής ακτινοβολίας.
Το 1903, η Μαρί Κιουρί έγινε η πρώτη γυναίκα που τιμήθηκε με Νόμπελ, όταν το βραβείο Φυσικής απονεμήθηκε στους Κιουρί και στον Ανρί Μπεκερέλ για την έρευνα στη ραδιενέργεια.
Το 1911 κέρδισε και δεύτερο Νόμπελ, αυτή τη φορά Χημείας, για την απομόνωση του ραδίου και την ανακάλυψη του πολωνίου.
Παραμένει μέχρι σήμερα ο μοναδικός άνθρωπος που έχει τιμηθεί με Νόμπελ σε δύο διαφορετικές επιστημονικές κατηγορίες.
Η κληρονομιά της Μαρί Κιουρί πέρα από το ράδιο
Μετά τον θάνατο του Πιερ Κιουρί, η Μαρί συνέχισε το έργο της και το εργαστήριό της έγινε καταφύγιο για πολλές γυναίκες επιστήμονες που μέχρι τότε αντιμετώπιζαν αποκλεισμούς από τα πανεπιστήμια.
Το Ινστιτούτο Ραδίου που ίδρυσε στο Παρίσι εξελίχθηκε στο σημερινό Ινστιτούτο Κιουρί, ένα από τα σημαντικότερα ερευνητικά κέντρα παγκοσμίως για τον καρκίνο.
Το παλιό υπόστεγο έχει πλέον εξαφανιστεί. Η ιστορία του όμως παραμένει ζωντανή.
Γιατί μέσα σε εκείνον τον φτωχό, σκοτεινό χώρο, μια επιστήμονας κατάφερε να απομονώσει μια σχεδόν αόρατη ποσότητα ύλης και να ανοίξει έναν νέο δρόμο για την ανθρωπότητα.
Μια μικρή κουκκίδα ραδίου που συνεχίζει ακόμη να «μιλά» — κυριολεκτικά — για τη δύναμη της ανθρώπινης περιέργειας και της επιστημονικής αναζήτησης.
