Αυτά μου λέει τηλεφωνικά και με εκπλήσσει ο Δρ Νίκος Κρίγκας, Κύριος Ερευνητής στο Ινστιτούτο Γενετικής Βελτίωσης και Φυτογενετικών Πόρων του ΕΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ, συστήνοντάς μου ένα από τα πιο «καλόβολα» φυτά που δεν χρειάζεται τίποτα για να αναπτυχθεί παρά μόνο ένα κομμάτι βράχου, λίγο φως και όση βροχή πέσει.
Σύμφωνα με τον ίδιο, το εν λόγω φυτό είναι και πολύ «δοτικό», παρόλο που δεν το γνωρίζει όποιος παραδοσιακά το λαχανεύεται και που φυσικά δεν συνειδητοποιεί ότι μάλλον τρέφεται με ένα λειτουργικό τρόφιμο (κοινώς superfood). Γιατί αυτό ακριβώς είναι η πετρομαρουλίδα» (από το βράχος και μαρούλι) ή πετροφιλιά (από το πετρόφιλος) επιστημονικά Petromarula pinnata που φυτρώνει αποκλειστικά στους βράχους της Κρήτης. Μια υπερτροφή!
Οι ειδικοί μιλούν για ένα μοναδικό (μονότυπο) και απειλούμενο τοπικό ενδημικό «άγριο» βρώσιμο χόρτο της Κρήτης που καταναλώνεται ωμό σε σαλάτες ή μαγειρεμένο (τσιγαριαστά) ως συστατικό της μεσογειακής (κρητικής) διατροφής, και το οποίο εκτός από θρεπτική αξία, έχει ισχυρή αντιοξειδωτική και αντιμικροβιακή δράση.
Πρόσφατες έρευνες υποδεικνύουν ότι πρόκειται για ένα ιδιαίτερα ελκυστικό φυτό που κάλλιστα θα μπορούσε να είναι υποψήφιο ως νέο καλλωπιστικό για δρεπτά άνθη και για αυτό το λόγο, ειδικές μελέτες στοχεύουν πλέον στην ανάπτυξη τρόπων πολλαπλασιασμού του και αειφορικής καλλιέργειάς του.
Την αξία αυτού του μοναδικού φυτού αναδεικνύει τώρα συνολικά μια πρόσφατη μελέτη μίας ομάδας Ελλήνων επιστημόνων από την Φαρμακευτική Σχολή στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης (ΑΠΘ), από το Ινστιτούτο Γενετικής Βελτίωσης και Φυτογενετικών Πόρων του Ελληνικού Γεωργικού Οργανισμού Δήμητρα (ΕΛΓΟ-Δήμητρα), από τη Σχολή Γεωπονικών Επιστημών στο Ελληνικό Μεσογειακό Πανεπιστήμιο (ΕΛΜΕΠΑ) και από τη Φαρμακευτική Σχολή του Πανεπιστημίου Frederick στην Κύπρο.
Σύμφωνα με τη μελέτη που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Horticulturae, το P. pinnata αποκτά ένα νέο διατροφικό ενδιαφέρον εξαιτίας της υψηλής θρεπτικής του αξίας και της αντιοξειδωτικής του δράσης σε συνδυασμό με τη βακτηριοκτόνο δράση του, δικαιολογώντας πια τη δυνατότητα αειφορικής αξιοποίησής του και στον φαρμακευτικό τομέα (σε υψηλό ποσοστό, σχεδόν 67%). Πρόκειται δηλαδή για ένα τοπικό ενδημικό φυτό με πολύπλευρο ενδιαφέρον για τον ανθοκομικό, αγροδιατροφικό και φαρμακευτικό τομέα.
Ένα εξελικτικό ‘απομεινάρι’ ενός ξεχωριστού γένους
«Στην Ελλάδα, και ιδιαίτερα στην Κρήτη, οι άνθρωποι ακολουθούν τις αρχές της Μεσογειακής διατροφής, καταναλώνοντας καθημερινά φρούτα, λαχανικά και χόρτα που είτε καλλιεργούνται, είτε είναι «άγρια» (αυτοφυή). Μερικά από αυτά είναι αυτόχθονα ή/και περιορίζονται μόνο στην Ελλάδα. Μεταξύ των τελευταίων, βρίσκονται και μερικά φυτά που ανήκουν στην οικογένεια Campanulaceae, τα οποία παραδοσιακά λαχανεύονται απευθείας από τη φύση. Μόνο στην Ελλάδα, μπορούν να βρεθούν 95 είδη και υποείδη από 8 γένη των Campanuloideae (Campanulaceae), ανάμεσά τους και το μονοτυπικό Petromarula pinnata», εξηγεί ο Δρ Νίκος Κρίγκας, ο οποίος συμμετείχε στη μελέτη.
Η μελέτη των Ελλήνων επιστημόνων εστιάζει στο P. pinnata, το οποίο ως ένα τοπικό ενδημικό φυτό της Κρήτης, αντιπροσωπεύει ουσιαστικά ένα εξελικτικό ‘απομεινάρι’ αυτού του ξεχωριστού γένους (μονοτυπικό και ενδημικό γένος), το οποίο φυτρώνει ως χασμόφυτο σε ασβεστολιθικούς βράχους μέχρι 1200 m υψόμετρο, ανάμεσα σε φρύγανα ή σε παλιά τείχη και φρούρια.
«Παρά το γεγονός ότι το P. pinnata εμφανίζει ευρεία κατανομή στους νομούς της Κρήτης, η παρουσία του είναι σημειακή, με ολιγομελείς συστάδες, χωρίς να σχηματίζει εκτεταμένους πληθυσμούς που καλύπτουν μεγάλες εκτάσεις, για αυτό θεωρείται τρωτό. Στον ΕΛΓΟ-Δήμητρα ήδη φυλάσσονται ζωντανά δείγματα της γενετικής παραλλακτικότητας του είδους από μια πληθώρα περιοχών της Κρήτης», αναφέρει ο Δρ. Κρίγκας.
Όμως, παρά την υψηλή καλλωπιστική του αξία και το έντονο αγροδιατροφικό ενδιαφέρον, το P. pinnata δεν έχει μελετηθεί εκτενώς μέχρι σήμερα με φυτοχημικούς όρους, επομένως εξακολουθεί να παραμένει ένα παραμελημένο και υποχρησιμοποιούμενο είδος φυτού: «Κάποιες διάσπαρτες μελέτες εξέτασαν μέχρι σήμερα τη φυλογενετική θέση του, τη φυτρωτικότητα των σπερμάτων («σπόροι») ή/και τον ex-situ πολλαπλασιασμό του, ενώ κάποιες άλλες επικεντρώθηκαν στον έλεγχο της αντιοξειδωτικής ικανότητας και της συνολικής περιεκτικότητας σε φαινόλες, είτε του ίδιου του αυτοφυούς φυτικού υλικού, είτε ως βασικού συστατικού μίγματος καλλιεργούμενων και άγριων βρώσιμων χόρτων.
Αξίζει να σημειωθεί ότι μόνο 100 γραμμάρια από τα παραδοσιακά υγιεινά σνακ της Κρήτης, όπως τα κρητικά χορτοπιτάκια (χανιώτικα σκαλτσούνια) μπορεί να καλύψουν σχεδόν το 40% της εκτιμώμενης ημερήσιας ανάγκης για πρόσληψη ισχυρών φυσικών αντιοξειδωτικών. Ως εκ τούτου, η μελέτη μας σκοπεύει να πυροδοτήσει το διατροφικό ενδιαφέρον για το P. pinnata αξιολογώντας τη θρεπτική του αξία μέσα από την εξέταση της χημικής σύνθεσής του.
Εμείς επιδιώξαμε περαιτέρω να αξιολογήσουμε με in vitro πειράματα την αντιοξειδωτική, αντιμικροβιακή και αντιφλεγμονώδη δράση του ex-situ καλλιεργούμενου φυτικού υλικού του P. pinnata, το οποίο συγκομίστηκε σε δύο αναπτυξιακά στάδια (τέλος χειμώνα και αρχές καλοκαιριού», περιγράφει η καθηγήτρια στη Φαρμακευτική Σχολή του ΑΠΘ, κα. Διαμάντω Λάζαρη.
Προσφέροντας ευκαιρίες για branding
Για τις ανάγκες αυτής της πρώτης μελέτης που παρουσιάζει ένα ολοκληρωμένο φυτοχημικό και διατροφικό προφίλ του P. pinnata, η αρχική συλλογή πολλαπλασιαστικού υλικού πραγματοποιήθηκε στις 29 Αυγούστου 2019 στην τοποθεσία Σπήλια, δίπλα στο φαράγγι της Αγίας Ειρήνης, στο Ηράκλειο της Κρήτης, κατόπιν ειδικής άδειας. Αντίθετα, το εκτός τόπου καλλιεργούμενο μη ανθοφόρο φυτικό υλικό που χρησιμοποιήθηκε για την ανάλυση θρεπτικής αξίας του φυτού συλλέχθηκε στις αρχές Ιανουαρίου και Ιουνίου του 2019 από τις εγκαταστάσεις του ΕΛΓΟ Δήμητρα στη Θέρμη.
«Ακολουθώντας τα πρότυπα της ΕΕ, το P. pinnata είναι χαμηλό σε λιπαρά, είναι καλή πηγή ακατέργαστης πρωτεΐνης, υδατανθράκων και φυτικών ινών, είναι πλούσιο σε τερπενοειδή και φτωχό σε φαινολικές ενώσεις και φλαβονοειδή, έχει υψηλή αντιοξειδωτική δράση, ενώ περιέχει ασβέστιο και φώσφορο. Όλες οι μετρήσεις βρίσκονται εντός των οδηγιών για τις ημερήσιες ανάγκες για ανθρώπινη κατανάλωση. Η υψηλή περιεκτικότητα σε τέφρα το καθιστά επιπλέον πολύ εύπεπτο», επισημαίνει η κα. Λάζαρη.
Όπως προαναφέρθηκε, είναι η πρώτη φορά που εξετάζεται η αντιμικροβιακή δράση του P. pinnata και δυστυχώς δεν υπάρχουν πολλές μελέτες σχετικά με την αντιμικροβιακή δράση άλλων φυτών της οικογένειας Campanulaceae. Το P. pinnata αποκάλυψε επίσης μια μέτρια βακτηριακή αναστολή όσον αφορά το φυτικό υλικό που συλλέγεται το χειμώνα και ένα ισχυρό βακτηριοκτόνο αποτέλεσμα όσον αφορά το φυτικό υλικό που συλλέγεται το καλοκαίρι από την ex-situ καλλιέργεια. Αυτή η τάση ευθυγραμμίζεται με τη συνολική περιεκτικότητα σε φαινολικά και την αντιοξειδωτική δράση που αξιολογήθηκε στα in vitro πειράματα της παρούσας μελέτης.
Επειδή το P. pinnata είναι ένα είδος με μοναδικές φυτογεωγραφικές, φυλογενετικές και εξελικτικές σχέσεις με αυτή τη νησιωτική περιοχή της Ελλάδας, οι ερευνητές προτείνουν η πιθανή μελλοντική εμπορική καλλιέργειά του να περιοριστεί στην Κρήτη, αποφεύγοντας την εγκατάστασή του σε άλλες αγροοικολογικές περιοχές της Ελλάδας ή του εξωτερικού.
«Με αυτόν τον τρόπο, η μελλοντική εμπορική καλλιέργειά του μπορεί ενδεχομένως να λάβει ειδική σήμανση γεωγραφικής ένδειξης. Επιπλέον, εάν οποιοδήποτε σχεδιασμένο αγροδιατροφικό τελικό προϊόν από αυτό το μοναδικό κρητικό είδος παράγεται στο νησί της Κρήτης ή της Ελλάδας, θα μπορεί να αποκτήσει σήμανση Προστατευόμενης Ονομασίας Προέλευσης (ΠΟΠ) ή/και Προστατευόμενης Γεωγραφικής Ένδειξης (ΠΓΕ), προσφέροντας έτσι ευκαιρίες για branding. Η μοναδικότητα του εκάστοτε προϊόντος μπορεί φυσικά να τεκμηριωθεί με αλληλούχηση DNA και με ειδικό γενετικό αποτύπωμα ώστε να ιχνηλατείται εύκολα και να αποτρέπονται νοθείες», εκτιμά ο Δρ Κρίγκας.
Αναμφίβολα, απαιτείται περαιτέρω διερεύνηση του φυτοχημικού προφίλ αυτού του φυτού για να απομονωθούν κύριες και δραστικές ενώσεις και για να αξιολογηθούν οι βιολογικές δράσεις των εκχυλισμάτων του με διαφορετικές in vitro και in vivo μεθόδους. Ωστόσο, αυτή η κομβική μελέτη εδραιώνει για πρώτη φορά τη θρεπτική αξία του P. pinnata, αναβαθμίζοντας έτσι την αξιολόγηση των δυνατοτήτων του για βιώσιμη εκμετάλλευσή του και στον φαρμακευτικό και στον αγροδιατροφικό τομέα.
«Στο πλαίσιο της διδακτορικής διατριβής του Ι. Ανέστη (σε συνεργασία Γεωπονικής ΑΠΘ και ΕΛΓΟ-Δήμητρα) μελετώνται τεχνικές αναπαραγωγής, καλλιέργειας και λίπανσης του P. pinnata σε φυτοδοχεία, ενώ στο ΕΛΜΕΠΑ αρχίζει ο πειραματισμός στον αγρό ώστε να οδηγηθούμε σύντομα στις πρώτες καλλιέργειες σε πραγματικές συνθήκες στο πλαίσιο του ερευνητικού έργου CRETAN GREENS 4 CLIMA PRO: «Εδώδιμα αυτοφυή της Κρήτης ως εναλλακτικές νέες καλλιέργειες συμβάλλοντας στη διατήρηση της βιοποικιλότητας, στην προστασία υποβάθμισης εδάφους και στην προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή» (πρόγραμμα αγροτικής ανάπτυξης ΠΑΑ-Μέτρο 16)», καταλήγει ο Δρ Κρίγκας.
