«Η σκιά από ένα ραβδάκι ήταν το πρώτο εργαλείο για να πιάσει τον μίτο ο ανθρωπος και να συνδέσει τη φύση με τον εαυτό του. Μετρώντας τη σκιά άρχισε να γνωμοδοτεί και να γεωμετρεί. Η σκιά είναι η
μητερα της γεωμετρίας. Με το μεταβαλλόμενο μήκος της ο άνθρωπος άρχισε να μετράει, να αποκτά βεβαιότητες. Έγινε ένας γεωμέτρης κυνηγός της βεβαιότητας.
Τι μετρούσε; Τον χώρο και τον χρόνο που είναι άρρηκτα συνδεδεμένα μεταξύ τους», και κάπως έτσι ξεκίνησε την ομιλία του ο γνωστός γλύπτης Ανδρέας Γαλανάκης στην εκδήλωση με θέμα «Διαβάζοντας το ρολόι του ουρανού», το απόγευμα της περασμένης Παρασκευής στη Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη του Ηρακλείου στην Κρήτη.
Λίγες ώρες νωρίτερα πραγματοποιήθηκαν τα αποκαλυπτήρια του εκπαιδευτικού ηλιακού ρολογιού με το μυθολογικό όνομα «Αλεκτρύων» στην είσοδο του Ιδρύματος Τεχνολογίας και Έρευνας, το οποίο θα
παραμείνει εκεί τουλάχιστον για τους επόμενους 6 μήνες. Ο κ. Ανδρέας Γαλανάκης, το πρόσφερε στο ΙΤΕ με αφορμή τη συμπλήρωση των 40 χρόνων λειτουργίας του Ιδρύματος.
Τα αποκαλυπτήρια του «Αλεκτρύωνα» πραγματοποιήθηκαν παρουσία του προέδρου του Ιδρύματος καθ. Νεκτάριου Ταβερναράκη και του διευθυντή του Ινστιτούτου Αστροφυσικής, καθ. Βασίλη Χαρμανδάρη.
Στην Αρχαία Ελλάδα, όπως είπε ο κ. Γαλανάκης το Ηλιακό ρολόι ονομαζόταν Σκιόθηρον. Ο Διογένης Λαέρτιος αναφέρει ότι πρώτος ο Αναξίμανδρος το 545 στην Σπάρτη, στο όρος των Σκιαθήρων, κατασκεύασε γνώμονα που μετρούσε ‘τροπάς τε και ισημερίες’.
«Το ηλιακό ρολόι μετράει διαστήματα, αποστάσεις μετακίνηση χώρου. Μας προκαλεί να αντιληφθούμε τον χρόνο ως μετακίνηση χώρου. Ωστόσο, είναι ένα τοπικό όργανο που δίνει πληροφορίες μόνο για τον τόπο όπου είναι εγκατεστημένο. Έχει τις δικές του συντεταγμένες, έχει τις δικές του μοίρες όπως και ο κάθε τόπος που έχει τη δική του μοίρα», λέει χαρακτηριστικά ο Έλληνας καλλιτέχνης, δείχνοντάς μας ένα έργο του με αναφορά στο Σκιόθηρο του Αναξίμανδρου που βρίσκεται τοποθετημένο στο Ίδρυμα Ευγενίδου.
Όπως περιγράφει ο ίδιος, το βασικό στοιχείο του ηλιακού ρολογιού είναι ο γνώμων. Ο γνώμονας είναι στραμμένος στη γωνία του γεωγραφικού πλάτους και όλοι οι γνώμονες στο βόρειο ημισφαίριο
στοχεύουν στον πολικό αστέρα.
Ωστόσο ο κ. Γαλανάκης το πηγαίνει ένα βήμα πιο πέρα: «Γνώμη είναι η άποψή μου, η οπτική μου, η γωνία που βλέπω τα πράγματα. Αλλά ο γνώμων είναι και ο Γωνιόμων, αυτός που μας δείχνει τη σωστή γωνία. Α-γωνία είναι αυτό που μας καταλαμβάνει όταν έχουμε έλλειψη γνώσης της σωστής γωνίας από όπου βλέπουμε τα πράγματα. Αντίστοιχα, α-γνώμων είναι αυτός που έχει χάσει τον γνώμονα του, την αναφορά του. Το Ηλιακό ρολόι γνωμοδοτεί!»
Για να τοποθετηθεί ένα Ηλιακό ρολόι χρειάζονται οι γεωγραφικές συντεταγμένες, το γεωγραφικό πλάτος και μήκος. Αυτό που μπορεί να μας δείξει ένα ηλιακό ρολόι είναι πρώτα από όλα τον ροσανατολισμό μας, το που ακριβώς βρισκόμαστε. Έπειτα, μας δείχνει τον αληθινό ηλιακό χρόνο του τόπου, για παράδειγμα, όταν μεσουρανεί ο ήλιος, η σκιά του γνώμονα συμπίπτει με την μεσημβρινή
γραμμή και το ηλιακό ρολόι δείχνει 12:00.
Μπορούμε επίσης, να δούμε την ώρα των ρολογιών μας, τα ηλιοστάσια και τις ισημερίες, να πάρουμε πληροφορίες για τη βέλτιστη αξιοποίηση των ηλιακών ακτίνων τον χειμώνα και το καλοκαίρι στον χώρο όπου βρίσκεται το ρολόι, να δούμε τι θα φυτέψουμε κατά την κρίση του χρόνου, να δουμε τον πολικό αστέρα το βράδυ, δηλ. το σταθερό σημείο στον ουρανό, να στοχαστούμε με έναν βαθύτερο τρόπο στην έννοια του χρόνου κάνοντας αναγωγές σε αφηρημένες έννοιες και να συνδεθούμε με την πλούσια πολιτιστική μας κληρονομιά.
«Όλες οι πόλεις στην αρχαιότητα ξεκινούσαν να χτίζονται έχοντας ως βάση ένα ηλιακό ρολόι. Τοποθετημένο σε ένα αρχαιολογικό χώρο ένα ρολόι θα μας δείξει τον προσανατολισμό των μνημείων, ο οποίος ήταν συγκεκριμένος και σήμαινε κάτι, όπως η Ηλιακή Ερμαϊκή στήλη που βρίσκεται στο Ασκληπείο της αρχαίας Μεσσήνης», προσθέτει ο κ. Γαλανάκης.
Ο Αλεκτρύων του ΙΤΕ
Όπως εξηγεί ο Έλληνας γλύπτης, ο «Αλεκτρύων» είναι ένα ηλιακό ρολόι που δεν έχει αποτελεί απλά ένα μετρητικό όργανο: «Το όνομά του δείχνει και τη διάθεσή του. Θέλει να συμπεριλάβει στη διδακτική
του την αισθητική και τη μυθολογία, ως συμπληρωματικά αλλά και ως βασικά στοιχεία της γνώσης. Προσδοκά να ενεργοποιήσει, εκτός από τη λογική, και το συναίσθημα του παρατηρητή προκειμένου να
αποκτήσει νόημα η πρόσληψη. Να κάνει τον παρατηρητή να ονειρευτεί όπως αρμόζει στους μετέχοντες της ελληνικής παιδείας. Πρόκειται για ένα εκπαιδευτικό ηλιακό ρολόι, κατάλληλο και για κάποιον μη εξοικειωμένο».
Ο Αλεκτρύων, σύμφωνα με τον μύθο, ήταν φίλος του Άρη, του «αρμοστού δια του πολέμου». Ο Άρης όντας ερωτευμένος με την Αφροδίτη, τη γυναίκα του Ηφαίστου, έβαζε τον Αλεκτρύονα να παραφυλάει
στις παράνομες συνευρέσεις μαζί της και να τον ειδοποιεί πριν βγει ο Ήλιος και ξυπνήσει ο Ήφαιστος.
Όμως ο Αλεκτρύονας αποκοιμήθηκε μια φορά, ο Ήλιος ανέτειλε, ξύπνησε ο Ήφαιστος και τους συνέλαβε πάνω στο κρεβάτι. Μετά το ατυχές αυτό συμβάν, ο Άρης κάλεσε θυμωμένος τον Αλεκτρύονα
και με συνοπτικές διαδικασίες τον καταδίκασε να μην ξανακοιμηθεί σε κρεβάτι και να διαλαλεί την ανατολή του Ήλιου πριν από όλους. Έκτοτε οι Aλεκτρύονες (από το α-λέκτρον, όπου λέκτρον είναι το
κρεβάτι) δεν ξαπλώνουν ποτέ, κοιμούνται όρθιοι και υποδέχονται τον Ήλιο με το λάλημά τους.
Εμπνευσμένο από τον μύθο, το ηλιακό ρολόι του ΙΤΕ πήρε τη θέση του σαν ένα ακόμα ηλιακό σύμβολο. «Πετεινός, εξού και το πτηνομορφο σχέδιο του ηλιακού ρολογιού με το ιδιαίτερο στοιχείο που φέρει στο λειρί του θα μας δείχνει τις θέσεις του ήλιου ανάλογα με τις εποχές και με το στόχαστρο θα μας υποδεικνύει τον πολικό αστέρα τη νύχτα», λέει ο κ. Γαλανάκης.
Για τον καλλιτέχνη τα ηλιακά ρολόγια είναι ένας πολύτιμος σύμβουλος ευγενικής καταγωγής, εργαλεία βαθύτερης νοηματοδότησης του χρόνου που αξιώνουν παράλληλα και μια θέση έργου τέχνης στον
χώρο, όπως κάνει η Περικτιόνη, η ‘χορεύτρια στη γειτονιά των άστρων’ που κοσμεί τον λόφο Νυμφώνστο Θησείο: «Τα ηλιακά ρολόγια είναι άμεσα συνδεδεμένα με τη μακραίωνη πολιτιστική μας
κληρονομιά. Φέρουν μέσα τους στοιχεία ευγενούς καταγωγής από την εποχή που η τεχνολογία ήταν συνδεδεμένη με την τέχνη, την αισθητική, την ηθική και τη φιλοσοφία».
Ο κ. Γαλανάκης αναφέρει πως έχει αφιερώσει σημαντικό μέρος της τέχνης του στα ηλιακά ρολόγια, «γιατί ως άνθρωποι βρισκόμαστε σε μια εποχή που έχουμε χάσει τον προσανατολισμό μας και είναι
ένα σημείο αναφοράς για να βρούμε ξανά τη θέση μας στον χώρο» και πως έχει φτιάξει ένα έργο για κάθε είδος.
Στην ομιλία του στη Βικελαία παρουσίασε κάποια σημαντικά έργα του με τα χαρακτηριστικά τους, όπως είναι το Ηλιοτρόπιο με τον σημειακό γνώμονα και το Κινηματοσκόπιο που προβάλει τις ώρες σαν μια ταινία και μας έδειξε τον Ναυτίλο, το νέο ηλιακό ρολόι που προορίζεται για τα Αντικύθηρα: «Η ιδιαιτερότητά του είναι πως τον γνώμονα τον διατρέχει μια ακτίνα λέιζερ που σημαδεύει τον πολικό μας αστέρα και μας προτρέπει για μια περιπλάνηση τη νύχτα στην ουράνια βιβλιοθήκη».
Ο Ανδρέας Γαλανάκης γεννήθηκε στον Πειραιά. Σπούδασε οικονομικά χωρίς ποτέ να ασχοληθεί με αυτά και ως φοιτητής εργάστηκε για ένα διάστημα σαν κατασκευαστής σκηνικών για τηλεοπτικές
εκπομπές της Βαυαρικής και της ελληνικής τηλεοράσεως. Επηρεασμένος από τον γλύπτη Ηλία Καντζιλιέρη στράφηκε προς την τέχνη:
«Πρώτα ήρθε η γλυπτική και μετά ήρθαν τα ρολόγια», μου λέει και συνεχίζει: «Με ενδιέφερε ο ελληνικός τρόπος σκέψης και η ελληνική κοσμοθέαση και αναρωτιόμουν από που να ξεκινήσω. Αναρωτιόμουν τι να έκαναν οι αρχαίοι μας πρόγονοι ώσπου κατέληξα πως το πρώτο πράγμα που πρέπει να κάνει κάποιος είναι να προσδιορίσει τη θεση του στον χώρο. Να προσανατολιστεί.
Μετά ήρθαν οι λέξεις, γνώμονας, άρκτος, μεσημβρία και άρχισε όλο αυτό να ντύνεται γλωσσικά και φιλοσοφικά. Και όλο αυτό με κέρδισε. Αυτοπροσδιορίστηκα μέσα από αυτό πολιτισμικά και μου φαίνεται αδιανόητο που δεν αυτοπροσδιορίζεται σήμερα έτσι ο σύγχρονος άνθρωπος.
Αν θα ρωτήσεις κάποιον σήμερα που είναι η εισοδος του σπιτιού του; Τί προσανατολισμό έχει; Πιθανότατα δεν θα γνωρίζει!», λέει ο κ. Γαλανάκης.
