Το νέο βιβλίο του Αντώνη Μαυρόπουλου με τίτλο Waste Side Stories (εκδόσεις Τόπος) κυκλοφορεί ήδη στα βιβλιοπωλεία. Με αφορμή την πρώτη επίσημη παρουσίαση του βιβλίου, την ερχόμενη Δευτέρα 8 Ιουνίου, στις 19:00, στο Πνευματικό Κέντρο του Δήμου Αθηναίων (Ακαδημίας 50) συζητάμε με το συγγραφέα για το νέο του βιβλίο.
Μιλάς για ένα βιβλίο που το κουβαλούσες χρόνια στο μυαλό σου ως «εν δυνάμει» έργο, ένα βιβλίο που ξεκίνησε από μια υπόσχεση που έδωσες στην κόρη σου. Τι σε έσπρωξε τελικά να το γράψεις;
Πιστεύω ότι όποιος γράφει, ότι και αν γράφει, ξεκινάει από την ανάγκη να δώσει σχήμα, σάρκα και οστά στη διαρκή ρευστότητα των σκέψεων. Είναι μία προσπάθεια να αποκρυσταλλώσεις και ταυτόχρονα να κάνεις διαυγείς και ορατές τις δυναμικές που διέπουν τις σκέψεις σου. Και όσο περισσότερα χρόνια σε απασχολούν, τόσο πιο ανακουφιστική είναι η συγγραφή.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Από τη μια μεριά υπήρχαν ιστορίες - βιώματα τα οποία είχα υποσχεθεί στην κόρη μου ότι θα τα αποτύπωνα για να μη χαθούνε. Από την άλλη, αυτές οι ιστορίες με σμίλεψαν κοινωνικά και πολιτικά. Δεν τις έζησα «ουδέτερα» αλλά με χρωμάτισαν, και εγώ, με τη σειρά μου, άφησα μία χρωματιστή κουκίδα στη συνολική εικόνα τους. Η αύρα των βιωμάτων μου είναι η νοηματοδότηση τους, είναι αυτό που κάνει τα πέπλα της ζωής μας να κυματίζουν όσα χρόνια και αν περάσουν. Στο μυαλό μου δεν μπορώ να διαχωρίσω τον αέρα από την κίνηση των πέπλων και για αυτό παρουσιάζω τις ιστορίες μαζί με τις ιδέες και τους συνειρμούς που μου γέννησαν. Το έχει πει και ο Φλωμπέρ: η τέχνη της συγγραφής είναι η τέχνη να ανακαλύπτεις τι πραγματικά πιστεύεις.
Έχουμε ένα βιβλίο που ξεκινάει από τη φαλαινοθηρία, περνάει από φαβέλες και χωματερές, καταλήγει στο Βιετνάμ και τη Γάζα και αναφέρεται στο φάσμα της πείνας που επιστρέφει. Με μια πρώτη ματιά όλα αυτά μοιάζουν εντελώς ασύνδετα. Και όμως στο βιβλίο βάζεις όλα αυτά τα κομμάτια στο ίδιο παζλ.
Πιστεύω βαθιά πως κάθε βιβλίο είναι ένα ταξίδι. Έγραψα αυτό το βιβλίο προσπαθώντας να κάνω τον αναγνώστη να ταξιδέψουμε μαζί, στο χώρο και το χρόνο. Να δούμε την ιστορία των βιομηχανικών επαναστάσεων, όταν θεμελιώθηκε η απόλυτη εμπορευματοποίηση της φύσης. Να κατανοήσουμε ότι η περιβαλλοντική κρίση έχει μεγάλο ιστορικό βάθος.
Στη σημερινή πολύπλευρη κρίση νιώθω την ανάγκη να ξανασυνδέσουμε τα κομμάτια του κόσμου μας. Περιβάλλον, οικονομία, τεχνολογία, θεσμοί και καθημερινή ζωή αλληλοεπηρεάζονται σε πραγματικό χρόνο και διαμορφώνουν ταχύτατα νέες πραγματικότητες. Η αποσπασματική θέαση είναι παραπλανητική και συχνά οδηγεί σε παραίτηση. Χρειαζόμαστε νέα εργαλεία κατανόησης της πολυπλοκότητας, διεπιστημονικές γέφυρες και κατανόηση των αλληλεξαρτήσεων, ώστε να βλέπουμε τα νήματα που ενώνουν το τοπικό με το παγκόσμιο, το ατομικό με το συλλογικό, το παρόν με το μέλλον.
Ακολούθησα τον ειρμό των σκέψεων όπως ξεδιπλωνόταν από κάθε ιστορία. Για την ακρίβεια, η ιστορία, όπως την ανασύνθετα και την ξαναζούσα, με οδηγούσε στα θέματα που σχολιάζω, και τα θέματα που σχολίαζα σε κάθε κεφάλαιο μου άνοιγαν τον δρόμο για να διαλέξω την επόμενη ιστορία. Με αυτόν τον τρόπο, το αποτέλεσμα είναι ένα βιβλίο-κολλάζ προσωπικών ιστοριών, επιστημονικών θεωρήσεων αλλά και γεγονότων. Πολλά πράγματα παίρνουν την τελική μορφή τους προς το τέλος του βιβλίου, όταν έχουν τοποθετηθεί τα περισσότερα από τα κομμάτια του παζλ. Και νομίζω ότι αναπόσπαστο μέρος αυτού του παζλ είναι και τα τραγούδια και οι μουσικές του βιβλίου τα οποία έχω μαζέψει σε μία ξεχωριστή playlist στο YouTube με τίτλο “Waste Side Stories” για να μπορεί να τα βρει γρήγορα και εύκολα ο κάθε αναγνώστης.
Και ποια είναι τελικά η κόκκινη γραμμή που συνδέει όλα αυτά τα γεγονότα;
Η έννοια του μεταβολικού ρήγματος (δηλαδή της διαταραχής του φυσικού από τον κοινωνικο-οικονομικό μεταβολισμό) είναι αυτή που αποτέλεσε και αποτελεί το πλαίσιο που κάνει το κολλάζ του βιβλίου συνεκτικό. Το μεταβολικό ρήγμα είναι μία έννοια με ρίζες στον Μαρξ που πλέον χρησιμοποιείται από αρκετούς ερευνητές για την ανάλυση της σύγχρονης περιβαλλοντικής κρίσης. Προσπάθησα να περιγράψω και να παρακολουθήσω το μεταβολικό ρήγμα ως προϊόν και οργανικό συστατικό της ανάπτυξης των αγορών, της παγκοσμιοποίησης και της κυριαρχίας του τραπεζικού – χρηματοπιστωτικού τομέα.
Στο βιβλίο το παρακολουθώ να μεταμορφώνεται: από περιβαλλοντικό ρήγμα γίνεται σωματικό μέσω της διατροφής μας, και τελικά γνωσιακό ρήγμα στον ίδιο τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο και τη φύση.
Μου έκανε εντύπωση ότι στον τίτλο και στο εξώφυλλο υπάρχει μια σύμπτωση: «απόβλητοι» οι άνθρωποι, «απόβλητα» τα υλικά. Γράφεις ότι ο σημερινός καπιταλισμός παράγει με τον ίδιο μηχανισμό τα βουνά των σκουπιδιών αλλά και «απόβλητους ανθρώπους» και ολόκληρους «απόβλητους» λαούς. Γιατί και πώς;
Υπάρχουν άπειρα στατιστικά (κάποια και στο βιβλίο) για τα βουνά των αποβλήτων που παράγονται στις σημερινές κοινωνίες. Ωστόσο λίγοι άνθρωποι ξέρουν ότι στον σημερινό κόσμο, τουλάχιστον 1,1 δισεκατομμύριο άνθρωποι, κάποιοι υπολογίζουν και 1,6 δις, ζουν σε φαβέλες, σε παραγκουπόλεις με ανύπαρκτες υποδομές. Και πολλοί ερευνητές εκτιμούν ότι το 2030, ένας στους τέσσερις κατοίκους του πλανήτη θα ζει σε τέτοιες φτωχογειτονιές, με άθλιες συνθήκες υγιεινής.
Τις τελευταίες δύο τρεις δεκαετίες παρατηρούμε ότι ενώ οι παγκόσμιες ανισότητες μεταξύ των χωρών έχουν μειωθεί, η ανισότητα έχει αυξηθεί σημαντικά στο εσωτερικό των περισσότερων χωρών. Φαίνεται λοιπόν ότι στον σημερινό κόσμο η οικονομική μεγέθυνση από μόνη της, μετρούμενη με όρους ΑΕΠ, δεν είναι ικανή να αντιμετωπίσει την ακραία φτώχεια. Αντίθετα, γεννάει συνεχώς νέους φτωχούς και αποκλεισμένους, με συστημικό και μόνιμο τρόπο, και μάλιστα ο αριθμός τους αυξάνεται ακόμη και στην περίοδο μίας ανεπανάληπτης οικονομικής μεγέθυνσης. Είναι ακριβώς η ίδια ανάπτυξη που γεννάει βουνά αποβλήτων και τοξικών ουσιών, βουνά αποβλήτων που γίνονται όλο και μεγαλύτερα όσο περισσότερο μιλάμε για ανακύκλωση.
Πρόκειται, κυριολεκτικά, για τους απόβλητους και τα απόβλητα του συστήματος, δηλαδή για ανθρώπους που πετιούνται έξω από την επίσημη οικονομία και κοινωνική οργάνωση, με τον ίδιο ακριβώς τρόπο που τα απόβλητα πετιούνται έξω από τις βιομηχανίες που τα παράγουν και τα σπίτια μας.
Κάνεις και μία αναλογία των χωματερών με τους χώρους υποδοχής προσφύγων.
Τη σχετική αναλογία την οφείλουμε στον Ζίγκμουντ Μπάουμαν που με το έργο του ανέδειξε τα προσφυγικά στρατόπεδα ως χώρους όπου συγκεντρώνονται τα «ανθρώπινα απόβλητα» της σύγχρονης εποχής. Είναι χώροι όπου στοιβάζονται εκατομμύρια άνθρωποι που αδυνατούν, μόνιμα ή προσωρινά, να αφομοιωθούν ξανά σε δομές «κανονικής» ζωής. Πρόκειται για τις «πόλεις του πουθενά», όπου
επικρατεί μια «παγιωμένη προσωρινότητα» και οι «περιττοί» άνθρωποι μετατρέπονται σε έναν πολτό μιας απρόσωπης μάζας, εξαρτημένης πλήρως από την ανθρωπιστική βοήθεια. Αυτοί οι χώροι αποτελούν μια μορφή «ανθρώπινων χωματερών».
Είναι και κάτι ακόμα που οφείλουμε να αναλογιστούμε όλοι στα σοβαρά: ότι ο πόλεμος είναι ακριβώς εκείνη η δραστηριότητα που κατεξοχήν παράγει λαούς που πρέπει να εξοβελιστούν από την κανονικότητα του ύστερου καπιταλισμού σα να είναι απόβλητοι. Γιατί τι άλλο παρά μετατροπή της Παλαιστίνης σε χωματερή και των Παλαιστινίων σε απόβλητο λαό είναι η γενοκτονία που διαπράττει το Ισραήλ με την ανοχή και υποστήριξη της Δύσης; Τι άλλο παρά μετατροπή των Ουκρανών σε απόβλητο λαό είναι η εμμονή της ΕΕ για πόλεμο με τη Ρωσία «μέχρι του τελευταίου Ουκρανού»; Η μαζική κατανάλωση και η μαζική καταστροφή είναι οι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος: της κανονικότητας της παγκόσμιας αγοράς.
Στο βιβλίο έχεις αφιερώσει ένα κεφάλαιο στο Ανθρωπόκαινο, την εποχή στην οποία ο άνθρωπος έχει γίνει η κυρίαρχη δύναμη στον πλανήτη. Αν καταλαβαίνω καλά συντάσσεσαι με αυτούς που κάνουν κριτική σε αυτή την έννοια και μάλιστα αντιπροτείνεις τον όρο Αγγλόκαινο. Ποιες είναι οι αφετηρίες της κριτικής σου;
Αντιμετωπίζω το αφήγημα του Ανθρωπόκαινου κριτικά. Το μεγάλο πλεονέκτημα αυτού του αφηγήματος είναι ότι θέτει την ανθρωπότητα, τον χρόνο και την ιστορία στο επίκεντρο, αποδίδει, δηλαδή, έναν υλικό και ιστορικό χαρακτήρα στα φαινόμενα.
Ωστόσο, τα στατιστικά στοιχεία σε παγκόσμια κλίμακα, που είναι καθοριστικά
στο αφήγημα, δημιουργούν μια οφθαλμαπάτη που σβήνει τόσο την ασυμμετρία των ευθυνών όσο και την ασυμμετρία των επιπτώσεων. Για παράδειγμα,
μια γρήγορη ματιά στα δεδομένα εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα αποκαλύπτει ότι μέχρι το 1980 ο άνθρωπος του Ανθρωπόκαινου φαίνεται να μιλάει σχεδόν αποκλειστικά αγγλικά. Σε αθροιστικούς όρους, από το 1800 έως το 1950, το 65% των εκπομπών άνθρακα εκπέμπονταν μόνο από τη Μεγάλη Βρετανία και τις Ηνωμένες Πολιτείες. Επομένως, θα μπορούσαμε άνετα να μιλήσουμε για Αγγλόκαινο αντί για Ανθρωπόκαινο.
Θεωρώ ότι είναι πολιτικά επείγον να αντικαταστήσουμε στο αφήγημα του Ανθρωπόκαινου τον αόριστο όρο «άνθρωπο» με τα έθνη και τις εταιρείες, τους θεσμούς και τα φαντασιακά, τις τεχνολογίες και τις ιδεολογίες που έχουν το τιμόνι του Ανθρωπόκαινου. Να μιλήσουμε για το παγκόσμιο χρηματοοικονομικό σύστημα, τους παγκόσμιους πολέμους, τη στροφή στη μαζική κατανάλωση προϊόντων μιας χρήσης, τον φορντισμό, την παγκοσμιοποίηση και τη βίαιη εμπορευματοποίηση μέσω ιδιωτικοποιήσεων, την άνιση ανταλλαγή μεταξύ πλούσιων και φτωχών χωρών, την αποικιοκρατία, το εμπόριο σκλάβων και τον ιμπεριαλισμό Γάλλων, Βρετανών και Αμερικανών. Αυτές οι ποιοτικές πλευρές μετουσιώθηκαν στα ποσοτικά παγκόσμια στατιστικά του Ανθρωπόκαινου, αλλά δεν πρέπει να κρύβονται πίσω από αυτά.
Ξεκίνησες αυτό το βιβλίο εν μέρει για την κόρη σου, για να μη χαθούν κάποιες ιστορίες. Τι κόσμο τελικά θα παραδώσουμε όλοι στα παιδιά μας; Και τι είναι αυτό που σε κρατάει ακόμη αισιόδοξο;
Αν δεν αλλάξουμε κάτι, ο κόσμος που θα παραδώσουμε στα παιδιά μας είναι ένας κόσμος με όλο και περισσότερα βουνά αποβλήτων και όλο και περισσότερους απόβλητους ανθρώπους. Ένας κόσμος όπου ένας στους τέσσερις θα ζει σε φαβέλα, όπου ο πόλεμος ξαναγίνεται «κανονικός» τρόπος διαχείρισης των πόρων, όπου λίγες εταιρείες ελέγχουν ακόμη και τους σπόρους που μας ταΐζουν. Αυτή είναι η τροχιά του «business as usual», και δεν είναι σενάριο επιστημονικής φαντασίας, συμβαίνει ήδη και τα παιδιά μας το ξέρουν και το ζούνε ήδη.
Παραμένω όμως αισιόδοξος δύο λόγους. Ο πρώτος: τίποτα απ' όλα αυτά δεν είναι φυσικός νόμος. Είναι κοινωνικές επιλογές. Και ό,τι έχει φτιαχτεί από ανθρώπους, μπορεί από ανθρώπους να αλλάξει. Η φτώχεια, η ρύπανση, η πείνα εν μέσω αφθονίας δεν είναι η μοίρα μας, είναι το αποτέλεσμα συγκεκριμένων κοινωνικών επιλογών και σχέσεων εξουσίας που μπορούν να ανατραπούν.
Ο δεύτερος λόγος: σε όλα μου τα ταξίδια, ακόμη και στις πιο άθλιες χωματερές και παραγκουπόλεις του κόσμου, συνάντησα ανθρώπους που αρνούνταν να γίνουν «απόβλητοι». Φτωχούς και κατατρεγμένους ανθρώπους που οργανώνονταν, μοιράζονταν, αντιστέκονταν, γελούσαν. Η αξιοπρέπεια και η αλληλεγγύη φυτρώνουν ακόμη και στα πιο αφιλόξενα εδάφη, πανέμορφα λουλούδια ανθίζουν ακόμα και στις χωματερές. Και στον επίλογο του βιβλίου μιλάω για μία συγκλονιστικά αισιόδοξη στιγμή που χαράχθηκε στο μυαλό μου σε μία χωματερή της Νικαράγουας.
Γι' αυτό πιστεύω ότι το πως θα εξελιχθεί ο κόσμος μας δεν είναι γραμμένο σε πέτρινες πλάκες. Εξαρτάται από το αν θα ξεπεράσουμε την απελπισία της μοναξιάς και τη μοναξιά της απελπισίας, αυτό το «είμαστε λίγοι» και το «δεν γίνεται τίποτα» που είναι τα πιο πολύτιμα όπλα των κυρίαρχων.
Δεν είμαστε λίγοι, το 90% των ανθρώπων στη γη έχει άμεσο υλικό συμφέρον για να αλλάξει η πορεία των πραγμάτων και να τερματιστεί η ξέφρενη πορεία προς την περιβαλλοντική και κοινωνική καταστροφή. Και δεν γίνεται τίποτα γιατί ακόμα δεν έχουμε βρει την κοινή γλώσσα και τα πολιτικά αιτήματα που θα μετατρέψουν την εμπειρία του κόσμου σε κοινωνική πάλη, σε πολιτικά αιτήματα και προγράμματα που θα αλλάζουν την κατάσταση. Και η αναζήτηση αυτής της κοινής γλώσσας και αυτών των πολιτικών είναι κάτι που αξίζει να ξεκινήσουμε και να μεταφέρουμε σαν ελπίδα στα παιδιά μας. Χρειαζόμαστε ένα νέο κοινωνικό-πολιτικό διαφωτισμό που θα νοηματοδοτήσει τις αποσπασματικές μας εμπειρίες. Η ιστορική αισιοδοξία είναι το ελάχιστο καθήκον μας μπροστά στο θαύμα της ζωής.
