«Δωσίλογοι και Ονειροπόλοι. Μια αληθινή ιστορία» (εκδ. ΤΟΠΟΣ 2026), είναι το νέο βιβλίο του Ξενοφώντα Κοντιάδη, που εκπλήσσει με την ποιότητα και την ταχύτητα που συγγράφει, παράλληλα με τις επιστημονικές του εργασίες και την επαγγελματική του δραστηριότητα.
Ένα βιβλίο που αφηγείται με συναρπαστικό τρόπο τη ζωή και τη δράση του «ονειροπόλου» Πέτρου Κόκκαλη, καθηγητή της Χειρουργικής, αργότερα υπουργού στην Κυβέρνηση του Βουνού και πολιτικού πρόσφυγα μετά το τέλος του Εμφυλίου, καθώς και του «δωσίλογου», καθηγητή της Γυναικολογίας και πρωθυπουργού της κατοχικής Κυβέρνησης Κωνσταντίνου Λογοθετόπουλου. Μέσα από την ιστορία των δύο παλιών φίλων και συναδέλφων, που γίνονται στην Κατοχή άσπονδοι εχθροί, παρουσιάζεται με μυθιστορηματικό τρόπο μία από τις πιο σκοτεινές περιόδους της σύγχρονης ελληνικής Ιστορίας.
-Ποιοι οι λόγοι πίσω από την εκδοτική και κοινωνική τάση επιστροφής σε εκείνη την ιστορική περίοδο και γιατί ακόμα ένα βιβλίο;
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Το ενδιαφέρον για την περίοδο 1941-1949 στην Ελλάδα παραμένει ανεξάντλητο, όχι από μια ανέξοδη παρελθοντολογία, αλλά επειδή οι πληγές εκείνης της δεκαετίας αποτελούν ακόμα το «γενετικό υλικό» της σύγχρονης ελληνικής κοινωνίας. Η αποτύπωση της Ιστορίας δεν είναι στατική. Κάθε εποχή θέτει νέα ερωτήματα στο παρελθόν. Τα τελευταία χρόνια έχουν ανοίξει αρχεία (εγχώρια, γερμανικά, βρετανικά, σοβιετικά) που προσφέρουν μια πιο σύνθετη εικόνα, μακριά από τις ασπρόμαυρες αφηγήσεις του παρελθόντος. Δείτε το διεθνές ενδιαφέρον που προκάλεσαν οι φωτογραφίες των εκτελεσμένων της Καισαριανής, οι οποίες πωλούνταν στο ebay και εκτοξεύτηκε η τιμή τους. Πάμε από την εποχή των ακλόνητων ιδεολογημάτων στην εποχή των «τεκμηρίων». Τα νέα ιστορικά βιβλία προσπαθούν να κατανοήσουν τις γκρίζες ζώνες της ανθρώπινης συμπεριφοράς πέρα από παραταξιακές σκοπιμότητες. Και βέβαια η αφήγηση μίας αληθινής ιστορίας βασισμένης σε υπαρκτά πρόσωπα και γεγονότα αναδεικνύει όψεις εκείνης της εποχής με ένα τρόπο που αγγίζει τον ψυχικό κόσμο, το συναίσθημα του αναγνώστη πιο άμεσα από ό,τι ένα επιστημονικό έργο.
-Tι οδηγεί δυο ανθρώπους της ίδιας κοινωνικής τάξης, με κοινές αφετηρίες, επιστημονική και πνευματική συγκρότηση να ακολουθήσουν αντίθετους δρόμους σε μια ακραία συνθήκη όπως η Κατοχή και ο πρώτος Εμφύλιος;
Η επιλογή ανάμεσα στην αντίσταση και τον δωσιλογισμό, ειδικά μέσα στην ίδια κοινωνική τάξη, αποτελεί ένα από τα πιο συναρπαστικά και ταυτόχρονα επώδυνα κεφάλαια της πολιτικής και κοινωνικής μας ιστορίας. Όταν δύο άνθρωποι με κοινή αφετηρία παίρνουν διαμετρικά αντίθετους δρόμους, η εξήγηση σπάνια είναι μονοδιάστατη.
Για τον καθηγητή της Ιατρικής Πέτρο Κόκκαλη που επέλεξε την Αντίσταση, το βίωμα των ναζιστικών θηριωδιών στην Κατοχή λειτούργησε ως υπαρξιακή πρόκληση. Η αστική του παιδεία, επηρεασμένη από τον πολιτικό φιλελευθερισμό και τις ανθρωπιστικές αξίες του Διαφωτισμού, του επέβαλε το καθήκον της προστασίας της πατρίδας, της αυτοδιάθεσης και της ελευθερίας, ακόμη και με προσωπικό κόστος.
Αντίθετα, για καθηγητή Κωνσταντίνο Λογοθετόπουλο που επέλεξε τον δωσιλογισμό παρά τη δολοφονία του γαμπρού του από τους ναζί, η κρίση υπήρξε ευκαιρία για συμμετοχή στην ανακατανομής ισχύος. Η θεωρία του μικρότερου κακού - δηλαδή συνεργαζόμαστε για να σώσουμε ό,τι σώζεται- χρησιμοποιήθηκε συχνά ως πρόφαση προσωπικού εφησυχασμού και εφαλτήριο για πλουτισμό, κατάληψη αξιωμάτων ή ακόμη και συντήρηση κεκτημένων.
-Θα μπορούσε να έχει συμβάλει στις επιλογές των πρωταγωνιστών εκείνης της ταραγμένης περιόδου, το κοινωνικό περιβάλλον και οι προσωπικές συναναστροφές;
Σε ένα τέτοιο διαταραγμένο και ρευστό καθεστώς, όπου καθένας προσπαθούσε είτε να επιβιώσει είτε να ενταχθεί κάπου για να νοηματοδοτήσει τη ζωή του, η οποία πολλές φορές κρεμόταν από μια κλωστή, η απόφαση κρινόταν από τις πρώτες επαφές, άρα ενίοτε από τυχαία γεγονότα. Μια γνωριμία με έναν αντιστασιακό πυρήνα ή αντίθετα η συμμετοχή σε έναν κοινωνικό κύκλο που συναναστρεφόταν τις δυνάμεις κατοχής για επιχειρηματικούς λόγους, μπορούσε να σπρώξει τα πρόσωπα οριστικά προς τη μία ή την άλλη κατεύθυνση. Τελικά, η διαφορά των πρωταγωνιστών του βιβλίου δεν ήταν κυρίως οι διαφορές στον ιδεολογικό τους προσανατολισμό πριν απο τον πόλεμο, αλλά στο πού έθεσαν το όριο της επιβίωσης και της προσωπικής του αξιοπρέπειας. Ο ένας θεώρησε ότι η συνείδησή του τον υποχρεώνει να πρωτοστατήσει στον αντιστασιακό αγώνα, ενώ ο άλλος ότι η ίδια τάξη του δίνει το δικαίωμα να πατήσει πάνω στα ερείπια μιας εξαθλιωμένης κοινωνίας.
-Επιλέξατε στο βιβλίο μία πολυφωνική γραφή όπου οι πρωταγωνιστές αφηγούνται οι ίδιοι, στα διαφορετικά κεφάλαια, τα βιώματα, τις σκέψεις και τις επιλογές τους. Τι θέλετε να αναδείξετε με αυτή την προσέγγιση;
Είναι συναρπαστικό να παρακολουθεί κανείς την εξέλιξη της σκέψης και της δράσης αυτών των ανθρώπων μέσα από τα βιώματά τους, όπως οι ίδιοι τα περιγράφουν και τα ερμηνεύουν. Έτσι αποκαλύπτονται τα διλήμματα και οι εσωτερικές αντιφάσεις τους. Συχνά λέμε πως στην ψυχοσύνθεση των ανθρώπων δεν είναι ρεαλιστική μία ασπρόμαυρη προσέγγιση. Οι προσωπικότητες είναι πολυδιάστατες και γεμάτες αντιφατικές. Υπάρχουν όμως και εκείνες οι στιγμές στη ζωή κάθε ανθρώπου, που πρέπει να πουν το μεγάλο Ναί ή το μεγάλο Όχι.. Κι αυτό ας το κρατήσουμε ως παρακαταθήκη για τη δική μας πορεία και στάση στα δημόσια πράγματα τις δύσκολες εποχές που βιώνουμε.
-Πώς συνδέεται με τη σημερινή πολιτική και κοινωνική πραγματικότητα η αναδρομή σε εκείνη τη ζοφερή περίοδο;
Η μελέτη των «ζoφερών εποχών» λειτουργεί ως προειδοποίηση και ως ένα παραστατικό μάθημα δημοκρατικής συνείδησης και επιστροφής στην πολιτική δράση. Δείχνει πόσο εύκολα μια κοινωνία μπορεί να διολισθήσει στον φανατισμό, τον αυταρχισμό και την απανθρωπιά. Τέλος, οι νέοι αναζητούν τις ρίζες τους πέρα από τα στείρα σχολικά εγχειρίδια, θέλοντας να καταλάβουν τις σιωπές των παππούδων τους. Σε κάθε περίπτωση, η Ιστορία δεν γράφεται για να βολέψει ή να κολακέψει κανέναν, αλλά για να μας κάνει να σκεφτόμαστε.
-Πόσο αντικειμενικός μπορεί να είναι ο συγγραφέας που τα αποτυπώνει αυτά, αν είναι απόγονος κάποιων από τους πρωταγωνιστές;
Το διακύβευμα είναι το τραύμα ή η ενδόμυχη ενοχή να μετατραπεί σε αντικειμενική γνώση. Η περίπτωση ενός συγγραφέα που αναμετράται με το σκοτεινό παρελθόν της οικογένειάς του είναι εξαιρετικά ενδιαφέρουσα ως προσωπική διαδρομή, καθώς η αντικειμενικότητα περνάει μέσα από συμπληγάδες, ως διεργασία «κάθαρσης». Συχνά, ένας απόγονος δωσίλογου, που υιοθετεί προοδευτικές αξίες και στάση ζωής, δεν γράφει απλώς Ιστορία, αλλά εκτελεί μια πράξη ηθικής αποκατάστασης. Έχει πρόσβαση σε μαρτυρίες, οικογενειακά κειμήλια και «σιωπές» που ένας εξωτερικός ερευνητής δεν θα έβρισκε ποτέ. Στην περίπτωσή μου βέβαια τα πράγματα είναι πιο σύνθετα, αφού ο παππούς μου σκοτώνεται ηρωικά από τους ναζί ενώ ο πεθερός του, ο προπάππος μου, θα συνεργαστεί στη συνέχεια μαζί τους.
