Κάθε κοινωνία χρειάζεται ένα τελετουργικό μετάβασης. Έναν θεσμό που σηματοδοτεί το πέρασμα από την παιδική ηλικία στην «κανονική» ζωή των ενηλίκων. Στις σύγχρονες κοινωνίες, όπου οι αρχαίες τελετές έχουν χαθεί, ο ρόλος αυτός έχει ανατεθεί σε εξεταστικά συστήματα. Στην Ελλάδα, οι Πανελλήνιες έχουν εξελιχθεί σε κάτι περισσότερο από εκπαιδευτική διαδικασία· έχουν μετατραπεί σε πολιτισμικό μύθο.
Και οι μύθοι, όπως γνωρίζουμε, δεν είναι ψέματα. Είναι ιστορίες που οργανώνουν την πραγματικότητα. Σύμφωνα με μια ωμή βιολογική ανάγνωση, ο 17χρονος εγκέφαλος βρίσκεται σε φάση έντονης αναδιοργάνωσης. Ο προμετωπιαίος φλοιός — υπεύθυνος για τη ρύθμιση της παρόρμησης και τη μακροπρόθεσμη σκέψη — δεν έχει ακόμη ωριμάσει πλήρως. Το σύστημα του φόβου, αντίθετα, λειτουργεί με πλήρη ισχύ. Όταν, λοιπόν, λέμε σε έναν έφηβο ότι «τώρα κρίνεται το μέλλον σου», δεν απευθυνόμαστε σε έναν ψυχικά ουδέτερο νου. Ενεργοποιούμε έναν ήδη ευαίσθητο μηχανισμό απειλής.
Η σύγχρονη κοινωνία δεν απαιτεί πλέον σπαθιά ή πεδία μάχης. Απαιτεί βαθμολογίες. Η επιβίωση δεν εξαρτάται από τη φυσική δύναμη, αλλά από την κοινωνική αναγνώριση. Η αναγνώριση αυτή, όμως, έχει γίνει σπάνιο αγαθό. Και έτσι η πρόσβαση σε αυτήν περνά μέσα από στενά, ιεραρχικά φίλτρα.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Οι Πανελλήνιες λειτουργούν ως ένας τεχνητός μηχανισμός κατανομής κύρους. Δεν αξιολογούν μόνο γνώσεις· κατανέμουν προσδοκίες, οικογενειακές ελπίδες, κοινωνικό κύρος. Με έναν τρόπο σχεδόν αόρατο, μετατρέπουν ένα σύνολο εφηβικών απαντήσεων σε αφήγηση ζωής: επιτυχία ή αποτυχία, άνοδος ή πτώση σημειώνει στο Dnews ο Αποστόλης Ζυμβραγάκης Φιλόλογος M.Ed., Συγγραφέας.
Εδώ γεννιέται ο μύθος. Ότι ένα γεγονός — μια εξέταση διάρκειας λίγων ωρών — μπορεί να καθορίσει μια ανθρώπινη διαδρομή δεκαετιών. Η κοινωνία επενδύει σε αυτόν τον μύθο γιατί της προσφέρει τάξη. Αν οι βαθμοί είναι αντικειμενικοί, τότε η ιεραρχία μοιάζει δίκαιη. Αν το σύστημα είναι αμερόληπτο, τότε οι νικητές δικαιούνται τη θέση τους. Ο μύθος της αξιοκρατίας λειτουργεί ως συγκολλητική ουσία.
{https://exchange.glomex.com/video/v-dihemklsc6lt?integrationId=40599y14juihe6ly}
Όμως κάθε μύθος έχει κόστος
Για ορισμένους εφήβους, ο φόβος της αποτυχίας δεν είναι απλή ανησυχία. Είναι υπαρξιακή απειλή. Όταν η αυτοεκτίμηση ταυτίζεται με το αποτέλεσμα, το άτομο παύει να διαχωρίζει την πράξη από την ταυτότητα. Το παιδί δεν αποτυγχάνει σε ένα τεστ· γίνεται το ίδιο αποτυχία. Και όταν η ταυτότητα απειλείται, ο εγκέφαλος αντιδρά σαν να βρίσκεται μπροστά σε φυσικό κίνδυνο.
Η τραγική διάσταση τέτοιων περιστατικών δεν εξηγείται μονοπαραγοντικά. Η ανθρώπινη ψυχική οδύνη είναι πολυπαραγοντική: βιολογική, κοινωνική, οικογενειακή, προσωπική. Ωστόσο, η συλλογική μας αφήγηση γύρω από τις εξετάσεις ενδέχεται να λειτουργεί ως ενισχυτής πίεσης. Όταν ένα σύστημα επαναλαμβάνει επί χρόνια ότι «τώρα παίζεται το μέλλον», δημιουργεί ένα πεδίο όπου η αποτυχία φαντάζει οριστική.
Η σύγχρονη κοινωνία ζει μέσα σε μια οικονομία σύγκρισης. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, οι πίνακες επιδόσεων, οι δημόσιες κατατάξεις ενισχύουν την ιδέα ότι η αξία είναι μετρήσιμη. Ο άνθρωπος καλείται να μετατραπεί σε σύνολο δεδομένων. Στο πλαίσιο αυτό, οι εξετάσεις δεν είναι απλώς εκπαιδευτικό εργαλείο αξιολόγησης γνώσεων, αλλά τελετουργία κοινωνικής ιεράρχησης.
Κι όμως, η ανθρώπινη ζωή δεν είναι γραμμική συνάρτηση. Δεν ακολουθεί μία και μόνο ανεξάρτητη μεταβλητή. Η πορεία ενός ατόμου διαμορφώνεται από τυχαία γεγονότα, σχέσεις, αποτυχίες, επανεκκινήσεις. Η ιστορία της ανθρωπότητας είναι γεμάτη από ανθρώπους που απέτυχαν σε πρώιμα στάδια και ανασυντάχθηκαν αργότερα. Η γραμμική αφήγηση «καλή σχολή = επιτυχημένη ζωή» είναι κοινωνικά χρήσιμη, αλλά εμπειρικά υπεραπλουστευμένη.
{https://exchange.glomex.com/video/v-dihir44cgokx?integrationId=40599y14juihe6ly}
Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν οι εξετάσεις πρέπει να υπάρχουν. Το ερώτημα είναι τι σημαίνουν. Είναι εργαλείο αξιολόγησης γνώσεων ή τελετή κοινωνικής ιεράρχησης; Αν λειτουργούν ως το μοναδικό κριτήριο αξίας, τότε μετατρέπονται σε μηχανισμό υπερβολικής πίεσης. Αν εντάσσονται σε ένα ευρύτερο σύστημα πολλαπλών διαδρομών, τότε η βαρύτητά τους μειώνεται.
Η πρόκληση είναι να απομυθοποιήσουμε, χωρίς να απαξιώσουμε. Να αναγνωρίσουμε τη σημασία τους, χωρίς να τις μετατρέψουμε σε απόλυτο ορίζοντα. Να διδάξουμε στους νέους ότι η αποτυχία είναι πληροφορία, όχι ταυτότητα.
Ίσως η πιο ριζοσπαστική αλλαγή δεν είναι εκπαιδευτική, αλλά αφηγηματική. Να πάψουμε να λέμε ότι «τώρα κρίνεται η ζωή σου». Να αρχίσουμε να λέμε ότι «τώρα δοκιμάζεις ένα από τα πολλά μονοπάτια». Όταν αλλάζει η αφήγηση, αλλάζει και η βιολογία του φόβου.
Σε έναν κόσμο όπου οι μύθοι διαμορφώνουν πραγματικότητες, έχουμε ευθύνη για τις ιστορίες που επαναλαμβάνουμε. Αν οι εξετάσεις είναι μύθος, ας είναι μύθος που ενθαρρύνει τη μάθηση και όχι τον πανικό. Αν είναι τελετή ενηλικίωσης, ας είναι τελετή που σηματοδοτεί τις δυνατότητες και όχι τους αποκλεισμούς.
Η κοινωνία δεν μπορεί να εξαλείψει πλήρως την πίεση. Μπορεί, όμως, να επιλέξει αν θα τη μετατρέπει σε κινητήριο δύναμη ή σε υπαρξιακό βάρος. Και ίσως εκεί κρίνεται τελικά, όχι το μέλλον ενός μαθητή, αλλά η ωριμότητα μιας κοινωνίας που τον διαμορφώνει.
{https://exchange.glomex.com/video/v-digqiiqphywx?integrationId=40599y14juihe6ly}
