Η ανάπτυξη των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (ΑΠΕ) είναι αναγκαία για την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης και τη μείωση της εξάρτησης από εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα. Μέσω των Ενεργειακών Κοινοτήτων δίνεται η δυνατότητα στους πολίτες να παράγουν συλλογικά την ενέργεια που καταναλώνουν. Παράλληλα, η ψηφιακή μετάβαση ανοίγει νέες δυνατότητες.
Ο τρόπος, όμως, με τον οποίο σχεδιάζονται και υλοποιούνται οι δύο μεταβάσεις θέτει κρίσιμα ερωτήματα: ποιος αποφασίζει, ποιος πληρώνει, ποιος ωφελείται και ποιες ανάγκες προηγούνται;
Οι αντιφάσεις είναι ορατές: Το Δημόσιο δεν διαθέτει την πλειοψηφία στη ΔΕΗ, η εξάρτηση από το φυσικό αέριο παραμένει, ενώ μέρος της δυνητικής παραγωγής των ΑΠΕ περικόπτεται λόγω ανεπαρκών δικτύων και αποθήκευσης. Ταυτόχρονα σχεδιάζονται ενεργοβόρα data centers και χιλιάδες νοικοκυριά δυσκολεύονται να καλύψουν τις ενεργειακές τους ανάγκες.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
«Πτολεμαΐδα 5»: Γιατί επισπεύδεται η απόσυρσή της;
Το 2019 η κυβέρνηση ανακοίνωσε ένα επιταχυνόμενο πρόγραμμα απολιγνιτοποίησης και ο Εθνικός Κλιματικός Νόμος του 2022 όρισε την 31η Δεκεμβρίου 2028 ως καταληκτική ημερομηνία για την ηλεκτροπαραγωγή από λιγνίτη. Όμως η εξάρτηση από το ακριβό εισαγόμενο φυσικό αέριο παραμένει σημαντική, καθώς το 2025 κάλυψε περίπου το 39% της εγχώριας ηλεκτροπαραγωγής.
Η μονάδα «Πτολεμαΐδα 5», ισχύος 660 MW, κόστισε περίπου 1,5 δισ. ευρώ και λειτουργεί εμπορικά από το 2023. Ενώ ο εθνικός σχεδιασμός προέβλεπε λιγνιτική λειτουργία έως το 2028, η ΔΕΗ προγραμμάτισε τη διακοπή της στο τέλος του 2026 και τη μετατροπή της σε μονάδα φυσικού αερίου, με εκτιμώμενο πρόσθετο κόστος 400–420 εκατ. ευρώ.
Σύμφωνα με δημοσίευμα της «Καθημερινής», ο ΑΔΜΗΕ εισηγήθηκε στις 7 Απριλίου 2026 να παραμείνει η «Πτολεμαΐδα 5» διαθέσιμη τουλάχιστον έως το τέλος του 2027, προειδοποιώντας ότι η απόσυρσή της ενέχει υψηλό κίνδυνο για την ασφαλή ηλεκτροδότηση τον χειμώνα. Τον Σεπτέμβριο η ΡΑΑΕΥ τάχθηκε υπέρ της διατήρησής της έως τον Μάρτιο του 2027, ενώ η ΔΕΗ επιμένει στη διακοπή στο τέλος του 2026.
Το μεγάλο data center της Κοζάνης
Στον Άγιο Δημήτριο Κοζάνης σχεδιάζεται, στο πλαίσιο συνεργασίας της ΔΕΗ με την Amazon Web Services, μεγάλο data center με αρχική προβλεπόμενη ισχύ τροφοδοσίας 300 MW και δυνατότητα επέκτασης έως το 1 GW. Εάν λειτουργούσε συνεχώς σε πλήρη ισχύ, η ετήσια κατανάλωσή του θα έφτανε τις 2,6 TWh, ποσότητα που αντιστοιχεί περίπου στο 5% της συνολικής ζήτησης ηλεκτρικής ενέργειας της Ελλάδας το 2025.
Η ΔΕΗ αναφέρει ότι θα διαθέσει ενέργεια από ΑΠΕ και συνδέει το έργο με τη μετατροπή της «Πτολεμαΐδας 5» σε μονάδα αερίου. Αυτό όμως δεν απαντά στο πώς θα καλύπτεται η συνεχής ζήτηση ηλεκτρικής ενέργειας. Υπάρχει και το ζήτημα του νερού: οι ανάγκες του έργου και οι σωρευτικές επιπτώσεις στους υδατικούς πόρους πρέπει να αξιολογηθούν, με πλήρη ενημέρωση της τοπικής κοινωνίας.
Ιωάννινα: Ενεργειακή φτώχεια, αιθαλομίχλη και επενδύσεις σε data centers
Σύμφωνα με την Eurostat, το 2025 το 18,1% του πληθυσμού στην Ελλάδα αδυνατούσε να θερμάνει επαρκώς την κατοικία του. Το υψηλό κόστος θέρμανσης οδηγεί τα νοικοκυριά σε φθηνότερες, αλλά περισσότερο ρυπογόνες επιλογές θέρμανσης. Στα Ιωάννινα, η καύση ξύλου και άλλων στερεών καυσίμων, σε συνδυασμό με τις ιδιαίτερες συνθήκες του λεκανοπεδίου, συμβάλλει στην αιθαλομίχλη.
Ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος κατατάσσει τα Ιωάννινα και άλλες 13 ελληνικές πόλεις στο 30% των 761 ευρωπαϊκών πόλεων με τον υψηλότερο εκτιμώμενο κίνδυνο θνησιμότητας από τη μακροχρόνια έκθεση σε βασικούς ατμοσφαιρικούς ρύπους, με τα Ιωάννινα να έχουν τη χειρότερη επίδοση στην Ελλάδα.
Σχεδόν 13 χρόνια μετά τις Κοινές Υπουργικές Αποφάσεις του 2013 και του 2014, που προέβλεπαν επιδότηση ρεύματος τις ημέρες έντονης ρύπανσης, εξακολουθεί να συζητιέται η εφαρμογή τους, ενώ το πρόγραμμα για την επιδότηση αντλιών θερμότητας, ύψους 5 εκατ. ευρώ, παραμένει σε εκκρεμότητα.
Στη Βιομηχανική Περιοχή σχεδιάζονται δύο data centers συνολικής ισχύος 29,5 MW, που υπήχθησαν χωριστά σε Πρότυπες Περιβαλλοντικές Δεσμεύσεις, χωρίς εκτίμηση των σωρευτικών επιπτώσεων σε δίκτυο, ενέργεια και νερό. Το ένα εντάχθηκε στον Αναπτυξιακό Νόμο με προϋπολογισμό 33,8 εκατ. ευρώ και προβλεπόμενη δημόσια επιχορήγηση 18,9 εκατ. ευρώ.
Εύλογα τίθενται τα ερωτήματα: Με ποια κριτήρια κατανέμονται οι δημόσιοι πόροι; Γιατί να μη στηριχθούν ανάλογα τα νοικοκυριά και οι Ενεργειακές Κοινότητες;
Ενεργειακή μετάβαση: Τι πήγε λάθος στον σχεδιασμό;
Το πρόβλημα δεν ήταν η στροφή στις ΑΠΕ, αλλά το ότι η απολιγνιτοποίηση και η ανάπτυξη των ΑΠΕ προχώρησαν γρήγορα, ενώ οι επενδύσεις σε δίκτυα και αποθήκευση καθυστέρησαν.
Το 2025 εκτιμάται ότι περικόπηκαν περίπου 1,87 TWh δυνητικής παραγωγής από ΑΠΕ. Παράλληλα, όταν μειώνεται η παραγωγή τους, η ζήτηση καλύπτεται σε σημαντικό βαθμό από μονάδες φυσικού αερίου, που συχνά καθορίζουν τη χονδρεμπορική τιμή του ρεύματος.
Με την απώλεια του πλειοψηφικού ελέγχου της ΔΕΗ το 2021, το Δημόσιο έχασε ένα ισχυρό εργαλείο άμεσης παρέμβασης για την ενεργειακή ασφάλεια και την προστασία των καταναλωτών.
Υπήρχε και υπάρχει εναλλακτική: Οι Ενεργειακές Κοινότητες
Οι Ενεργειακές Κοινότητες, που θεσμοθετήθηκαν στην Ελλάδα το 2018, δίνουν τη δυνατότητα σε πολίτες, δήμους και τοπικούς φορείς να παράγουν συλλογικά καθαρή ενέργεια, μειώνοντας σημαντικά το κόστος των λογαριασμών ρεύματος. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, με σύστασή της τον Απρίλιο του 2026, κάλεσε τα κράτη μέλη να περιορίσουν τα εμπόδια στη σύνδεσή τους στο δίκτυο και να τις στηρίξουν χρηματοδοτικά.
Στην Ελλάδα, όμως, η συλλογική αυτοπαραγωγή παραμένει στο περιθώριο. Σύμφωνα με την 9η ανασκόπηση του Green Tank, από τα 2.562 MW ηλεκτρισμένων έργων Ενεργειακών Κοινοτήτων, μόλις 114,1 MW (4,4%) αφορούν αυτοπαραγωγή για την κάλυψη των ενεργειακών αναγκών των μελών τους.
Προτεραιότητα στην κοινωνία
Η επέκταση των data centers απαιτεί ολοκληρωμένο εθνικό και περιφερειακό σχεδιασμό, με σωρευτική αξιολόγηση των αναγκών τους σε ηλεκτρική ενέργεια, νερό και δίκτυα και αυστηρούς κανόνες ώστε οι επενδυτές να αναλαμβάνουν το κόστος των πρόσθετων υποδομών αλλά και της ισχύος που δεσμεύουν.
Ο πολίτης στην Κοζάνη, στην Πτολεμαΐδα ή στα Ιωάννινα εύλογα αναρωτιέται: «Τι κερδίζω εγώ από όλα αυτά;»
Μια θετική απάντηση προϋποθέτει διαφάνεια και διαφορετικές προτεραιότητες: η τεχνολογία πρέπει να υπηρετεί την κοινωνία, ενώ η ενέργεια και το νερό πρέπει να αντιμετωπίζονται ως κοινά αγαθά. Αν θέλουμε ψηφιακές υποδομές, ας τις σχεδιάσουμε με γνώμονα το δημόσιο συμφέρον και την προστασία του περιβάλλοντος.
Αν θέλουμε μια δίκαιη ενεργειακή μετάβαση, χρειάζεται να επαναφέρουμε τη ΔΕΗ σε καθεστώς ισχυρού δημόσιου ελέγχου, να στηρίξουμε τις Ενεργειακές Κοινότητες και να επενδύσουμε σε δίκτυα, στην αποθήκευση ενέργειας και σε στοχευμένα προγράμματα επιδότησης για την ενεργειακή αναβάθμιση των κατοικιών και την πρόσβαση σε καθαρή, οικονομικά προσιτή ενέργεια.
(Ο Σάββας Δημητριάδης είναι Ερευνητής, συνεργάτης της Επιτροπής Ερευνών ΕΛΚΕ του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, Επιστημονικός Συνεργάτης της Ομάδας Κοινών, Ομότιμης Παραγωγής και Αποκέντρωσης του ΙΝΑΤ)
