Στα τέλη της δεκαετίας του ’70, όταν άρχισα να ασχολούμαι με τα οικονομικά, ήταν και πάλι μια περίοδος υψηλού πληθωρισμού. Τότε ο πληθωρισμός προερχόταν από τα δύο κύματα αυξήσεων στις τιμές του πετρελαίου από τον ΟΠΕΚ, αλλά αυτές οι αυξήσεις επηρέαζαν οικονομίες στο δυτικό κόσμο που έβγαιναν από μια περίοδο με αυξανόμενους μισθούς, σχεδόν πλήρη απασχόληση και ισχυρά συνδικάτα. Με αυτή την έννοια, οι εργαζόμενοι είχαν την ισχύ να περιορίσουν τις απώλειες στον πραγματικό μισθό από την επίδραση του πληθωρισμού. Το ενδιαφέρον είναι ότι σε εκείνη τη συγκυρία ήταν οι δεξιοί οικονομολόγοι που ανησυχούσαν για τις επιπτώσεις του πληθωρισμού. Μάλιστα, αν εξαιρέσουμε το φαινόμενο του υπερπληθωρισμού, δεν ήταν σαφές γιατί ένας πληθωρισμός της τάξης του 3%-5% αποτελούσε ιδιαίτερο πρόβλημα, αν εξαιρέσει κανείς τους κατόχους χρηματοπιστωτικών περιουσιακών στοιχείων (financial assets). Σε μια κατάσταση όπου οι μονεταριστές ζητούσαν περιοριστική νομισματική πολιτική για να μειωθεί ο πληθωρισμός, οι αριστεροί οικονομολόγοι επιχειρηματολογούσαν ότι αυτή η πολιτική είχε να κάνει περισσότερο με τον έλεγχο του κόσμου της εργασίας παρά με τη μείωση του πληθωρισμού. Δηλαδή, μια περιοριστική πολιτική έδινε σήμα στις επιχειρήσεις ότι, αν δέχονταν ή συμβιβάζονταν με τις απαιτήσεις των εργαζομένων για υψηλότερους μισθούς (για να καλύψουν τις απώλειες του πληθωρισμού), τότε θα επηρεαζόταν η κερδοφορία τους, καθώς η κυβέρνηση δεν θα τις ανακούφιζε αυξάνοντας τη ζήτηση.
Η σημερινή συγκυρία είναι αρκετά διαφορετική. Χωρίς ισχυρά συνδικάτα, οι επιπτώσεις του πληθωρισμού είναι επώδυνες για τον κόσμο της εργασίας, οδηγώντας είτε σε στασιμότητα είτε σε μείωση του πραγματικού μισθού. Γι’ αυτό ακριβώς οι αριστεροί οικονομολόγοι —και όχι μόνο οι δεξιοί— ασχολούνται τόσο έντονα με το φαινόμενο. Στις περισσότερες χώρες του δυτικού κόσμου πλέον, ο πληθωρισμός έρχεται να «κουμπώσει» σε οικονομίες που ήδη έχουν χαμηλούς μισθούς, κακές συνθήκες εργασίας, υποαπασχόληση και συρρίκνωση του κοινωνικού κράτους. Με άλλα λόγια, αν υποθέσουμε ότι ο πληθωρισμός εξαφανιζόταν δια μαγείας σε μια μέρα, τα παραπάνω δομικά προβλήματα θα παρέμεναν. Είναι σωστή η έμφαση στα προβλήματα της καθημερινότητας, αλλά είναι εξίσου σωστό να ειπωθεί ότι το πρόβλημα αυτό απλώς επιδεινώνει μια ήδη πολύ προβληματική κατάσταση. Και γι’ αυτό βλέπουμε τις δυσκολίες όλων των πολιτικών οικογενειών να διαμορφώσουν ένα πλαίσιο με ευρύτερες συναινέσεις. Αρκεί να δει κανείς την αποτυχία στις πρόσφατες ενδιάμεσες εκλογές του Τραμπ, δηλαδή της ακροδεξιάς, την αποτυχία του δεξιού Μερτς, καθώς και εκείνη του κεντρώου Μακρόν (ο Θεός να τον κάνει κεντρώο) και του κεντροαριστερού Στάρμερ.
Στην Ελλάδα δε, η κατάσταση είναι ακόμα χειρότερη. Είτε αποκλίνει είτε συγκλίνει με απογοητευτικά χαμηλούς ρυθμούς με μια Ε.Ε. της οποίας οι οικονομικές επιδόσεις είναι κάθε άλλο παρά αισιόδοξες. Η τελευταία ανακοίνωση της ΕΛΣΤΑΤ για τον ετήσιο πληθωρισμό του Οκτωβρίου ήταν στο 5,7%. Το αποτέλεσμα αυτού του πληθωρισμού είναι να ροκανίζει τους μισθούς (κατώτατο και μέσο), ενώ τα συνεχόμενα έκτακτα μέτρα της κυβέρνησης απλώς καλύπτουν ένα μέρος των απωλειών που προκύπτουν από τις υψηλότερες τιμές. Τα πλουσιότερα στρώματα περιορίζονται πολύ λιγότερο — καθώς το καλάθι των φτωχότερων στρωμάτων έχει πολύ μεγαλύτερο πληθωρισμό από τον μέσο όρο — και με αυτόν τον τρόπο οι ανισότητες καλά κρατούν.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Το βαθύτερο πρόβλημα παραμένει. Διότι, ακόμα και χωρίς αυτή τη συγκυρία του υψηλού πληθωρισμού, τα δομικά προβλήματα παραμένουν. Για παράδειγμα, σε σχέση με τους μισθούς, σύμφωνα με τη Eurostat, ο μέσος ετήσιος μισθός για το 2025 στην Ελλάδα είναι στα 18.800 ευρώ· αμέσως από κάτω μας βρίσκεται η Βουλγαρία (τελευταία) με 16.200 ευρώ και αμέσως από πάνω η Ουγγαρία με 20.100 ευρώ. Όπως έγραψε πρόσφατα ο Κ. Καλλίτσης, στην εκπαίδευση η ιδιωτική δαπάνη αντιπροσωπεύει το 1,9% της συνολικής καταναλωτικής δαπάνης των νοικοκυριών, έναντι 0,9% που είναι ο μέσος όρος στους 27 της Ε.Ε., ενώ σύμφωνα με τα τελευταία διαθέσιμα στοιχεία της Eurostat, τα ελληνικά νοικοκυριά πληρώνουν από την τσέπη τους το 34,3% της συνολικής δαπάνης για την υγεία, με τον μέσο όρο της Ε.Ε. να βρίσκεται στο 14,9%. Δηλαδή, και στις δύο περιπτώσεις, οι Έλληνες πληρώνουν πάνω από το διπλάσιο του μέσου όρου της Ε.Ε. Τα προβλήματα στη στέγαση είναι ακόμα πιο ανησυχητικά, καθώς το 26,4% των πολιτών ξοδεύει περισσότερο από το 40% του εισοδήματός του για στέγαση, ποσοστό 3,5 φορές πάνω από τον μέσο όρο της Ε.Ε. (7,6%). Και επαναλαμβάνω, όλα αυτά τα στοιχεία αφορούν μια Ευρώπη που αντιμετωπίζει μεγάλη δυσαρέσκεια από πολλά στρώματα της κοινωνίας, η οποία μεταφράζεται σε πολιτική αστάθεια.
Με λίγα λόγια, είναι σαφές ότι το άμεσο πρόβλημα που αντιμετωπίζουν οι Έλληνες και οι Ελληνίδες είναι η ακρίβεια. Από την άλλη, τα υποβόσκοντα δομικά προβλήματα είναι εξαιρετικά έντονα. Έχουμε μια οικονομία που παράγει χαμηλούς μισθούς, υποαπασχόληση και δουλειές χωρίς σχεδόν καμία προοπτική επαγγελματικής ανόδου. Γι’ αυτόν τον λόγο ζορίζεται ολόκληρο το πολιτικό φάσμα. Σε αυτό το πλαίσιο, τα μέτρα που προτείνονται για την άμεση αντιμετώπιση της ακρίβειας δεν φτάνουν. Οι ad-hoc επιδοτήσεις δεν λύνουν τα δομικά προβλήματα. Χρειαζόμαστε μια κοινωνική και πολιτική πλειοψηφία η οποία, την ίδια ώρα που θα αντιμετωπίζει την ακρίβεια, θα θέτει τα θεμέλια μιας οικονομίας ικανής να παράγει καλύτερα αμειβόμενες θέσεις εργασίας και να στηρίζει τους δημόσιους θεσμούς στην παιδεία, την υγεία και τη στέγαση.
(Ο Ευκλείδης Τσακαλώτος είναι πρώην υπουργός, στέλεχος της Νέας Αριστεράς- Το άρθρο αποτελεί αναδημοσίευση από το Κ-Report)
