Σκοπός του παρόντος κειμένου είναι η κριτική αποτίμηση του ισχύοντος θεσμικού πλαισίου αξιολόγησης των πανεπιστημίων από την Εθνική Αρχή Ανώτατης Εκπαίδευσης (ΕΘΑΑΕ), βάσει του οποίου κατανέμεται μέρος της κρατικής χρηματοδότησής τους.
Το επιχείρημα αναπτύσσεται μέσα από επτά βασικές επισημάνσεις. Αφετηρία της ανάλυσης αποτελεί η αναγνώριση ότι το σύστημα της ΕΘΑΑΕ εισήγαγε ορισμένους σαφέστερους και περισσότερο διαφανείς κανόνες σε σχέση με το παρελθόν. Το κρίσιμο ερώτημα, όμως, δεν είναι μόνο αν υφίσταται ένα σύστημα αξιολόγησης, αλλά τι ακριβώς αξιολογεί, ποια κριτήρια χρησιμοποιεί, ποιες συμπεριφορές επιβραβεύει και ποιες ανισότητες ενδέχεται να αναπαράγει.
1η επισήμανση: Το σύστημα αξιολόγησης της ΕΘΑΑΕ αποτέλεσε θετική θεσμική μεταβολή
Το σύστημα που θεσπίστηκε το 2020 αποτέλεσε μια σημαντική θεσμική μεταβολή. Επιχείρησε να περιορίσει την αυθαιρεσία στην κατανομή της χρηματοδότησης, εισήγαγε σαφέστερους κανόνες και συνέδεσε, για πρώτη φορά, ένα μέρος της τακτικής επιχορήγησης των πανεπιστημίων με ποσοτικά και ποιοτικά κριτήρια.
Σήμερα, το 70% της σχετικής επιχορήγησης κατανέμεται βάσει ποσοτικών κριτηρίων, στα οποία περιλαμβάνονται ο αριθμός των Τμημάτων και των προπτυχιακών φοιτητών, η διάρκεια των προγραμμάτων σπουδών, οι απαιτήσεις εργαστηριακού εξοπλισμού, η γεωγραφική διασπορά, ο αριθμός του μόνιμου προσωπικού και το ύψος ορισμένων λειτουργικών δαπανών.
Το υπόλοιπο 30% κατανέμεται βάσει δεικτών ποιότητας και επιτευγμάτων. Οι δείκτες αυτοί οργανώνονται σε πέντε θεματικές ενότητες. Κάθε πανεπιστήμιο συμμετέχει υποχρεωτικά στην ενότητα «Συνεχής βελτίωση των βασικών ακαδημαϊκών δραστηριοτήτων» και επιλέγει δύο ακόμη από τις ακόλουθες τέσσερις ενότητες:
- «Αριστεία στην έρευνα και επιδόσεις του επιστημονικού προσωπικού»,
- «Διασύνδεση με την κοινωνία και την αγορά εργασίας και αξιοποίηση της παραγόμενης γνώσης»,
- «Διεθνοποίηση»,
- «Ποιότητα του πανεπιστημιακού περιβάλλοντος».
Η εισαγωγή κανόνων, δεικτών και δημοσιοποιημένων διαδικασιών πρέπει, κατ’ αρχήν, να αξιολογηθεί θετικά. Η αναγνώριση αυτή είναι αναγκαία, όχι μόνο για λόγους επιστημονικής ισορροπίας, αλλά και επειδή η κριτική σε ένα σύστημα είναι περισσότερο πειστική όταν διακρίνει τις θετικές θεσμικές καινοτομίες από τις επιμέρους αδυναμίες και τις πολιτικές συνέπειές του.
Το γεγονός, όμως, ότι ένα σύστημα είναι περισσότερο τυποποιημένο από το προηγούμενο δεν σημαίνει αυτομάτως ότι είναι και ουδέτερο, δίκαιο ή αποτελεσματικό. Η διαφάνεια των κανόνων δεν εγγυάται από μόνη της τη δικαιοσύνη των αποτελεσμάτων τους.
2η επισήμανση: Η αξιολόγηση της ΕΘΑΑΕ αφορά ένα μικρό μόνο μέρος της συνολικής χρηματοδότησης
Οι δημόσιες δαπάνες για την ανώτατη εκπαίδευση ανέρχονταν το 2023 περίπου στο 0,7% του ΑΕΠ, δηλαδή σε περίπου 1,6 δισ. ευρώ.[2]
Η αξιολόγηση της ΕΘΑΑΕ δεν αφορά το σύνολο της δημόσιας χρηματοδότησης των ΑΕΙ. Εφαρμόζεται μόνο στην καθαρή λειτουργική επιχορήγηση,[3] η οποία ανέρχεται περίπου σε 108 εκατ. ευρώ. Αντιστοιχεί, επομένως, σε ένα μικρό ποσοστό της συνολικής δημόσιας χρηματοδότησης των πανεπιστημίων, της τάξης του 6% έως 7%.
Στον ίδιο μηχανισμό δεν εντάσσονται η μισθοδοσία, το Πρόγραμμα Δημοσίων Επενδύσεων, οι πόροι του ΕΣΠΑ και του Ταμείου Ανάκαμψης, καθώς και σειρά ειδικών χρηματοδοτήσεων[1]. Πρόκειται, συνολικά, για περισσότερο από το 90% των δημόσιων χρηματοδοτικών ροών προς τα ΑΕΙ.
Στο σημείο αυτό αναδεικνύεται μια πρώτη και αποφασιστική αντίφαση. Από τη μία πλευρά, οικοδομείται ένας σύνθετος μηχανισμός αξιολόγησης, ο οποίος απαιτεί από τα ιδρύματα να συλλέγουν δεδομένα, να παρακολουθούν δείκτες, να οργανώνουν διοικητικούς μηχανισμούς τεκμηρίωσης και να προσαρμόζουν τη στρατηγική τους. Από την άλλη, η μεγάλη πλειονότητα της χρηματοδότησης κατανέμεται μέσω διαφορετικών διαδικασιών, οι οποίες δεν συγκροτούν πάντοτε ένα ενιαίο, απολύτως διαφανές και εύκολα ελέγξιμο σύστημα.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η μισθοδοσία ή τα συγχρηματοδοτούμενα προγράμματα θα μπορούσαν ή θα έπρεπε να κατανέμονται με τον ίδιο ακριβώς τρόπο όπως η τακτική λειτουργική επιχορήγηση. Σημαίνει, όμως, ότι απαιτείται ενιαία και δημόσια αποτύπωση όλων των χρηματοδοτικών ροών προς τα ΑΕΙ, ώστε να είναι γνωστό ποιο πανεπιστήμιο χρηματοδοτείται, από ποια πηγή, με ποια κριτήρια και για ποιον σκοπό.
Η διαφάνεια δεν μπορεί να εξαντλείται στο 6% της χρηματοδότησης, ενώ το υπόλοιπο 94% παραμένει κατακερματισμένο σε διαφορετικές και όχι πάντοτε συγκρίσιμες διαδικασίες.
3η επισήμανση: Όταν το πλεονέκτημα παράγει νέο πλεονέκτημα
Μία από τις βασικές αδυναμίες του συστήματος είναι ότι οι ήδη διαθέσιμοι χρηματικοί, ανθρώπινοι και οργανωτικοί πόροι χρησιμοποιούνται, άμεσα ή έμμεσα, ως κριτήρια για την κατανομή νέων πόρων.
Ένα πανεπιστήμιο που διαθέτει μεγαλύτερη χρηματοδότηση έχει τη δυνατότητα να πραγματοποιεί υψηλότερες δαπάνες, να συγκροτεί περισσότερες υποστηρικτικές δομές και να στελεχώνει αποτελεσματικότερα τις υπηρεσίες του. Εφόσον οι δαπάνες, η στελέχωση και η οργανωτική επάρκεια αποτυπώνονται θετικά στους δείκτες αξιολόγησης, το ίδρυμα αξιολογείται ευνοϊκότερα και αποκτά τη δυνατότητα να εξασφαλίσει ακόμη περισσότερους πόρους.
Το ίδιο πρόβλημα εμφανίζεται και ως προς το προσωπικό. Η Πολιτεία δεν διαθέτει πάντοτε στα πανεπιστήμια τις αναγκαίες θέσεις και, στη συνέχεια, το σύστημα τα αξιολογεί δυσμενώς επειδή είναι υποστελεχωμένα. Το Πάντειο Πανεπιστήμιο, για παράδειγμα, διαθέτει περίπου το 30% του προσωπικού που προβλέπεται στον Οργανισμό του.
Υπό αυτές τις συνθήκες, η ύπαρξη ή η επαρκής στελέχωση ορισμένων δομών, όπως του Γραφείου Διασύνδεσης, της Υπηρεσίας Ψυχολογικής Υποστήριξης, του Γραφείου Υποστήριξης Διδασκαλίας ή της Μονάδας Διασφάλισης Ποιότητας, κινδυνεύει να αντιμετωπίζεται ως «πολυτέλεια». Στην πραγματικότητα, η λειτουργία αυτών των υπηρεσιών αποτελεί ουσιώδη προϋπόθεση για την εκπλήρωση της σύγχρονης ακαδημαϊκής και κοινωνικής αποστολής ενός πανεπιστημίου.
Η σχέση ανάμεσα στους πόρους και στην επίδοση είναι, ασφαλώς, αμφίδρομη. Η αποτελεσματική διοίκηση μπορεί να βελτιώσει την αξιοποίηση των διαθέσιμων πόρων. Δεν μπορεί, όμως, να θεωρείται ότι η διοικητική αποτελεσματικότητα αρκεί για να αντισταθμίσει συστηματικά και μακροχρόνια ελλείμματα χρηματοδότησης και στελέχωσης.
Όταν η έλλειψη ανθρώπινων και χρηματικών πόρων παρουσιάζεται ως οργανωτική αποτυχία και η αποτυχία αυτή χρησιμοποιείται για να δικαιολογήσει τη χορήγηση ακόμη λιγότερων πόρων, δεν έχουμε απλώς αξιολόγηση. Έχουμε έναν μηχανισμό θεσμικής αναπαραγωγής της ανισότητας.
Δημιουργείται, έτσι, ένας ενάρετος κύκλος για τα ισχυρότερα ιδρύματα και ένας φαύλος κύκλος για τα υποχρηματοδοτούμενα: το προϋπάρχον πλεονέκτημα μετατρέπεται σε τεκμήριο αξίας, ενώ το προϋπάρχον μειονέκτημα μετατρέπεται σε τεκμήριο αποτυχίας.
4η επισήμανση: Όταν το «ποιοτικό» σκέλος παύει να είναι ποιοτικό
Το 70% της σχετικής επιχορήγησης κατανέμεται μέσω κανονικοποίησης βάσει των ποσοτικών χαρακτηριστικών των ιδρυμάτων. Το υπόλοιπο 30% παρουσιάζεται ως χρηματοδότηση βάσει ποιοτικών χαρακτηριστικών. Θεωρητικά, αυτό το τμήμα θα έπρεπε να επιβραβεύει την ερευνητική, εκπαιδευτική και ακαδημαϊκή ποιότητα.
Ωστόσο, αφού υπολογιστεί η ποιοτική επίδοση, το αποτέλεσμα σταθμίζεται εκ νέου βάσει ποσοτικών χαρακτηριστικών. Η δεύτερη αυτή κανονικοποίηση ευνοεί συστηματικά τα μεγάλα, κεντρικά και πολυθεματικά πανεπιστήμια.
Τα αποτελέσματα είναι χαρακτηριστικά:
- Το ΕΚΠΑ και το ΑΠΘ λαμβάνουν από 12,4% της σχετικής χρηματοδότησης, ενώ χωρίς τον συντελεστή βαρύτητας θα λάμβαναν από 9,7%.
- Το Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο λαμβάνει 0,9%, ενώ χωρίς τον συντελεστή βαρύτητας θα λάμβανε 2,2%. Το ΕΜΠ λαμβάνει 1,6% αντί 2,8%. Το ΟΠΑ λαμβάνει 2% αντί 3% και το Πάντειο Πανεπιστήμιο λαμβάνει 1,6% αντί 2,3%.
Στην περίπτωση του Παντείου, αυτό σημαίνει ότι, ενώ σήμερα λαμβάνει περίπου 2 εκατ. ευρώ, χωρίς τον συντελεστή βαρύτητας θα λάμβανε περίπου 2,7 εκατ. ευρώ.
Εάν ακόμη και το τμήμα της χρηματοδότησης που ονομάζεται «ποιοτικό» εξαρτάται τελικά από το μέγεθος του ιδρύματος, τότε σε ποιο ακριβώς σημείο του συστήματος επιβραβεύεται η ποιότητα ως αυτοτελής επίδοση;
Η περιορισμένη αποτελεσματικότητα του οικονομικού κινήτρου γίνεται ακόμη περισσότερο εμφανής όταν εξετάσουμε συγκεκριμένα παραδείγματα. Στην ενότητα «Αριστεία στην έρευνα και επιδόσεις του επιστημονικού προσωπικού», ακόμη και μια υποθετική βελτίωση όλων των δεικτών του Παντείου μέχρι το επίπεδο του μέσου όρου θα απέφερε μόλις 34.000 ευρώ πρόσθετης χρηματοδότησης.
Στην ενότητα «Διεθνοποίηση», τα αντίστοιχα οικονομικά οφέλη είναι υψηλότερα, επειδή ορισμένοι δείκτες έχουν αυξημένη βαρύτητα στο πλαίσιο των κυβερνητικών προτεραιοτήτων. Ενδεικτικά:
- η δημιουργία ενός κοινού ή διπλού προγράμματος σπουδών, joint ή dual degree, θα συνεπαγόταν αύξηση της χρηματοδότησης κατά περίπου 11.000 ευρώ,
- η δημιουργία ενός ξενόγλωσσου προπτυχιακού προγράμματος σπουδών θα απέφερε αύξηση περίπου 68.000 ευρώ.
Τα ποσά αυτά πρέπει, ωστόσο, να συγκρίνονται με το πραγματικό οικονομικό, διοικητικό και ακαδημαϊκό κόστος ανάπτυξης των αντίστοιχων δραστηριοτήτων. Διαφορετικά, υπάρχει ο κίνδυνος το σύστημα να εμφανίζει ως ισχυρά κίνητρα χρηματοδοτικές ενισχύσεις που στην πράξη καλύπτουν ένα μικρό μόνο μέρος του απαιτούμενου κόστους.
Εφόσον η αξιολόγηση αφορά περίπου το 6% της συνολικής δημόσιας χρηματοδότησης, το αποκαλούμενο ποιοτικό σκέλος αντιστοιχεί περίπου στο 1,8% της συνολικής χρηματοδότησης των ΑΕΙ: 30% επί 6%. Ωστόσο, ούτε αυτό το περιορισμένο ποσοστό κατανέμεται με αμιγώς ποιοτικούς όρους.
Το πρόβλημα, επομένως, είναι ότι, ενώ η ποιότητα καταλαμβάνει κεντρική θέση στη δημόσια ρητορική, αποκτά ελάχιστη πραγματική βαρύτητα στη χρηματοδοτική λειτουργία του συστήματος. Ακόμη και εκεί όπου τυπικά αξιολογείται, η επίδρασή της περιορίζεται από την επανεισαγωγή του μεγέθους ως καθοριστικού συντελεστή.
5η επισήμανση: Το σύστημα αξιολόγησης επηρεάζει την πολιτική των πανεπιστημίων
Η αξιολόγηση παράγει συγκρίσεις και κατατάξεις. Οι κατατάξεις επηρεάζουν τη χρηματοδότηση και η χρηματοδότηση εντείνει τον ανταγωνισμό μεταξύ των ιδρυμάτων. Κάθε σύστημα αξιολόγησης, επομένως, δεν καταγράφει απλώς την πανεπιστημιακή πραγματικότητα. Συμβάλλει ενεργά στη διαμόρφωσή της.
Όταν ένας δείκτης συνδέεται με τη χρηματοδότηση, τα πανεπιστήμια έχουν ισχυρό κίνητρο να προσαρμόσουν την πολιτική τους σε αυτόν. Η προσαρμογή αυτή δεν είναι κατ’ ανάγκην αρνητική. Μπορεί να συμβάλει στη βελτίωση της λειτουργίας των ιδρυμάτων, εφόσον οι δείκτες αποτυπώνουν με επάρκεια τις ουσιαστικές διαστάσεις της ακαδημαϊκής αποστολής. Πρέπει, ωστόσο, να αξιολογούνται όχι μόνο οι επιδόσεις βάσει των δεικτών, αλλά και οι συμπεριφορές που οι ίδιοι οι δείκτες προκαλούν.
Στο ισχύον σύστημα, η ενότητα της έρευνας δεν είναι υποχρεωτική. Ο αριθμός των πανεπιστημίων που επιλέγουν να αξιολογηθούν στην ενότητα αυτή εμφανίζει έντονη πτώση κατά την περίοδο εφαρμογής του συστήματος. Σήμερα, 13 πανεπιστήμια δεν επιλέγουν την ενότητα «Αριστεία στην έρευνα και επιδόσεις του επιστημονικού προσωπικού».
Η διαπίστωση αυτή δεν αποδεικνύει από μόνη της ότι τα συγκεκριμένα ιδρύματα έχουν υποβαθμίσει ουσιαστικά την έρευνα. Δείχνει, όμως, ότι το σύστημα δημιουργεί ένα κίνητρο στρατηγικής επιλογής των θεματικών ενοτήτων στις οποίες ένα πανεπιστήμιο θεωρεί ότι μπορεί να επιτύχει καλύτερη βαθμολογία.
Ένα σύστημα που επιτρέπει στα πανεπιστήμια να αποφεύγουν την αξιολόγηση της ερευνητικής τους δραστηριότητας εκπέμπει, ωστόσο, ένα προβληματικό θεσμικό μήνυμα. Η παραγωγή νέας γνώσης δεν αποτελεί προαιρετική λειτουργία του πανεπιστημίου, αλλά θεμελιώδες συστατικό της ακαδημαϊκής του ταυτότητας.
Τα πανεπιστήμια είναι εύλογο να στρέφονται προς τους δείκτες που επιβραβεύονται περισσότερο οικονομικά ή προς εκείνους στους οποίους μπορούν να βελτιώσουν ευκολότερα τη θέση τους. Στην περίπτωση αυτή, όμως, δεν βελτιώνεται κατ’ ανάγκην η ποιότητα. Ενδέχεται να βελτιώνεται κυρίως η ικανότητα του ιδρύματος να συμμορφώνεται προς τον δείκτη.
Σύμφωνα με τον νόμο του Goodhart,[4] όταν ένα μέτρο μετατρέπεται σε στόχο, παύει σταδιακά να λειτουργεί ως αξιόπιστο μέτρο. Οι υπό αξιολόγηση οργανισμοί προσαρμόζουν τη συμπεριφορά τους έτσι ώστε να επιτύχουν τον στόχο, με αποτέλεσμα ο δείκτης να χάνει μέρος της αρχικής πληροφοριακής του αξίας.
Στην εξεταζόμενη περίπτωση, το πρόβλημα είναι ακόμη εντονότερο, εφόσον η ερευνητική λειτουργία δεν αποτελεί υποχρεωτικό πεδίο της ποιοτικής αξιολόγησης. Το σύστημα κινδυνεύει, έτσι, να ευνοήσει ένα πανεπιστήμιο προσανατολισμένο κυρίως στη μετάδοση ήδη παραγόμενης γνώσης και όχι στην παραγωγή νέας.
Μια τέτοια κατεύθυνση αποδυναμώνει τη συμβολή των πανεπιστημίων στην κοινωνική, επιστημονική και παραγωγική ανάπτυξη της χώρας και ενδέχεται να ενισχύσει σχέσεις επιστημονικής και τεχνολογικής εξάρτησης.
6η επισήμανση: Η μετρησιμότητα δεν ταυτίζεται με την αξία
Πέρα από τα επιμέρους προβλήματα σχεδιασμού, τίθεται και ένα βαθύτερο επιστημολογικό ζήτημα. Τα συστήματα αξιολόγησης τείνουν να αποδίδουν μεγαλύτερη σημασία σε ό,τι μπορεί να ποσοτικοποιηθεί εύκολα. Εκείνο, όμως, που μπορεί να μετρηθεί δεν είναι πάντοτε εκείνο που έχει τη μεγαλύτερη ακαδημαϊκή ή κοινωνική αξία.
Πώς μπορούν να μετρηθούν με επάρκεια η ποιότητα της διδασκαλίας, η καλλιέργεια της κριτικής σκέψης, η συμβολή στη δημοκρατική συγκρότηση των πολιτών ή η κοινωνική επίδραση των ανθρωπιστικών και κοινωνικών επιστημών;
Δείκτες όπως ο αριθμός των διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας, οι τεχνοβλαστοί, τα έσοδα από άδειες εκμετάλλευσης δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας ή η λειτουργία θερμοκοιτίδων μπορεί να είναι κατάλληλοι και χρήσιμοι για ορισμένα επιστημονικά πεδία. Δεν μπορούν, όμως, να αποτελούν καθολικό μέτρο ακαδημαϊκής αξίας.
Η συμβολή των κοινωνικών και ανθρωπιστικών επιστημών εκδηλώνεται συχνά με διαφορετικούς τρόπους: στην κατανόηση των κοινωνικών μεταβολών, στη διαμόρφωση δημόσιων πολιτικών, στην ιστορική αυτογνωσία, στην προστασία των δικαιωμάτων, στην ενίσχυση των δημοκρατικών θεσμών και στη διαμόρφωση κριτικά σκεπτόμενων πολιτών.
Η δυσκολία ποσοτικοποίησης αυτών των αποτελεσμάτων δεν πρέπει να οδηγεί ούτε στην αποσιώπησή τους ούτε στην άκριτη υποκατάστασή τους από απλουστευτικούς δείκτες. Δεν συνεπάγεται, βεβαίως, ότι οι κοινωνικές και ανθρωπιστικές επιστήμες πρέπει να εξαιρούνται από κάθε αξιολόγηση. Συνεπάγεται ότι χρειάζονται περισσότερο κατάλληλες, σύνθετες και επιστημονικά τεκμηριωμένες μέθοδοι αποτίμησης.
Εάν ορισμένες κρίσιμες πλευρές της πανεπιστημιακής αποστολής δεν εντάσσονται στο σύστημα αξιολόγησης, αυτό δεν σημαίνει ότι δεν έχουν αξία. Σημαίνει ότι το σύστημα είναι θεωρητικά και μεθοδολογικά ανεπαρκές για να τις αποτιμήσει.
Το πανεπιστήμιο δεν είναι μόνο παραγωγός εμπορεύσιμης ή κατοχυρώσιμης γνώσης. Είναι δημόσιος θεσμός παραγωγής επιστήμης, πολιτισμού, κριτικής σκέψης και δημοκρατικής συνείδησης.
7η επισήμανση: Το σύστημα αξιολόγησης ευνοεί τα ήδη ισχυρά πανεπιστήμια
Η συζήτηση για την κατανομή της χρηματοδότησης μεταξύ των πανεπιστημίων παρουσιάζεται συχνά ως ένα κατεξοχήν τεχνικό ζήτημα: δείκτες, αλγόριθμοι, συντελεστές και ποσοστά.
Στην πραγματικότητα, πρόκειται για μια βαθιά πολιτική επιλογή. Κάθε δείκτης αποτυπώνει μια προτεραιότητα, κάθε συντελεστής εκφράζει μια συγκεκριμένη αντίληψη για το «καλό» πανεπιστήμιο και κάθε σύστημα χρηματοδότησης ενσωματώνει ένα ορισμένο σχέδιο για την ανώτατη εκπαίδευση.
Το κρίσιμο ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο πώς κατανέμονται οι πόροι, αλλά ποιον τύπο πανεπιστημίου επιλέγουμε να στηρίξουμε και ποιο πανεπιστημιακό σύστημα επιδιώκουμε να διαμορφώσουμε.
Τρεις βασικές επιλογές βρίσκονται στο επίκεντρο της σχετικής συζήτησης:
1.Η επιβράβευση της αριστείας, η οποία μπορεί να ενισχύσει τα κίνητρα βελτίωσης, αλλά ενέχει τον κίνδυνο διεύρυνσης των ανισοτήτων.
2.Η ισότιμη ή οριζόντια χρηματοδότηση όλων των ιδρυμάτων, η οποία περιορίζει τις ανισότητες, αλλά ενδέχεται να αποδυναμώσει τα κίνητρα βελτίωσης, εφόσον δεν συνοδεύεται από μηχανισμούς λογοδοσίας.
3.Η στοχευμένη ενίσχυση των ασθενέστερων ιδρυμάτων, χωρίς πλήρη αποσύνδεση της πρόσθετης χρηματοδότησης από την επίδοση.
Με βάση τα αποτελέσματα της εφαρμογής του, μπορεί να υποστηριχθεί ότι το σύστημα της ΕΘΑΑΕ συμβάλλει στη διαμόρφωση ενός πανεπιστημιακού τοπίου δύο ταχυτήτων. Τα ήδη ισχυρά ιδρύματα διαθέτουν μεγαλύτερη ικανότητα να συγκεντρώνουν χρηματικούς πόρους, προσωπικό, ερευνητικές υποδομές και θεσμική επιρροή. Αντίθετα, τα μικρότερα και ολιγοθεματικά πανεπιστήμια, καθώς και ιδρύματα με ισχυρή παρουσία στις κοινωνικές και ανθρωπιστικές επιστήμες, καλούνται να ανταγωνιστούν με άνισους όρους.
Η διαπίστωση αυτή δεν σημαίνει ότι κάθε μεγαλύτερο πανεπιστήμιο ευνοείται αδικαιολόγητα ή ότι κάθε μικρότερο ίδρυμα είναι εξ ορισμού περισσότερο ποιοτικό. Σημαίνει ότι ένα σύστημα το οποίο χρησιμοποιεί το μέγεθος και τους ήδη διαθέσιμους πόρους ως πολλαπλασιαστές της «ποιότητας» δεν δημιουργεί ένα ουδέτερο πεδίο σύγκρισης.
Η ορθότερη λύση θα μπορούσε να είναι ένα μικτό μοντέλο: επαρκής και σταθερή βασική χρηματοδότηση για όλα τα πανεπιστήμια, πρόσθετοι πόροι για τεκμηριωμένες επιδόσεις και, παράλληλα, στοχευμένη ενίσχυση των ιδρυμάτων που αντιμετωπίζουν διαρθρωτικές αδυναμίες.
Χρειαζόμαστε ένα δημόσιο πανεπιστήμιο που να συνδυάζει την ποιότητα και την αποτελεσματικότητα με την κοινωνική δικαιοσύνη και τη δημοκρατία. Η αξιολόγηση πρέπει να λειτουργεί ως εργαλείο διάγνωσης και βελτίωσης και όχι ως μηχανισμός αναπαραγωγής προνομίων. Για τον λόγο αυτό οφείλει να λαμβάνει υπόψη την αποστολή, το γνωστικό αντικείμενο, την κλίμακα λειτουργίας και, κυρίως, τις πραγματικές αφετηρίες κάθε ιδρύματος.
Αντί συμπεράσματος: Προς ένα διαφορετικό σύστημα χρηματοδότησης
Η απάντηση στα προβλήματα αυτά δεν βρίσκεται στην κατάργηση κάθε μορφής αξιολόγησης. Ένα δημόσιο πανεπιστήμιο οφείλει να λογοδοτεί στην κοινωνία για τη χρήση των πόρων του, την ποιότητα της διδασκαλίας και της έρευνας, την υποστήριξη των φοιτητών και την εκπλήρωση της ευρύτερης κοινωνικής αποστολής του.
Η λογοδοσία, όμως, δεν πρέπει να συγχέεται με τον γραφειοκρατικό έλεγχο ούτε η αξιολόγηση με την τιμωρητική κατάταξη των ιδρυμάτων. Χρειαζόμαστε ένα σύστημα που να συνδυάζει τη λογοδοσία με την ακαδημαϊκή ελευθερία, την ισότητα και την ουσιαστική βελτίωση.
Ένα τέτοιο σύστημα θα μπορούσε να στηριχθεί σε έξι βασικούς άξονες:
1. Πλήρης δημοσιοποίηση των χρηματοδοτικών ροών: Απαιτείται πλήρης, ενιαία και συγκρίσιμη δημοσιοποίηση όλων των χρηματοδοτικών ροών προς τα ΑΕΙ, ανεξάρτητα από την πηγή τους. Δεν αρκεί να δημοσιοποιείται η τελική κατανομή. Πρέπει να είναι γνωστά τα κριτήρια, οι στόχοι, η διάρκεια και οι όροι κάθε χρηματοδότησης.
2. Επαρκής βασική χρηματοδότηση και στελέχωση: Είναι αναγκαία η αύξηση της χρηματοδότησης και του προσωπικού των ΑΕΙ,[5] ώστε κανένα ίδρυμα να μην αδυνατεί να καλύψει τις στοιχειώδεις ακαδημαϊκές, διοικητικές και λειτουργικές του ανάγκες. Η αξιολόγηση μπορεί να λειτουργήσει ως κίνητρο βελτίωσης μόνο αφού έχει διασφαλιστεί ένα επαρκές επίπεδο βασικών πόρων.
3. Κατάργηση του συντελεστή μεγέθους στο ποιοτικό σκέλος: Ο συντελεστής βαρύτητας πρέπει να καταργηθεί από το ποιοτικό σκέλος της χρηματοδότησης, ώστε η ποιοτική επίδοση να αξιολογείται αυτοτελώς και να μη μετατρέπεται σε πολλαπλασιαστή του μεγέθους και των προϋπαρχόντων πόρων.
4. Αναθεώρηση των κριτηρίων δαπανών και στελέχωσης: Το ύψος των δαπανών και η υφιστάμενη στελέχωση δεν πρέπει να λειτουργούν αυτοτελώς ως κριτήρια επιβράβευσης, δεδομένου ότι αντανακλούν σε σημαντικό βαθμό προηγούμενες αποφάσεις χρηματοδότησης και κατανομής προσωπικού. Διαφορετικά, το αποτέλεσμα της προηγούμενης κρατικής ενίσχυσης εμφανίζεται ως σημερινή ακαδημαϊκή επίδοση.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι πραγματικές ανάγκες χρηματοδότησης και στελέχωσης πρέπει να αγνοούνται. Αντίθετα, πρέπει να εντάσσονται στο σκέλος της βασικής χρηματοδότησης και της εξισορρόπησης των διαρθρωτικών αναγκών, όχι στο σκέλος της ποιοτικής επιβράβευσης.
5. Υποχρεωτική ένταξη της έρευνας στην ποιοτική αξιολόγηση: Η ερευνητική δραστηριότητα πρέπει να αποτελεί υποχρεωτική διάσταση της αξιολόγησης όλων των πανεπιστημίων. Οι σχετικοί δείκτες οφείλουν, ωστόσο, να διαφοροποιούνται ανά επιστημονικό πεδίο, ώστε να μην επιβάλλεται ως καθολικό πρότυπο ένας συγκεκριμένος τύπος έρευνας, δημοσίευσης ή αξιοποίησης της γνώσης.
6. Περιοδική αξιολόγηση του ίδιου του συστήματος αξιολόγησης: Κανένα σύστημα αξιολόγησης δεν πρέπει να θεωρείται αυτονόητα ουδέτερο ή οριστικό. Απαιτείται περιοδική και ανεξάρτητη αποτίμηση των αποτελεσμάτων του, με ουσιαστική συμμετοχή της πανεπιστημιακής κοινότητας.
Η αποτίμηση αυτή πρέπει να εξετάζει όχι μόνο αν εφαρμόστηκαν σωστά οι δείκτες, αλλά και: ποιες ανισότητες περιορίστηκαν ή εντάθηκαν, ποιες θεσμικές συμπεριφορές προκάλεσαν τα οικονομικά κίνητρα, αν οι δείκτες παραμένουν αξιόπιστοι, αν δημιουργήθηκαν στρεβλώσεις ή στρατηγικές συμμόρφωσης, αν ενισχύθηκε πραγματικά η ποιότητα της διδασκαλίας, της έρευνας και της κοινωνικής συνεισφοράς των πανεπιστημίων.
Η αξιολόγηση που δεν υπόκειται η ίδια σε αξιολόγηση κινδυνεύει να μετατραπεί από μέσο βελτίωσης σε αυτοαναφορικό γραφειοκρατικό μηχανισμό.
Εντέλει, στην περίπτωση αυτή, ο εκσυγχρονισμός και η διαφάνεια κινδυνεύουν να λειτουργήσουν περισσότερο ως επικοινωνιακά συνθήματα παρά ως ουσιαστικοί άξονες δημόσιας πολιτικής. Πίσω από τους σύνθετους δείκτες, τους αλγορίθμους και τη ρητορική της αξιοκρατίας διατηρείται, σε σημαντικό βαθμό, ένα μοντέλο που μετατρέπει τα υφιστάμενα πλεονεκτήματα σε τεκμήρια αριστείας, αντί να θεραπεύει τις διαρθρωτικές αδυναμίες του δημόσιου πανεπιστημίου.
Σημειώσεις
[1] Το παρόν κείμενο παρουσιάστηκε στην διαδικτυακή ημερίδα της Συσπείρωσης Πανεπιστημιακών με τίτλο «Το ελληνικό πανεπιστήμιο και οι διεθνείς εξελίξεις» στις 3.11.26 και βασίζεται στη μελέτη: Μιμής, Α., Καζάνη, Α. και Λαμπριανίδης, Λ. (2026), «Η χρηματοδότηση των ΑΕΙ: Αποτίμηση του συστήματος κατανομής και σκέψεις για την αναθεώρησή του», Σύγχρονα Θέματα, τχ. 166.
[2] Το 2023 οι δημόσιες δαπάνες για την ανώτατη εκπαίδευση ανήλθαν περίπου στο 0,7% του ΑΕΠ. Με ΑΕΠ 225,2 δισ. ευρώ, το ποσοστό αυτό αντιστοιχεί σε περίπου 1,57 δισ. ευρώ.
[3] Ως καθαρή λειτουργική επιχορήγηση νοούνται εδώ οι πόροι που προορίζονται, μεταξύ άλλων, για την κάλυψη δαπανών ηλεκτρικού ρεύματος, θέρμανσης, καθαριότητας, φύλαξης, συντήρησης, αναλώσιμων και μικρού εξοπλισμού.
[4] Goodhart, C. A. E. (1975), Problems of Monetary Management: The UK Experience, στο Papers in Monetary Economics, τόμ. 1, Reserve Bank of Australia, Conference in Monetary Economics, Sydney, July 1975.
[5] Η Ελλάδα υπολείπεται σημαντικά του μέσου όρου των χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης ως προς τη χρηματοδότηση και τη στελέχωση της ανώτατης εκπαίδευσης.
[1] Πρόσφατα η Ένωση Ελληνικών Τραπεζών έκανε χορηγία 160 εκατ. σε 3 πανεπιστήμια (ΕΚΠΑ 130 εκ., ΑΠΘ και ΕΜΠ από 15 εκατ.)
(Ο Λόης Λαμπριανίδης είναι Eκτελεστικός Διευθυντής Παντείου Πανεπιστημίου, Ομότιμος Καθηγητής Πανεπιστημίου Μακεδονίας, πρώην Γενικός Γραμματέας Ιδιωτικών Επενδύσεων Υπουργείου Οικονομίας & Ανάπτυξης, μέλος Γνωμοδοτικού Συμβουλίου ΕΝΑ – Άρθρο στο Ινστιτούτο ΕΝΑ)
