«Ηνοίχθησαν οι καταρράκται του ουρανού και ραγδαίος υετός μετά χαλάζης κατέπεσεν επαπειλών να καταπνίξη την χώραν του Κέκροπος [...] Η κοίτη του Κηφισού και η κοίτη του Ιλισσού αποφέρουσαι τα ίχνη ορμητικού ρέματος εφαίνοντο ως δύο μεγάλαι τάφροι τας οποίας ήνοιξε πελώριον άροτρο [...] Νεκροί αριθμούμενοι κατά δεκάδας, συνοικίαι ολόκληροι μεταβαλλόμεναι εις ερείπια, πολυμελείς οικογένειαι ευρίσκουσαι τάφον εντός μανιώδους ρέματος [...] Έρανοί υπέρ των εκ της πλημμύρας παθόντων...».
Το πρωτοσέλιδο της εφημερίδας «ΕΜΠΡΟΣ» το Σάββατο 16 Νοεμβρίου του 1896 μοιάζει με μακάβριο αγγελτήριο θανάτου μιας τραγωδίας, που θα μείνει στην ιστορία του λεκανοπέδιου ως «η νύχτα του Αγίου Φιλίππου».
«Βάσκανος δαίμων εσκίασε την ευδαιμονία της ημετέρας πόλεως. Η πόλη της ευλογημένης εργασίας, ο τόπος της προόδου και ακμής θρηνεί την απώλειαν πολλών συμπολιτών, ευρόντων οικτρόν θάνατον υπό τα ερείπια των οικιών, καταρρευσάντων εκ της επιγενομένης πλημμύρας κατόπιν πολυώρου και ραγδαιοτάτης βροχής» δημοσιεύει η πειραϊκή εφημερίδα ΣΦΑΙΡΑ.
Στην εκπνοή του 19ου αι. Αθήνα και Πειραιάς είναι μικροπολιτείες, που στεγάζουν τους κατοίκους σε πλινθόκτιστες μονοκατοικίες με κοινές αυλές. Έχει ξεκινήσει η ανέγερση νεοκλασικών μεγάρων, αλλά για την ώρα αυτά φαντάζουν σαν μύγα μέσα στο γάλα ανάμεσα στους χαμηλούς συνοικισμούς της αυλής. Στην Αθήνα τα σπίτια αναπτύσσονται πέριξ των βασικών ποταμών Ιλισού και Κηφισού, που εκβάλλουν στον φαληρικό όρμο. Ανάμεσά τους ρέουν μακάριοι μικροί παραπόταμοι, Ηριδανός, Κυκλοβόρος, Βοϊδοπνίχτης...
Οι κοίτες όλων είναι ανοικτές. Το νερό κυλάει σε κοινή θέα, προκαλώντας - κυρίως το φθινόπωρο, που οι βροχές είναι συχνές - ανησυχία στους πολίτες. Στον Πειραιά πάλι, το Αλίπεδον (σσ. αρχαίος απέραντος παραθαλάσσιος βάλτος, που δημιουργήθηκε από τις προσχώσεις και ένωσε το προϊστορικό νησί Πειραιά με την Αττική) ανάμεσα στο Φάληρο, τον Ρέντη και τα Καμίνια, μπαζώνεται σταδιακά για να φιλοξενήσει εργοστάσια. Το Αλίπεδον είναι ό,τι ακριβώς μαρτυρά η ετυμολογία του. Μία επίπεδη έκταση κοντά στη θάλασσα. Στην πραγματικότητα κι αυτή η ελάχιστη φυσική κλίση του εδάφους έχει χαθεί και το βρόχινο νερό δεν αποστραγγίζεται εύκολα.
Η υποδομή σε υδροδότηση και αποχέτευση μόλις που καλύπτει τα στοιχειώδη και στη συντριπτική πλειονότητά τους τα μικρά νοικοκυριά φωτίζονται με λάμπες πετρελαίου και κεριά. Το φωταέριο έχει αρχίσει να βάζει τις βάσεις, αλλά επί του παρόντος ηλεκτροδοτεί τα ανάκτορα, τους κεντρικούς δρόμους, πλατείες και κάποια αρχοντικά πλουσίων. Οι εταιρείες εκμετάλλευσης έχουν θέσει σε προτεραιότητα το λιμάνι και τα εργοστάσια του Πειραιά, όπου απασχολούνται στρατιές πληθυσμού. Εδώ η ηλεκτροδότηση με φωταέριο έχει δώσει σπουδαία ώθηση στη βιομηχανία, αλλά οι υποδομές για ασφαλή διαβίωση των εργατών, που κατά κανόνα αποτελούν και τον πληθυσμό του λιμανιού, δεν υπάρχουν ακόμα.
Με εξαίρεση τα αρχοντόσπιτα των πλούσιων ομογενών, που έχουν έρθει από το εξωτερικό στην αναπτυσσόμενη πατρίδα τους για να στήσουν νέες καριέρες επιχειρηματικής δραστηριότητας, οι κατοικίες είναι φτωχικές, προχειροφτιαγμένες, κατάλληλες ίσα ίσα για να στεγάζουν οικογένειες, που στις αρχές του αιώνα πλάγιαζαν κάτω από τ΄ αστέρια... Σπιτάκια ξεπηδούν το ένα μετά το άλλο σε απόσταση αναπνοής από τις κοίτες ποταμών και παραποτάμων περιορίζοντας τις εξόδους του νερού.
Από το 1869 το λεκανοπέδιο διαθέτει σιδηρόδρομο που συνδέει την Αθήνα με τον Πειραιά. Το 1895 η γραμμή φτάνει ίσαμε την Ομόνοια. Η πόλη οργανώνει τους πρώτους Ολυμπιακούς Αγώνες, αλλά η ανάπτυξη στις υποδομές της πηγαίνει με τον αραμπά...
Η νύχτα της «αποκάλυψης»
Η θεομηνία, που έρχεται τη 14η, ανήμερα του Αγίου Φιλίππου, πιάνει τους κατοίκους των δύο πόλεων κυριολεκτικά στον ύπνο. Προχωρημένο βράδυ. Οι περισσότεροι έχουν πλαγιάσει. Μόνο οι εργάτες στη νυχτερινή βάρδια των εργοστασίων ξαγρυπνούν. Αυτή η βροχή είναι η τελευταία σταγόνα σε ένα ποτήρι, που γεμίζει από τις 9 Νοεμβρίου, όταν άρχισαν να πέφτουν οι πρώτες στάλες. Για πέντε μέρες βρέχει με μικρές διακοπές. Αυτή η νύχτα θα είναι η τελευταία της αντοχής... Κατά τις 12, οι κάτοικοι πετάγονται από τα κρεβάτια τους. Στον Πειραιά, ο αγριευτικός ήχος του κατακλυσμού, το δυνατό χαλάζι, τα συρίγματα των εργοστασίων, οι φωνές των εγκλωβισμένων στις στέγες εργατών και οι καμπάνες των εκκλησιών συνθέτουν σκηνικό τρόμου.
Η θάλασσα έχει φουσκώσει και ξεχύνεται απειλητική στη στεριά. Τα νερά εισβάλλουν ορμητικοί χείμαρροι σε δρόμους και σπίτια. Ξηλώνουν δένδρα, μάντρες, βουλιάζουν στέγες, καταστρέφουν γεφύρια. Παρασύρουν ανθρώπους.
«Μας έφαγε με μπαμπεσιά το άτιμο. Ήρθε σα κλέφτης. Ενώ είχενε πάψει η βροχή το νερό μας πλημμύρισε. Όταν ξύπνησα από τις φωνές, το σπητικό μας είχε βουλήσει [...] Ο τρόμος ηύξυσε όταν άρχισαν αι φωναί, οι καμπάνες και τα συρίγματα των εργοστασίων [...] Δεν παρήλθον πέντε λεπτά και η στέγη του σπητιού έπεσε. Αυτό το κακό θα το ενθυμούμαι σε όλη μου τη ζωή...» περιγράφει στην εφ. ΕΜΠΡΟΣ τις τρομακτικές στιγμές στο σπιτικό του, στον Πειραιά, ο εργάτης Κώστας Κοντουδάκης.
Στην Αθήνα τα φουσκωμένα νερά του Κηφισού, του Ιλισού και των παραποτάμων τους αναζητούν διέξοδο. Ξεχαρβαλώνουν τις γραμμές του τρένου, πλημμυρίζουν το εργοστάσιο του φωταερίου και φτάνουν στον φαληρικό όρμο μετατρέποντάς τον σε λιμνοθάλασσα και ξεβράζοντας πτώματα ανθρώπων και ζώων. Οι νεκροί ξεπερνούν τους 60.
Πολύς καιρός θα χρειαστεί για να πατήσει πάλι στα πόδια του ο τόπος. Κοντά ενάμιση αιώνα μετά, οι πολίτες θα αναρωτιούνται: Τα παθήματα γίνονται άραγε μαθήματα;
