Το Νοέμβριο του 2003 συμμετείχα, καλεσμένος των διοργανωτών Πανεπιστημίων του Βοσπόρου και του Παντείου, σε ένα συνέδριο για τα 80 χρόνια από τη Συνθήκη της Λωζάννης. Μίλησα με θέμα τη σχέση ανάμεσα στη Συνθήκη της Λωζάνης και τη Συνθήκη του Ντέϊτον. Τίτλος της εισήγησης μου «Οι Έλληνες υποχρεωτικά χριστιανοί ορθόδοξοι και οι Τούρκοι υποχρεωτικά μουσουλμάνοι. Ή πόσο εύκολο είναι τελικά, να υπερβαίνει κανείς, 200 χρόνια μετά, τις κατακτήσεις της Γαλλικής Επανάστασης».
Στην πρώτη σειρά στην αίθουσα της συνάντησης καθόταν ένας γεράκος που μου ένευσε. «Να ‘ρθεις να με δεις στο διάλειμμα» μου είπε. Πραγματικά στο διάλειμμα τον αναζήτησα και τον βρήκα. Μου συστήθηκε: Γιασάρ Κεμάλ. Ο συγγραφέας θρύλος, συγγραφέας μεταξύ των άλλων του εμβληματικού «Η ιστορία ενός νησιού» στεκόταν μπροστά μου μιλώντας, με κολακευτικά λόγια, για την εισήγηση μου. «Από πού είσαι;» με ρώτησε. Του απάντησα ότι είμαι Μυτιληνιός από γονείς Μικρασιάτες πρόσφυγες. Ο πατέρας μου γεννημένος στην Πέργαμο κι η μάνα μου γεννημένη στη Λέσβο από Μικρασιάτη Φωκιανό πατέρα.
«Κατάλαβα μου είπε. Κι εσύ από το νησί».
Το νησί του Γιασάρ Κεμάλ όπου διαδραματίζεται το βιβλίο του «Η ιστορία ενός νησιού» έχει τελικά πάρα πολλούς κατοίκους. Και οι μεν κεντρικοί του ήρωες είναι ένας Τούρκος, που συνεχίζουν να τον καταδιώκουν τα φαντάσματα του πολέμου και των εγκλημάτων που διαπράχθηκαν κατά τη διάρκειά του, και ένας Έλληνας, που τον πνίγει η αδικία για τον αναγκαστικό ξεριζωμό, ο Γιασάρ Κεμάλ όμως ξέρει και η σημερινή μας συνάντηση - ΚΑΙ η σημερινή μας συνάντηση - αποδεικνύει πώς κάτοικοι του νησιού του Γιασάρ Κεμάλ είναι πολλοί. Όλοι όσοι έχουν υποφέρει από τους πολέμους.
Θα μπορούσαμε σήμερα να πούμε πολλά. Για το ότι στην Ελλάδα και στην Τουρκία 103 χρόνια μετά τη Συνθήκη της Λωζάννης ακόμα δεν ξεκαθαρίσαμε και δεν αποδεχτήκαμε ότι οι ανταλλαγέντες και οι πρόσφυγες είναι δυο διαφορετικές κατηγορίες ανθρώπων που κυνηγά η ίδια γενεσιουργός αιτία. Ο πόλεμος και η Καταστροφή του 1922. Πώς άλλο ανταλλαγέντες του 1924 κι άλλο πρόσφυγες του 1922 από τη Μικρά Ασία ή του 1912 μέχρι και το 1919 από τα νησιά ή τη Μακεδονία.
Το να επικεντρώσουμε όμως τη συζήτηση μας σε αυτά είναι σαν να συζητάμε για το φιλιόκβε και τη σημασία του στο σχίσμα των εκκλησιών της Δύσης και της Ανατολής, των Καθολικών και των ορθοδόξων.
Επιτρέψτε μου λοιπόν να επικεντρωθώ σε ένα άλλο κυρίαρχο στοιχείο σε μια συζήτηση για τη Συνθήκη της Λωζάννης. Τη Μνήμη.
«Η μνήμη,
κύριο όνομα των θλίψεων,
ενικού αριθμού, μόνον ενικού αριθμού,
και άκλιτη
Η μνήμη, η μνήμη, η μνήμη»
λέει η ποιήτρια Κική Δημουλά.
Κι ο Νομπελίστας Οδυσσέας Ελύτης φωνάζει:
«Να μπεις απ’ το παράθυρο στη Σμύρνη
Να μου αντιγράψεις τις αντιφεγγιές στην οροφή
Από τα Κυριελέησον και τα Δόξα Σοι».
Για να απαντήσει ο Νομπελίστας Γιώργος Σεφέρης:
«Πάλι τα ίδια και τα ίδια, θα μου πεις, φίλε./ Όμως τη σκέψη του πρόσφυγα τη σκέψη του αιχμάλωτου τη σκέψη/ του ανθρώπου σαν κατάντησε κι αυτός πραμάτεια/ δοκίμασε να την αλλάξεις, δεν μπορείς».
Ας προσεγγίζουμε το λοιπόν το θέμα της σημερινής μας παρέας ως μια διαδικασία μνήμης. Κι ας βγάλουμε τα απαραίτητα πολύτιμα συμπεράσματα μας, πολύτιμα για τα παιδιά μας και τη γειτονιά μας πρώτα και μετά για μας, υπό τους ήχους του σε εξέλιξη πολέμου. Η μνήμη διδάσκει:
Μόλις 19 χρόνια μετά την καταστροφή, με το αίμα που πότισε της Μικρασιατική γη ακόμα ζεστό ο Ελληνικός Στρατός υποχωρεί στα μέτωπα της Ηπείρου και της Μακεδονίας.
Η Ταξιαρχία Έβρου, που αποτελούνταν από τρία τάγματα Πεζικού, αφού αποκόπηκε στη Θράκη, αναγκάσθηκε να συμπτυχθεί και όπως προβλεπόταν από τα σχέδια επιχειρήσεων πέρασε στις 7 Απριλίου 1941 την ελληνοτουρκική μεθόριο και κατέφυγε στο τουρκικό έδαφος.
Τα τμήματα της Ταξιαρχίας, μετά τον αφοπλισμό τους και μέχρι να αποφασισθεί η τύχη τους, χαρακτηρίσθηκαν από τους Τούρκους ως «φιλοξενούμενα στρατεύματα» και στις 19 Απριλίου μεταφέρθηκαν σε ειδικά στρατόπεδα στην Πέργαμο της Μικράς Ασίας.
Σε αυτούς προστίθενται πολλοί στρατιωτικοί, οπλίτες και αξιωματικοί που πέρασαν στη Μικρά Ασία από τα νησιά του Αιγαίου που είχαν καταλάβει οι Γερμανοί.
Σύμφωνα με τις πηγές, στην Πέργαμο συγκεντρώθηκαν 140 περίπου αξιωματικοί, 2.200 οπλίτες του Στρατού, 200 χωροφύλακες, 575 νεοσύλλεκτοι της Ταξιαρχίας Έβρου που δεν είχαν προλάβει να φορέσουν στρατιωτική στολή και 3.500 πολίτες πρόσφυγες.
Ανάμεσα τους ένας Περγαμηνός πρόσφυγας στη Λέσβο το 1922 ο Νικόλαος Μαρινέλλης οποίος περνάει στη Μικρά Ασία με βάρκα για να πάει στη Μέση Ανατολή να πολεμήσει.
Το 1998 κατέγραψα τη μαρτυρία του. 88χρονος πια μου είπε πως γύριζε στα σοκάκια του μαχαλά των Ρωμιών. Δεν ήξερε τι έψαχνε. Κάποιες στιγμές ένιωθε πως έψαχνε τους γείτονες που χάθηκαν, το μεγάλο του τον αδελφό, σπίτια και εκκλησιές που θαρρείς και έστεκαν σαν πετρωμένα φαντάσματα. Πήγε μια δυο και τρεις φορές αλλά δεν ξαναπήγε. «Πονούσα πολύ» μου είχε πει.
Θυμήθηκα αυτό που έγραψε ο Ηλίας Βενέζης στο βιβλίο οτυ «Μικρασία Χαίρε». Επισκεπτόμενος το κτήριο όπου συνεδρίαζαν οι εθνικές αντιπροσωπίες που συνομολόγησαν τόσο στη Σύμβαση όσο και λίγο αργότερα στη Συνθήκη της Λωζάνης, έγραψε πως «είναι ένα κτήριο νεκροταφείο πόνου, ιδεών, εκεί που θάφτηκαν μια για πάντα οι πατρίδες μας».
Για να θυμόμαστε - αν μη τι άλλο προσθέτω εγώ - με πόσο πόνο, αίμα, δάκρυα από τους παππούδες και τις γιαγιάδες μας, επιπλέον εκείνων του Πολέμου και της Καταστροφής του 1919 - 1922, χτίστηκε η εθνική και θρησκευτική «καθαρότητα» των δυο χωρών.
Στα καθ’ ημάς η καθαρότητα χτίστηκε στη βάση μιας νοοτροπίας που βάφτιζε τουρκόσπορους, τουρκομερίτες τους Μικρασιάτες Ρωμιούς. Και η οποία εκδηλώθηκε την πρώτη κιόλας μέρα της Καταστροφής.
Στις 27 Αυγούστου (9 Σεπτεμβρίου με το ισχύον σήμερα ημερολόγιο) από το θωρηκτό «Λήμνος» στο λιμάνι της Χίου, ο Αρχηγός του ελαφρού στόλου Υποναύαρχος Γ.Ε. Καλαμίδας εξέδωσε διαταγή με την οποία έπρεπε να ασκούν βία ή ακόμα και να βυθίζουν τα σκάφη τα οποία θα μετέφεραν στα Ελληνικά νησιά ή την ηπειρωτική Ελλάδα φυγάδες του πολέμου της Μικρασίας. Μόλις την περασμένη μέρα είχαν αποχωρήσει τα τελευταία Ελληνικά στρατεύματα από τη χερσόνησο της Ερυθραίας ακολούθησε δε το ίδιο βράδυ, η είσοδος στη Σμύρνη των Τουρκικών στρατευμάτων και τα όσα ακολούθησαν.
Σε διαταγή του προς 36 κυβερνήτες εμπορικών πλοίων που είχαν επιταχθεί για τη μεταφορά των στρατευμάτων προς τα νησιά, ο Έλληνας Υποναύαρχος κατ’ εντολή της φιλοβασιλικής κυβέρνησης αναφέρει: «Αξιούμεν την αυστηράν τήρησιν των οριζομένων δρομολογίων. Πάντα τα πολεμικά πλοία διετάχθησαν να μεταχειρισθώσι βίαν και εν ανάγκη να βυθίσωσι παν εμπορικόν πλοίον αρνούμενος να συνορφωθή».
Η ενέργεια αυτή του Έλληνα Υποναυάρχου ήταν η ολοκλήρωση του καταστροφικού έργου της φιλοβασιλικής κυβέρνησης των Γούναρη – Πρωοπαπαδάκη. Που στις 14 Ιουλίου 1922 ψήφισε νόμο με τον οποίον απαγορευόταν «η εν Ελλάδι αποβίβασις προσώπων ομαδόν αφικνουμένων εξ αλλοδαπής, εφ’ όσον ούτοι δεν είναι εφωδιασμένοι δια τακτικών διαβατηρίων νομίμως τεθεωρημένων…».
Ήταν μια διαταγή που εμφορείτο από την άποψη του Ύπατου Αρμοστή της Σμύρνης Στεργιάδη που ενώ το μέτωπο είχε καταρρεύσει και ο Στρατός υποχωρούσε άτακτα, τηλεγραφούσε: «Εγκρίνετε εμποδισθώσι αναχωρίσωσι Έλληνες Μικρασιάται δι’ Ελλάδα, ακόμα και όταν είναι εύποροι δυνάμενοι αναχωρήσωσι με συνήθη ταχυδρομικά ατμόπλοια». Η Κυβέρνηση υιοθέτησε την πρόταση αφού με την υπογραφή του πρωθυπουργού Πρωτοπαπαδάκη απάντησε: «Εις απάντησιν της υπ’ αριθμ 2873 συμφωνούμε μεθ’ υμών…».
Οι ενέργειες της Κυβέρνησης των Γούναρη – Πρωτοπαπαδάκη εμπνέονταν από την άποψη του Στεργιάδη για τους Μικρασιάτες που είχε μηνύσει στο Γεώργιο Παπανδρέου «Καλύτερα να μείνουν εδώ να τους σφάξει ο Κεμάλ, γιατί αν πάνε στην Αθήνα θα ανατρέψουν τα πάντα!». Και φυσικά από την άποψη του πρίγκιπα Αλέξανδρου Γλύξμπουργκ για τους Μικρασιάτες: «Απαίσιοι πραγματικώς είναι οι εδώ Έλληνες, εκτός ελαχίστων.….. Θα ήξιζε πράγματι να παραδώσωμεν την Σμύρνην εις τον Κεμάλ δια να τους πετσοκόψη όλους αυτούς τους αχρείους…» είχε γράψει προς τον Ιωάννη Μεταξά.
Κι όλα αυτά δεν τελείωσαν. Ίσως ακόμα και σήμερα δεν έχουν τελειώσει. Ας σταθώ στην πρώτη δεκαετία της προσφυγιάς.
Στην απογραφή του 1928 στην Ελλάδα καταγράφηκαν 1.220.000 πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία και τον Πόντο. Ο πραγματικός όμως αριθμός όσων πέρασαν στην Ελλάδα ήταν πολύ μεγαλύτερος. Χιλιάδες πέθαναν αμέσως μετά την άφιξη τους στη «μάνα Ελλάδα». Άρρωστοι από την ταλαιπωρία, με τον τύφο, την ευλογιά, τη γρίπη και τη φυματίωση στις πόλεις και την ελονοσία στην ύπαιθρο να τους θερίζει, στεγασμένοι οι πιο τυχεροί σε σκηνές και οι περισσότεροι σε παράγκες από πισσόχαρτα και τενεκέδες, πρόχειρα στεγασμένοι και υποσιτίζονταν. Κοντά σε αυτά ο μειωμένο αριθμός των γεννήσεων και η μετανάστευση χιλιάδων προσφύγων σε άλλες χώρες αφού έβλεπαν πως η Ελλάδα δεν μπορεί να τους θρέψει.
Κυρίαρχο όμως συναίσθημα δεν ήταν η πείνα αλλά η πίκρα. Γιατί η πίκρα είναι το διαχρονικό αίσθημα του Ρωμιού που βλέπει ότι η πατρίδα για την οποία έδωσε τα πάντα τον καταδικάζει σε ομαδικούς τάφους και σε καραντίνα σε ξερονήσια!
Η αντιμετώπιση όσων έφτασαν στα νησιά και ανάμεσα τους και στη Λέσβο γνωστή. Οι υπόλοιποι και ιδιαίτερα αυτοί που μετακινήθηκαν σε εφαρμογή της Συνθήκης της Λωζάννης στην Αττική έζησαν σαν πρώτο τόπο... φιλοξενίας, τη Μακρόνησο όπου ελέγχονταν υποτίθεται υγειονομικά και καταγράφονταν. Εκατοντάδες πέθαναν και θάφτηκαν στο ξερονήσι.
Ευτυχώς... Γιατί αν είχαν φτάσει στην Αττική θα ζούσαν το πως αντιμετωπίσθηκε η Μικρασιατική προσφυγιά από τον πολιτικό κόσμο της εποχής. Και το πώς αυτός ο πολιτικός κόσμος εκφράστηκε μέσα από τους δημοσιογράφους.
Ο εκδότης της «Καθημερινής», Γεώργιος Βλάχος, από τις 14 Αυγούστου 1922 κι ενώ είχε ξεκινήσει η αντεπίθεση του Κεμάλ Ατατούρκ, έγραψε το πασίγνωστο άρθρο με τίτλο «Οίκαδε», με το οποίο καλούσε την ελληνική κυβέρνηση και το στρατό να εγκαταλείψουν τους Έλληνες στην τύχη τους. Μετά την Καταστροφή και σε όλη της διάρκεια της δεκαετίας του 1920 τουλάχιστον, όταν έγραφε ή μιλούσε για τους πρόσφυγες, χρησιμοποιούσε δύο λέξεις : «Αγέλη προσφύγων». Ο δε Νίκος Κρανιωτάκης, ο φιλομοναρχικός εκδότης της εφημερίδας «Πρωινός Τύπος», το 1933, δέκα χρόνια μετά τον ερχομό των προσφύγων στη «μάνα Ελλάδα» ζητούσε επιτακτικά να επιβληθεί στους πρόσφυγες να φορέσουν κίτρινα περιβραχιόνια για να τους διακρίνουν και «ίνα τους αποφεύγουσιν οι Έλληνες»! Πιθανώς κάτι θα είχε ακούσει για κάποιον άλλο «πατριώτη» σαν και λογαριασμό του που αντί για κίτρινα περιβραχιόνια ζητούσε να κυκλοφορούν κάποιοι με κίτρινα αστέρια!
Επωδός
«Καχρ ολσούν σεμπέπ ολανλάρ» σαν που έλεγε η Διδώ Σωτηρίου, σαν που λέγαν στα σπίτια μας οι παππούδες μας κι οι γιαγιάδες μας. «Ανάθεμα σε αυτούς που έφταιξαν» πάει να πει ετούτο.
Κι ας διεκδικήσουμε έναν αιώνα μετά τη Συνθήκη της Λωζάννης ότι μας ανήκει για να στεγάσουμε αυτήν τη μνήμη που λέγαμε.
Την αγορά ή με όποιον άλλο τρόπο απόκτηση του τούρκικου παρθεναγωγείου της Επάνω Σκάλας στη Μυτιλήνη που αντί να αποδοθεί στους πρόσφυγες της Μικρασίας πέρασε σε ιδιώτες. Να ανακαινισθεί και να αποδοθεί στην τοπική κοινωνία ως Κέντρο Μικρασιατικού Πολιτισμού Την απόδοση της αδιάθετης ακόμα ανταλλάξιμης περιουσίας εκεί όπου ανήκει. Στους πρόσφυγες και τους απογόνους τους. Η αδιάθετη ανταλλάξιμη περιουσία, η πληρωμένη και εξοφλημένη με το αίμα των προγόνων μας αδιάθετη ακόμα περιουσία δεν μπορεί έναν αιώνα μετά να αποτελεί περιουσιακό στοιχείο της Κτηματικής Εταιρείας του Δημοσίου, του ΤΑΙΠΕΔ και το χειρότερο όλων εγγύηση κάποιου υπερταμείου σε κάποιο Ευρωπαϊκό οργανισμό.
Τη διατήρηση με μνημεία και κάθε άλλο τρόπο όπως ευρύ πρόγραμμα ονοματοδοσιών οδών, πλατειών και εκδόσεων, ζωντανής της μνήμης των μικρασιατικών πατρίδων και της προσφυγιάς σε όλα τα χωριά της Λέσβου. Όπου έζησαν πρόσφυγες, παντού όπου χτίστηκαν προσφυγικοί συνοικισμοί.
Τη δημιουργία μεταπτυχιακού τμήματος μικρασιατικών σπουδών στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου
Την ανάπτυξη δικτύων αλληλεγγύης, συνεννόησης και συνεργασίες των λαών της Ελλάδας και της Τουρκίας. Ως μόνο μέσο να μπει φραγμός στην υστερία του πολέμου που χτυπά την πόρτα της γειτονιάς μας.
(Ο Στρατής Μπαλάσκας είναι δημοσιογράφος- Το άρθρο αποτελεί εισήγηση του στη συζήτηση που πραγματοποιήθηκε για τη Συνθήκη της Λωζάννης στη Μυτιλήνη τη Δευτέρα 9 Μαρτίου, οργανωμένη από τη Κίνηση Πολιτών «Συνύπαρξη και Επικοινωνία στο Αιγαίο» και την Τουρκική οργάνωση «Ege Barış ve İletişim Derneği» (Για την ειρήνη και την Επικοινωνία στο Αιγαίο»)
