Τέσσερις τράπεζες συγκεντρώνουν πάνω από το 94% των καταθέσεων, διαθέτουν άφθονη ρευστότητα και έχουν περιορισμένα κίνητρα να προσφέρουν υψηλότερα επιτόκια στους πελάτες τους. Αυτή είναι η εικόνα που αναδεικνύει η Επιτροπή Ανταγωνισμού στο τελικό πόρισμα της κλαδικής έρευνας για τις τραπεζικές καταθέσεις, προτείνοντας παρεμβάσεις για δημιουργία αποταμιευτικών λογαριασμών με επιτόκια καθοριζόμενα από το κράτος.
«Οι ελληνικές συστημικές τράπεζες εκτιμάται ότι δεν προχώρησαν σε ουσιώδη ενσωμάτωση των εν λόγω αυξήσεων στα προσφερόμενα επιτόκια», αναφέρει χαρακτηριστικά η έκθεση για τις αυξήσεις των επιτοκίων της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, οι οποίες πέρασαν σε περιορισμένο βαθμό ακόμη και στις προθεσμιακές καταθέσεις.
Το πρώτο μεγάλο εύρημα της έρευνας είναι ο εξαιρετικά υψηλός βαθμός συγκέντρωσης της αγοράς, όπως αποτυπώνεται στα μερίδια καταθέσεων του 2024. Η Πειραιώς κατείχε το 28,13%, η Εθνική το 24,86%, η Alpha Bank το 21,56% και η Eurobank το 19,52%. Αθροιστικά, το μερίδιό τους έφθανε στο 94,07%, με την Επιτροπή να χαρακτηρίζει την αγορά στενό ολιγοπώλιο.
Η Επιτροπή εξετάζει επίσης την ασύμμετρη προσαρμογή των καταθετικών επιτοκίων, δηλαδή τη διαφορετική ταχύτητα μεταφοράς των αυξήσεων και των μειώσεων στους πελάτες, συνδέοντάς την με την ισχύ των τραπεζών, τις ανάγκες χρηματοδότησης και τα περιθώρια κερδοφορίας τους.
Το καθαρό επιτοκιακό περιθώριο των ελληνικών συστημικών τραπεζών έφθασε το 3,04% το 2024, έναντι 1,60% του μέσου όρου των τραπεζών του ευρωπαϊκού εποπτικού δείγματος. Πρόκειται για τη σχέση των καθαρών εσόδων από τόκους προς τα τοκοφόρα στοιχεία ενεργητικού.
Η Τελική Έκθεση προτείνει :
1. Ενίσχυση του ανταγωνισμούμέσω νέας εισόδου/ επέκτασης
Η υψηλή συγκέντρωση του κλάδου και η πλεονάζουσα ρευστότητα έχει οδηγήσει σε περιορισμένη μετακύληση της αύξησης των επιτοκίων της ΕΚΤ στα επιτόκια καταθέσεων, τόσο στους αποταμιευτικούς λογαριασμούς, οι οποίοι έχουν περιορισμούς στις κινήσεις τους, αλλά κυρίως στις προθεσμιακές καταθέσεις, στις οποίες τα τοποθετημένα χρηματικά ποσά είναι στην διάθεση των τραπεζικών ιδρυμάτων καθ’ όλη τη διάρκεια της σχετικής σύμβασης. Οι ελληνικές συστημικές τράπεζες εκτιμάται ότι δεν προχώρησαν σε ουσιώδη ενσωμάτωση των εν λόγω αυξήσεων στα προσφερόμενα επιτόκια ούτε των αποταμιευτικών (με περιορισμούς) αλλά ούτε και των προθεσμιακών καταθέσεων. Η απραξία αυτή από πλευράς πιστωτικών ιδρυμάτων ενδέχεται να περιοριστεί με την εμφάνιση ικανού αριθμού ανταγωνιστών στην αγορά, οι οποίοι, προκειμένου να αντλήσουν από την καταθετική βάση ικανοποιητικό ύψος κεφαλαίων, θα προσφέρουν καλύτερα επιτόκια, ωθώντας και τις συστημικές τράπεζες σε αντίστοιχες ενέργειες, προκειμένου να διακρατήσουν καταθέσεις ώστε να μην επηρεαστεί αρνητικά η ρευστότητά τους.
2. Δημιουργία κρατικών λογαριασμών
Η δημιουργία λογαριασμών καταθέσεων στις ελληνικές τράπεζες στην λογική του γαλλικού Livret A και του livret d'épargne populaire (LEP) όπου το επιτόκιο καθορίζεται από το ίδιο το κράτος, κατόπιν πρότασης της Κεντρικής Τράπεζας προς το Υπουργείο Οικονομικών μπορεί να ασκήσει πιέσεις για την αύξηση των επιτοκίων. Οι λογαριασμοί αυτοί είναι ταμιευτηρίου/αποταμιευτικοί, αποσκοπούν στη χρηματοδότηση του κρατικού προϋπολογισμού, και δίνουν τη δυνατότητα ελεύθερης ανάληψης. Τα προσφερόμενα επιτόκια ανέρχονταν, έως και στις αρχές του 2025, περί το 3% και 4% και από τον Φεβρουάριο του 2025 ελαφρώς χαμηλότερα (2,4% και 3,5% αντίστοιχα) , έναντι του 0,05%-0,07% των καταθέσεων πρώτης ζήτησης, με την επιφύλαξη βεβαίως ότι στα αντίστοιχα παραδείγματα του εξωτερικού οι λογαριασμοί αυτοί έχουν περιορισμό στο ύψος της κατάθεσης (περί τις 20.000€) και δεν μπορούν να τηρηθούν σε πάνω από μία τράπεζα. Η δημιουργία τέτοιων λογαριασμών, ακόμα και υπό την μορφή προθεσμιακών καταθέσεων ή/και οποιασδήποτε άλλης παραμετροποίησης (επί παραδείγματι ως προς μέγιστο ύψος κατάθεσης ή την δυνατότητα τήρησης σε περισσότερες από μία τράπεζες), θα μπορούσε να λειτουργήσει ακόμα και συμπληρωματικά με άλλα εργαλεία χρηματοδότησης του κρατικού προϋπολογισμού (όπως τα έντοκα γραμμάτια ελληνικού δημοσίου, ή/και τα κρατικά ομόλογα). Μάλιστα, λαμβάνοντας υπόψη ότι πρόκειται για καταθετικούς λογαριασμούς, εκτιμάται ότι δεν θα υπάγονται στις διαδικασίες που απαιτούνται , για παράδειγμα, για την αγορά εντόκων γραμματίων, οι οποίες μπορεί και να λειτουργούν αποτρεπτικά για τους ενδιαφερόμενους, ενώ η μικρότερη χρονική διάρκεια τους σε σχέση με τα κρατικά ομόλογα περιορίζει την αβεβαιότητα ενδεχόμενων μελλοντικών αρνητικών εξελίξεων. Επιπλέον, το επιτόκιο αυτού του τύπου καταθέσεων είναι γνωστό εκ των προτέρων και δεν υπόκειται στα αποτελέσματα δημοπρασίας, σε αντίθεση με τα επιτόκια των εντόκων γραμματίων.
3. Προσφορά καταθετικών προϊόντων με γνήσια αποταμιευτικά χαρακτηριστικά
Προτείνεται η προσφορά καταθετικών προϊόντων με γνήσια αποταμιευτικά χαρακτηριστικά.
Μία εναλλακτική θα μπορούσε να έχει τη μορφή ενός «ρυθμιζόμενου» λογαριασμού ταμιευτηρίου, όπως εφαρμόζεται για παράδειγμα στο Βέλγιο. Πρόκειται για τους λογαριασμούς με fidelity premium. Σε αυτού του τύπου τους λογαριασμούς εφαρμόζονται δύο επιτόκια: ένα επιτόκιο βάσης και ένα προνομιακό επιτόκιο «πίστης». Το επιτόκιο βάσης εφαρμόζεται στο σύνολο του ποσού της κατάθεσης και για ποσά που παραμένουν στον λογαριασμό για ένα έτος, εφαρμόζεται προνομιακό επιτόκιο . Λογαριασμοί αυτής της μορφής δίνουν κίνητρο στους καταθέτες να διατηρούν υψηλότερα υπόλοιπα στους τραπεζικούς τους λογαριασμούς, το οποίο λειτουργεί και προς όφελος του τραπεζικού ιδρύματος συνεισφέροντας στην ρευστότητά τους.
Ωστόσο επειδή τουλάχιστον οι τέσσερις συστημικές τράπεζες ενδέχεται να μη δεσμευθούν για μεγάλο χρονικό διάστημα (άνω των τριών μηνών) σε υψηλά επιτόκια προθεσμιακών εν μέσω αβεβαιότητας για την μελλοντική πορεία των επιτοκίων της ΕΚΤ (υπενθυμίζεται ότι από τον Ιούλιο του 2022 η ΕΚΤ δεν εκδίδει πλέον το forward guidance), μία ενδεχόμενη λύση θα ήταν η δημιουργία και προώθηση προϊόντων καθαρά αποταμιευτικού χαρακτήρα με προνομιακό επιτόκιο επιβράβευσης των καταθετών που τηρούν ένα προκαθορισμένο ελάχιστο χρηματικό ποσό κατάθεσης και με την μέγιστη δυνατή τυποποίηση . Άλλωστε εκτιμάται ότι, κατά τη σύνταξη της Έκθεσης, υπήρξε ενδιαφέρον από τις τράπεζες για αποταμιευτικά προϊόντα σταδιακής αποταμίευσης που στοχεύουν σε δεξαμενή καταθέσεων πρώτης ζήτησης. Με τον τρόπο αυτό, το ελληνικό τραπεζικό σύστημα θα μπορούσε, έστω και έμμεσα, να καταστήσει διαθέσιμα στο καταναλωτικό κοινό καταθετικά προϊόντα με γνήσια αποταμιευτικά χαρακτηριστικά, τα οποία, αφενός μεν, θα προσφέρουν στους καταθέτες υψηλότερα επιτόκια για το διακρατούμενο (αποταμιευόμενο) υπόλοιπό τους, αφετέρου δε, θα παρέχουν μεγαλύτερη ευελιξία στον δικαιούχο του λογαριασμού ως προς τη δυνατότητα χρήσης των κεφαλαίων του σε σχέση με τις προθεσμιακές καταθέσεις, οι οποίες επιβάλλουν τη δέσμευση του ποσού για συγκεκριμένο χρονικό διάστημα.
4. Ενίσχυση της κινητικότητας των καταθετών μεταξύ τραπεζών
Η απραξία των τραπεζών ως προς την προσφορά υψηλότερων επιτοκίων συνδέεται με την έλλειψη κινητικότητας των καταθετών. Ο χρόνος που απαιτείται για την διερεύνηση προτάσεων άλλων παρόχων, η πληθώρα της πληροφόρησης που ενδεχομένως δημιουργεί ανασφάλεια ως προς τη δυνατότητα τεκμηριωμένης αξιολόγησης και επιλογής σε συνδυασμό με διάφορες γραφειοκρατικές και διοικητικές διευθετήσεις, δύνανται να λειτουργούν αποτρεπτικά για την επιλογή άλλου παρόχου. Η δημοσίευση στην ιστοσελίδα της ΤτΕ των επιτοκίων των προσφερόμενων καταθετικών (και άλλων) προϊόντων από τον Ιανουάριο του 2025 έχει τη δυνατότητα να λειτουργήσει προς όφελος της ενημέρωσης των καταθετών και εν τέλει της κινητικότητας, στο βαθμό βέβαια που οι καταθέτες έχουν υπόψη τους ότι τα εν λόγω στοιχεία δημοσιοποιούνται. Αντίστοιχη μπορεί να είναι και η συνεισφορά των ιστοσελίδων σύγκρισης επιτοκίων που δραστηριοποιούνται στην ελληνική αγορά .
Μία ενδεχόμενη λύση για τη μείωση του κόστους αναζήτησης των καταναλωτών για την επιλογή του πιο συμφέροντος καταθετικού επιτοκίου θα ήταν η επιβολή στις τράπεζες της υποχρέωσης να παρέχουν στους καταναλωτές μέσω των ιστοσελίδων τους τη δυνατότητα πρόσβασης αφενός στις συγκεκριμένες πληροφορίες από την ΤτΕ και αφετέρου σε κάποια ιστοσελίδα σύγκρισης επιτοκίων. Με τον τρόπο αυτό, ο καταναλωτής θα έχει την ευχέρεια να συγκρίνει άμεσα το κατά περίπτωση προσφερόμενο επιτόκιο για το καταθετικό προϊόν της επιλογής του με το σύνολο των αντίστοιχων διαθέσιμων προϊόντων της αγοράς.
Σημαντικό ρόλο θα μπορούσαν να διαδραματίσουν επίσης οι ενώσεις καταναλωτών, ενημερώνοντας το καταναλωτικό κοινό, νοικοκυριά και επιχειρήσεις, μέσω διαφόρων διαύλων, διευκολύνοντας την πρόσβαση τόσο στα στοιχεία των επιτοκίων των προσφερόμενων καταθετικών προϊόντων που δημοσιεύονται στην ιστοσελίδα της ΤτΕ κατά τα ανωτέρω αναφερόμενα, όσο και στις ιστοσελίδες σύγκρισης επιτοκίων. Με τον τρόπο αυτό, θα μπορούσε να διασφαλιστεί η ευρύτερη δυνατή διάχυση της συγκεκριμένης πληροφόρησης σε καταθέτες με διαφορετικά δημογραφικά χαρακτηριστικά με τρόπο εύληπτο και σαφή.
Η φορητότητα του αριθμού λογαριασμού θα μπορούσε δυνητικά να είναι αποτελεσματική και να ενισχύσει τον ανταγωνισμό εφόσον δεν περιορίζεται σε εθνικά σύνορα.
Εκτιμάται επίσης ότι η δημιουργία και εφαρμογή ενός συστήματος φορητότητας του αριθμού λογαριασμού, σε ευρωπαϊκό πάντα επίπεδο, θα μπορούσε να καλύψει τις ανάγκες σημαντικού αριθμού καταναλωτών ιδίως όταν αυτοί δεν έχουν την δυνατότητα άλλων εναλλακτικών ενεργειών. Στο πλαίσιο αυτό, η δημιουργία ενός αριθμού-ομπρέλα, σε ευρωπαϊκό επίπεδο, κάτω από τον οποίο ο καταθέτης θα μπορεί να εναλλάσσει όποτε θέλει ή χρειάζεται τον αριθμό του καταθετικού του λογαριασμού, διατηρώντας παράλληλα το ιστορικό των συναλλαγών του, θα μπορούσε ως ένα βαθμό να καλύψει το όποιο κενό υπάρχει στις συναλλαγές ιδιωτών και επιχειρήσεων σε εθνικό και διασυνοριακό επίπεδο, με την επιφύλαξη βεβαίως ότι μία τέτοια λύση ενδεχομένως περιορίζεται στην επιλογή ενός μόνο τραπεζικού λογαριασμού.
