Ο Λουίς Ινάσιο Λούλα ντα Σίλβα έγραψε ιστορία, σημειώνοντας ένα ρεκόρ τόσο για τη Βραζιλία όσο και για την υπόλοιπη Λατινική Αμερική: έγινε ο πρώτος πρόεδρος που κερδίζει τέταρτη θητεία - και το πέτυχε μόλις λίγες ημέρες πριν κλείσει τα 81 του χρόνια, σε μια ηλικία που πολλοί άλλοι ηγέτες επιλέγουν να αποσυρθούν από την πολιτική.
Η εντυπωσιακή επιστροφή του βραζιλιανού προέδρου απέναντι στον δεξιό αντίπαλό του, Φλάβιο Μπολσονάρου, κατέρριψε ένα ακόμη ρεκόρ. Από την αποκατάσταση της δημοκρατίας στη χώρα το 1985, κανένας πρόεδρος δεν είχε καταφέρει να ανατρέψει την ήττα του πρώτου γύρου. Ο υποψήφιος του Εργατικού Κόμματος πρόσθεσε περισσότερες από 10 εκατομμύρια ψήφους μέσα στις τρεις εβδομάδες που μεσολάβησαν μεταξύ των δύο γύρων, ενώ ο αντίπαλός του κέρδισε μόλις 3,6 εκατομμύρια.
Η διαφορά ήταν αρκετά αποφασιστική ώστε ο Λούλα να εξασφαλίσει μεγαλύτερο προβάδισμα από ό,τι το 2022, όταν είχε νικήσει τον Ζαΐρ Μπολσονάρου, πατέρα του Φλάβιο και τότε εν ενεργεία πρόεδρο. Αυτή η ολική επαναφορά επιτρέπει στον Λούλα να παραμείνει η ηγετική φυσιογνωμία της περιφερειακής Αριστεράς, την ώρα που η Δεξιά καλπάζει σε άλλες χώρες της Λατινικής Αμερικής, πολλές από τις κυβερνήσεις των οποίων είναι πλέον ευθυγραμμισμένες με τον Λευκό Οίκο του Ντόναλντ Τραμπ.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Όπως έκανε και ο πατέρας του πριν από τέσσερα χρόνια, ο Φλάβιο Μπολσονάρου αρνήθηκε να αναγνωρίσει το αποτέλεσμα και ανακοίνωσε ότι θα προσφύγει στη δικαιοσύνη ζητώντας την ακύρωση των εκλογών. Ο γερουσιαστής αμφισβήτησε την απόφαση του Ανώτατου Ομοσπονδιακού Δικαστή Κριστιάνο Ζανίν να παρατείνει την ψηφοφορία κατά δύο ώρες, υποστηρίζοντας ότι η άνιση εφαρμογή του μέτρου υπονόμευσε την ισοτιμία των εκλογικών συνθηκών. «Είναι αδύνατον να αναγνωρίσουμε το εκλογικό αποτέλεσμα υπό τις συνθήκες στις οποίες εξελίχθηκαν αυτά τα γεγονότα», δήλωσε χαρακτηριστικά.
Η δήλωση του Μπολσονάρου δεν σκίασε τους πανηγυρισμούς για το ιστορικό επίτευγμα του Λούλα. Ωστόσο, η πολιτική ισχύς της Δεξιάς ενδέχεται να δυσκολέψει την ομαλή λειτουργία της νέας του κυβέρνησης. Η νίκη αυτή επιβεβαιώνει την πολιτική αντοχή του Λούλα, όμως η ήττα του Μπολσονάρου δεν εξασθενεί τη δυναμική της Δεξιάς στο Κογκρέσο και στις πολιτειακές κυβερνήσεις. Αυτό είναι και το παράδοξο της επόμενης θητείας του: ένας ιστορικός εκλογικός θρίαμβος, αλλά με περιορισμένα περιθώρια διακυβέρνησης.
Πού οφείλεται η αδιανόητη νίκη του Λούλα;
Η γεωγραφία βοηθά να εξηγηθεί το πώς ο Λούλα ανέτρεψε το έλλειμμα του πρώτου γύρου. Στην πολιτεία Μίνας Ζεράις, που διαθέτει το δεύτερο μεγαλύτερο εκλογικό σώμα στη Βραζιλία, πέρασε από την ήττα με σχεδόν 590.000 ψήφους στη νίκη με περίπου 99.000 - μια μετατόπιση της τάξης των 690.000 ψήφων υπέρ του. Η συγκεκριμένη πολιτεία, η οποία αναδεικνύει πάντα τον νικητή των προεδρικών εκλογών από το 1989, ψήφισε για άλλη μια φορά σε πλήρη στοίχιση με το εθνικό αποτέλεσμα. Παρόλο που ο Φλάβιο διατήρησε το προβάδισμά του στις πολιτείες του Σάο Πάολο και του Ρίο ντε Τζανέιρο, ο Λούλα κέρδισε στις πρωτεύουσές τους - τις δύο μεγαλύτερες πόλεις της Βραζιλίας - και ανέτρεψε το αποτέλεσμα του πρώτου γύρου στην πόλη του Ρίο.
Τα κέρδη του ενισχύθηκαν από τις νίκες και στις εννέα βορειοανατολικές πολιτείες, αλλά και από την υψηλότερη προσέλευση των ψηφοφόρων. Η αποχή μειώθηκε από 21,08% στον πρώτο γύρο σε περίπου 19,2% στον δεύτερο, φέρνοντας σχεδόν τρία εκατομμύρια περισσότερους Βραζιλιανούς στις κάλπες.
Αυτή η αυξημένη συμμετοχή δεν μπορεί να αποδοθεί εξ ολοκλήρου στον Λούλα, υπογραμμίζει όμως πόσο καθοριστική ήταν η κινητοποίηση όσων δεν είχαν ψηφίσει: στον πρώτο γύρο, η διαφορά μεταξύ των υποψηφίων ήταν μόλις κάτι παραπάνω από 2,2 εκατομμύρια ψήφους.
Η μάχη δόθηκε επίσης στα κινητά τηλέφωνα των Βραζιλιανών. Αφού τερμάτισε δεύτερος στον πρώτο γύρο, ο Λούλα ενέτεινε τις προσπάθειες ψηφιακής κινητοποίησης για να διευρύνει την απήχησή του και να μετατρέψει την υποστήριξη σε ψήφους. Το ζητούμενο δεν ήταν απλώς να πείσει τους αναποφάσιστους, αλλά να φέρει στην κάλπη όσους ήδη τον προτιμούσαν.
Η προσπάθεια αυτή συνοδεύτηκε από μέτρα και προτάσεις της τελευταίας στιγμής που στόχευαν σε πρακτικές αγωνίες των πολιτών. Ο Λούλα υπέγραψε νόμο για την αύξηση του ορίου εισοδήματος των μικροεπιχειρηματιών, πρότεινε νέες πρωτοβουλίες για τη ρύθμιση των καταναλωτικών χρεών και τάχθηκε υπέρ του τερματισμού των διαδικτυακών στοιχημάτων, η ραγδαία ανάπτυξη των οποίων έχει διογκώσει το ιδιωτικό χρέος των νοικοκυριών.
Στο πεδίο της ασφάλειας, έφτασε στο σημείο να υιοθετήσει μια παραδοσιακή θέση της Δεξιάς: υποστήριξε τη μείωση του ορίου ηλικίας για ποινική ευθύνη σε ιδιαίτερα σοβαρά εγκλήματα. Η κίνηση αυτή αποσκοπούσε στο να απαντήσει στο αίτημα για αυστηρότερη αντιμετώπιση της εγκληματικότητας, που αποτέλεσε κεντρικό ζήτημα των εκλογών.
Η νίκη επιτρέπει στον Λούλα να διατηρήσει την εξουσία, αλλά τον υποχρεώνει παράλληλα να ανταποκριθεί στις προσδοκίες που καλλιέργησε για να εξασφαλίσει την επικράτησή του.
Πολλαπλές προκλήσεις στον ορίζοντα
Η πρώτη πρόκληση του Λούλα, μόλις κοπάσουν οι πανηγυρισμοί, θα είναι νομοθετική. Τα δεξιά κόμματα θα κατέχουν 303 από τις 513 έδρες στη Βουλή των Αντιπροσώπων, έναντι 124 της Αριστεράς και 86 του Κέντρου.
Στην Γερουσία, η Δεξιά θα ελέγχει σχεδόν τα δύο τρίτα των εδρών. Αυτό δεν καθιστά αυτόματα εχθρό κάθε βουλευτή ή γερουσιαστή, σημαίνει όμως ότι ο Λούλα θα πρέπει να χτίσει συμμαχίες πέρα από τη δική του βάση, τόσο για να προωθήσει τις μεταρρυθμίσεις του όσο και για να υπερασπιστεί τις προτεραιότητες της κυβέρνησής του.
Ο χάρτης των πολιτειακών κυβερνήσεων αντικατοπτρίζει εξίσου την ισχύ που διατηρεί η συντηρητική παράταξη. Κατά τους δύο γύρους των εκλογών, το Φιλελεύθερο Κόμμα (PL) του Μπολσονάρου κέρδισε πέντε κυβερνητικές θέσεις, ενώ οι Ρεπουμπλικάνοι και το Προοδευτικό Κόμμα (PP) εξασφάλισαν από τέσσερις. Το Εργατικό Κόμμα (PT) κέρδισε τέσσερις. Το Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα (PSD), που συσπειρώνει πολιτικούς διαφόρων τάσεων, πήρε άλλες πέντε. Οι διαπραγματεύσεις με αυτούς τους κυβερνήτες θα αποτελέσουν ένα ακόμη στοίχημα για τον Λούλα, ο οποίος χρειάζεται συνεργασία σε τοπικό επίπεδο για να εφαρμόσει την πολιτική του.
«Από τη στιγμή που κερδίζουμε τις εκλογές, δεν έχουμε πλέον αντιπάλους. Οφείλω να κυβερνήσω για 215 εκατομμύρια ανθρώπους», δήλωσε ο Λούλα στην νικητήρια ομιλία του. Αναφέρθηκε επίσης στην πρόκληση της διαπραγμάτευσης με ένα πιο συντηρητικό Κογκρέσο: «Δεν επέλεξα εγώ το Κογκρέσο. Το επέλεξε ο λαός. Και αυτό είναι το Κογκρέσο με το οποίο θα ψηφίσω, θα εργαστώ και θα παραγάγω έργο».
Η πιο άμεση πρόκληση θα είναι η μετατροπή των οικονομικών δεικτών σε ανακούφιση που θα νιώσουν οι Βραζιλιανοί στην καθημερινότητά τους. Η αρνητική αντίληψη για την οικονομία ήταν από τις κύριες αιτίες φθοράς του Λούλα κατά τη διάρκεια της εκστρατείας. Ο χαμηλότερος πληθωρισμός δεν επαναφέρει τις τιμές στα προηγούμενα επίπεδά τους, ενώ η βελτίωση της απασχόλησης δεν αντισταθμίζει απαραίτητα το βάρος των χρεών και των μηνιαίων εξόδων. Η δυσαρέσκεια για το κόστος ζωής θα παραμείνει παρούσα και μετά τις κάλπες.
Η αντιμετώπιση αυτής της δυσαρέσκειας γίνεται ακόμη δυσκολότερη λόγω των δημοσιονομικών περιορισμών. Το δημόσιο χρέος, το έλλειμμα και τα υψηλά επιτόκια περιορίζουν τη δυνατότητα της κυβέρνησης να αυξήσει τις δαπάνες και προαναγγέλλουν διαμάχες για το πώς θα χρηματοδοτηθούν οι προεκλογικές υποσχέσεις χωρίς να τεθούν σε κίνδυνο τα κοινωνικά προγράμματα. Σε συνδυασμό με ένα μη φιλικό Κογκρέσο, οι αποφάσεις για το ποιος πληρώνει και πού γίνονται περικοπές θα δοκιμάσουν την διαπραγματευτική ικανότητα του Λούλα.
Η δημόσια ασφάλεια θα αποτελέσει άλλη μια εστία πίεσης. Ο Λούλα θα κληθεί να ανταποκριθεί στα αιτήματα για σκληρότερα μέτρα κατά της εγκληματικότητας, καθώς η Δεξιά έχει αναγάγει τη «σκληρή γραμμή» σε κεντρικό πολιτικό της λάβαρο. Στην τελική ευθεία της εκστρατείας, ο ίδιος έστειλε σήμα αυστηρότητας εκφράζοντας την πρόθεση να μειώσει το όριο ποινικής ευθύνης στα 16 έτη για σοβαρά εγκλήματα - ένα μέτρο που προωθούσε η Δεξιά και απολαμβάνει ευρείας λαϊκής στήριξης. Μένει να φανεί αν θα μετατρέψει αυτή την προεκλογική αναφορά σε συγκεκριμένη νομοθετική πρόταση. Παράλληλα, αντιμετωπίζει την πρόκληση να προετοιμάσει έναν διάδοχο για μια Αριστερά, της οποίας η ικανότητα να κερδίζει προεδρικές εκλογές παραμένει στενά συνδεδεμένη με το δικό του εκτόπισμα.
Μεταξύ αυτονομίας και απομόνωσης
Οι προκλήσεις εκτείνονται και πέρα από τα σύνορα της Βραζιλίας. Η επιστροφή του προοδευτικού ηγέτη «φρενάρει» μια σειρά νικών δεξιών υποψηφίων που ευθυγραμμίζονται με τον Λευκό Οίκο. Ως επικεφαλής της μεγαλύτερης οικονομίας της Λατινικής Αμερικής, με την Κίνα ως κύριο εμπορικό της εταίρο, η κυβέρνηση του Λούλα χρησιμοποίησε το οικονομικό βάρος της Βραζιλίας για να προβάλει αντιστάσεις απέναντι στις εμπορικές και πολιτικές απαιτήσεις της Ουάσινγκτον - με έναν βαθμό αυτονομίας που ελάχιστες γειτονικές χώρες μπορούν να τολμήσουν.
Αντίθετα, μια νίκη του Μπολσονάρου θα ολοκλήρωνε την προσπάθεια της Ουάσινγκτον να διασφαλίσει την κυριαρχία της στο ημισφαίριο και να ανακόψει την επιρροή του Πεκίνου.
Ο Λούλα βρίσκεται παρόλα αυτά αντιμέτωπος με ένα εξαιρετικά δύσκολο περιφερειακό σκηνικό και κινδυνεύει να βρεθεί σε μεγάλο βαθμό απομονωμένος. «Ο Λούλα αντιμετωπίζει ένα πολύ διαφορετικό πολιτικό περιβάλλον από εκείνο που υπήρχε όταν ανέλαβε για πρώτη φορά την εξουσία, κατά τη διάρκεια του "ροζ κύματος". Τότε είχε πολλούς περιφερειακούς συμμάχους και μπορούσε να ελίσσεται προς όφελος της Βραζιλίας», δήλωσε στο CNN ο Μάικλ Πάρλμπεργκ, αναπληρωτής καθηγητής πολιτικών επιστημών στο Πανεπιστήμιο Virginia Commonwealth και ερευνητής στο Center for International Policy (CIP).
Το πολιτικό τοπίο της περιοχής διαφέρει επίσης από εκείνο που συνάντησε ο Λούλα στην αρχή της τρίτης θητείας του το 2023, όταν στην εξουσία βρίσκονταν σύμμαχοι όπως ο Αλμπέρτο Φερνάντες στην Αργεντινή, ο Γκαμπριέλ Μπόριτς στη Χιλή και ο Γκουστάβο Πέτρο στην Κολομβία.
«Είναι απίθανο ο Λούλα να αναλώσει πολιτικό κεφάλαιο για να πιέσει πρωτοβουλίες περιφερειακής ολοκλήρωσης, όπως η Unasur (Ένωση Εθνών της Νότιας Αμερικής), όπως έκανε στις πρώτες του θητείες. Στερούμενος ιδεολογικών συμμάχων, θα ασκήσει αυτή την ηγεσία μέσω της οικονομικής ισχύος της Βραζιλίας - των επενδύσεων, του εμπορίου και της Mercosur», πρόσθεσε ο Πάρλμπεργκ, αναφερόμενος στο εμπορικό μπλοκ της Νότιας Αμερικής.
Με το βλέμμα στον Τραμπ και τις ενδιάμεσες εκλογές των ΗΠΑ
Καθώς προετοιμάζεται για την τέταρτη θητεία του, ο Λούλα θα πρέπει να αποφασίσει πώς θα διαχειριστεί τις σχέσεις με τις Ηνωμένες Πολιτείες. «Η Βραζιλία δεν ανήκει στην αυλή κανενός», είχε δηλώσει ο Λούλα στα Ηνωμένα Έθνη τον Σεπτέμβριο, σε ένα μήνυμα με αποδέκτη την Ουάσινγκτον. Ωστόσο, έχει κινηθεί με προσοχή. Όταν οι Ηνωμένες Πολιτείες επέβαλαν νέους δασμούς στα βραζιλιανά προϊόντα στα μέσα του έτους, άφησε ανοιχτό το ενδεχόμενο αντίμετρων.
«Ο Λούλα έχει δείξει ικανότητα προσαρμογής στον Τραμπ. Έχει ισορροπήσει τις περιστασιακές σκληρές κριτικές με διαλλακτικές χειρονομίες», σημείωσε ο αναλυτής. «Για τον Λούλα, η εθνική κυριαρχία δεν σημαίνει απαραίτητα σύγκρουση· μάλιστα, πιστεύει ότι η σύγκρουση δεν ενισχύει κατ' ανάγκη την κυριαρχία. (...) Ο Λούλα δεν είναι ιδεολογικά αντιαμερικανός, ούτε δυσκολεύεται να συνεργαστεί με δεξιές κυβερνήσεις», συμπλήρωσε.
Ο Πάρλμπεργκ εκτίμησε επίσης ότι ο επανεκλεγείς πρόεδρος θα παρακολουθεί στενά τις ενδιάμεσες εκλογές των ΗΠΑ, στις οποίες «η θέση του θα μπορούσε να βελτιωθεί» εάν το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα του Τραμπ χάσει τον έλεγχο του ενός ή και των δύο σωμάτων του Κογκρέσου, γεγονός που θα έφερνε μεγαλύτερο έλεγχο στην ατζέντα του Αμερικανού προέδρου.
Πέραν του ότι ανέκοψε το σερί νικών της Δεξιάς και των υποψηφίων που στηρίζει ο Τραμπ, ο Λούλα διέκοψε μια άλλη τάση: τη διαδοχή ηττών για τις εν ενεργεία κυβερνήσεις, ένα φαινόμενο συχνό την τελευταία δεκαετία. Αυτό εγείρει ένα ευρύτερο ερώτημα σχετικά με το αν η στροφή προς τα δεξιά αποτελεί ένα μόνιμο κύμα ή απλώς μέρος του πολιτικού εκκρεμούς.
«Η νίκη του Λούλα δείχνει ότι η Ακροδεξιά, και ειδικότερα το κίνημα του Μπολσονάρου, έχει ταβάνι στην υποστήριξή της, επειδή πολλοί ψηφοφόροι τη θεωρούν υπερβολικά ριζοσπαστική», τόνισε ο Πάρλμπεργκ. Πρόσθεσε δε ότι το αποτέλεσμα υποδηλώνει επίσης πως η στήριξη από τον Λευκό Οίκο και η δέσμη οικονομικών μέτρων της «δεν αποτελούν καθοριστικούς παράγοντες» σε μια εκλογική αναμέτρηση.
Σε μια Λατινική Αμερική που καθορίζεται όλο και περισσότερο από αναδυόμενους ηγέτες, ο Λούλα παραμένει ένας ηγέτης διεθνούς βεληνεκούς και μία από τις σημαντικότερες προσωπικότητες της περιοχής στην παγκόσμια σκηνή. Μετά από ακόμα ένα πολιτικό επίτευγμα, ο πρόεδρος των ρεκόρ έχει δύο μήνες μπροστά του πριν ξεκινήσει την τέταρτη θητεία του, για να αποφασίσει την πορεία που θα χαράξει για τη μεγαλύτερη χώρα της Νότιας Αμερικής τα επόμενα τέσσερα χρόνια.
