Στα τέλη της δεκαετίας του 1950 η ελληνική νεολαία ανακαλύπτει το rock ’n’ roll. Στην αρχή ως προκλητικό ήχο και χορό που σόκαρε τη συντηρητική κοινωνία, «είναι αυτός ο χορός που τον χορέυουν με τα πόδια πάνω και το κεφάλι κάτω;», αναφωνεί το 1957 ο Ορέστης Μακρής απευθυνόμενος στη Γεωργία Βασιλειάδου, αξέχαστο δίδυμο στη «Θεία από το Σικάγο». Προχωρώντας η δεκαετία του 1960 η νεολαιίστικη αμφισβήτηση φουντώνει και τα rock ακούσματα συνδέονται με τα κινήματα διαμαρτυρίας.
Το ελληνικό κράτος αντιμετώπισε εχθρικά τη rock που θεωρήθηκε «παρακμιακή», «αντεθνική» και «αντιχριστιανική». Ιστορική ημερομηνία ήταν η 17η Απρίλη 1967: Οι Rolling Stones έδωσαν συναυλία στο γήπεδο της Λεωφόρου Αλεξάνδρας. Η συναυλία διακόπηκε από την αστυνομία, χιλιάδες θεατές βρίσκονταν στο γήπεδο και η αστυνομική επέμβαση οδήγησε σε ξυλοδαρμούς και συλλήψεις, ακόμη και μελών του συγκροτήματος. Τέσσερεις μόνο ημέρες αργότερα οι συνταγματάρχες θα κινήσουν τα τανκς...
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Αν το ελληνικό κράτος ήταν ανοιχτά εχθρικό, η αριστερά ήταν πολύ επιφυλακτική απέναντι σε αυτήν τη «δυτική» μορφή πολιτιστικής διαμαρτυρίας, άλλωστε είχε τη δική της «πρόταση διαμαρτυρίας». Μετά τη μεταπολίτευση η έκρηξη του πολιτικού και έντεχνου ελληνικού τραγουδιού φαινόταν να σκεπάζει τα πάντα, μόνο φαινόταν όμως. Όλο και περισσότεροι νέοι και νέες γνώριζαν τα rock συγκροτήματα που άρχισαν να παίρνουν μυθικές διαστάσεις.
Στον καταιγισμό των ονομάτων που γράφονταν σε μπλούζες σχολικές τσάντες και θρανία, στον καταιγισμό των ήχων που σιγά σιγά έντυναν τις βραδιές των νέων, υπήρχε και το όνομα ενός συγκροτήματος που ποτέ δεν είχε τη λάμψη των Beatles, των Rolling Stones ή των Pink Floyd αλλά όλοι μιλούσαν για αυτό με σεβασμό. Ήταν το αγαπημένο συγκρότημα των παιδιών που κάθονταν στα πίσω θρανία του σχολείου, στις γαλαρίες των κινηματογράφων ή των πούλμαν, στις πίσω «θέσεις» της κοινωνίας. Μιλάμε φυσικά για τους «The Doors»
«People are strange»...
Στις 25 Σεπτέμβρη 1967 κυκλοφορεί το άλμπουμ « Strange Days», το δευτερο άλμπουμ των The Doors, του μυθικού ροκ συγκροτήματος που διέγραψε μια σύντομη τροχιά αλλά άφησε ανεξίτηλο στίγμα στη μουσική ιστορία. Το «Strange Days» περιλαμβάνει μερικά από τα πιο χαρακτηριστικά κομμάτια τους όπως το «Strange Days», «People Are» Strange», «When the Music's Over» κ.α.. Κυκλοφόρησε 8 μήνες μετά «The Doors» και ήταν αυτό που τους καθιέρωσε. Το όνομα ο Jim Morrison το πρότεινε το 1965, εμπνευσμένος από το βιβλίο του συγγραφέα Aldous Huxley, «The Doors of Perception». Ο Huxley πήρε τον τίτλο από μια φράση του ποιητή William Blake, στο έργο «Τhe Marriage of Heaven and Hell», σχετικά με τις «πόρτες της αντίληψης» που, αν καθαρίζονταν, θα αποκάλυπταν τον κόσμο ως άπειρο.
Το συγκρότημα δημιουργήθηκε από τον Morrison και τον Ray Manzarek, οι οποίοι είχαν γνωριστεί ως φοιτητές κινηματογράφου στο UCLA. Στη συνέχεια προστέθηκαν ο κιθαρίστας Robby Krieger και ο ντράμερ John Densmore. Το έργο τους συνδύαζε rock, blues και jazz μουσική ενώ οι στίχοι του Morrison έφερναν στο προσκήνιο θέματα όπως η ελευθερία, ο θάνατος, η σεξουαλικότητα, η βία και η αναζήτηση μιας διαφορετικής αντίληψης της πραγματικότητας, θέματα που έρχονταν με ορμή στον προβληματισμό της αμερικανικής – και όχι μόνο - νεολαίας.
Οι Η.Π.Α. της δεκαετίας του 1960
Η δεκαετία του 1960 στις Ηνωμένες Πολιτείες αποτέλεσε μια περίοδο έντονων κοινωνικών και πολιτικών αναταράξεων. Μια νέα γενιά άρχισε να αμφισβητεί τις παραδοσιακές αξίες, την πολιτική εξουσία και τον τρόπο ζωής που είχε επικρατήσει μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Κεντρικό ζήτημα αρχικά αποτέλεσε ο αγώνας των Αφροαμερικανών για ισότητα και κατάργηση των φυλετικών διακρίσεων. Η δράση του Martin Luther King Jr. και άλλων ακτιβιστών συνέβαλε στην ενίσχυση του κινήματος για τα πολιτικά δικαιώματα συνολικά.
Κορυφώθηκε με τον πόλεμο του Βιετνάμ που προκάλεσε έντονες αντιδράσεις, ιδιαίτερα στους φοιτητές και στη νεολαία. Μεγάλες αντιπολεμικές διαδηλώσεις πραγματοποιήθηκαν σε ολόκληρη τη χώρα, ενώ πολλοί νέοι αρνήθηκαν να υπηρετήσουν στον στρατό ή εξέφρασαν ανοιχτά την αντίθεσή τους στην αμερικανική εξωτερική πολιτική.
Την ίδια περίοδο αναπτύχθηκε η αντικουλτούρα (counterculture) που εξέφρασε την αμφισβήτηση για τα πρότυπα της κατανάλωσης, της οικογένειας, της εργασίας και της κοινωνικής συμπεριφοράς. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, οι «Doors» δεν ήταν απλώς ένα μουσικό συγκρότημα. Η σκηνική παρουσία τους, οι στίχοι και η εικόνα του Morrison συνδέθηκαν με την πολιτιστική εξέγερση της εποχής.
Οι Doors κι ο πόλεμος του Βιετνάμ
Ο πόλεμος του Βιετνάμ αποτελούσε ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα της αμερικανικής κοινωνίας. Η τηλεόραση μετέφερε καθημερινά εικόνες του πολέμου ενώ εκατομμύρια νέοι διαμαρτύρονταν για την αποστολή Αμερικανών στρατιωτών στην Ασία. Η κλιμάκωση του πολέμου το 1966 ενίσχυσε το αντιπολεμικό κίνημα.
Το «The End» είναι ένα από τα πιο χαρακτηριστικά τραγούδια των «Doors». Κυκλοφόρησε το 1967 και αποτελεί ένα μεγάλο, ατμοσφαιρικό κομμάτι, στο οποίο ο Jim Morrison συνδυάζει εικόνες θανάτου, καταστροφής, φόβου και ψυχολογικής σύγκρουσης. Η σύνδεση του τραγουδιού με τον πόλεμο του Βιετνάμ έγινε ιδιαίτερα γνωστή μέσα από την ταινία «Apocalypse Now» του Francis Ford Coppola, όπου το «The End» χρησιμοποιήθηκε στην εναρκτήρια σκηνή.
Οι εικόνες των ελικοπτέρων, της φωτιάς και της καταστροφής, σε συνδυασμό με τη μουσική των Doors, δημιούργησαν μια από τις πιο χαρακτηριστικές κινηματογραφικές αναπαραστάσεις του πολέμου. Το τραγούδι δεν γράφτηκε αρχικά για τον πόλεμο του Βιετνάμ αλλά ως ένα τραγούδι για το τέλος μιας ερωτικής σχέσης. Με τον καιρό, όμως, μέσα από τις ζωντανές εμφανίσεις των Doors, απέκτησε πολύ ευρύτερο χαρακτήρα.
Πιο ξεκάθαρα εκφράστηκαν στο «The Unknown Soldier» που κυκλοφόρησε το 1968 στο άλμπουμ «Waiting for the Sun». Ο τίτλος αναφέρεται στον Άγνωστο Στρατιώτη, στον ανώνυμο άνθρωπο που χάνει τη ζωή του στον πόλεμο και παρουσιάζει τον στρατιώτη όχι ως έναν ήρωα αλλά ως ένα σύμβολο των χιλιάδων νέων που στέλνονταν να πολεμήσουν και να σκοτωθούν στο Βιετνάμ.
Χαρακτηριστική είναι η αναφορά στα τηλεοπτικά δελτία ειδήσεων που είχαν μετατρέψει τον πόλεμο σε θέαμα και αυτή η πραγματικότητα αποτυπώνεται στη δραματική ατμόσφαιρα του τραγουδιού. Στις εμφανίσεις τους έδιναν στο τραγούδι πιο θεατρική μορφή: Ο Morrison χρησιμοποιούσε μια συμβολική σκηνική αναπαράσταση της εκτέλεσης ενός στρατιώτη, ενισχύοντας το μήνυμα του τραγουδιού.
Η σύγκρουση με το κατεστημένο
Μία από τις χαρακτηριστικότερες συγκρούσεις των Doors με το κατεστημένο σημειώθηκε στις 17 Σεπτεμβρίου 1967, όταν εμφανίστηκαν στο δημοφιλές αμερικανικό τηλεοπτικό πρόγραμμα «The Ed Sullivan Show». Οι υπεύθυνοι της εκπομπής ζήτησαν από το συγκρότημα να αλλάξει έναν στίχο του «Light My Fire», επειδή θεωρήθηκε ότι μπορούσε να αποτελεί αναφορά στη χρήση ναρκωτικών. Οι Doors συμφώνησαν αρχικά να κάνουν την αλλαγή, αλλά κατά τη ζωντανή μετάδοση ο Morrison τραγούδησε τον αρχικό στίχο. Η εκπομπή δεν τους κάλεσε ξανά. Για τους νεαρούς ακροατές, η πράξη του Morrison μπορούσε να ερμηνευθεί ως άρνηση συμμόρφωσης. Για τους υπευθύνους της τηλεόρασης, αποτελούσε παραβίαση των κανόνων μιας μεγάλης ζωντανής εκπομπής.
Ένα ακόμη παράδειγμα της αντιπαράθεσης των Doors με τις κυρίαρχες κοινωνικές συμβάσεις είναι το «Five to One», από το άλμπουμ «Waiting for the Sun», σε μια γλώσσα που «συνομιλούσε» άμεσα με τη νεότερη γενιά. Οι Doors χρησιμοποιούσαν συχνά συμβολισμούς, ποιητικές εικόνες και θεατρικότητα, διαμορφώνοντας ατμόσφαιρα αμφισβήτησης.
Η μεγαλύτερη σύγκρουση με τις αρχές σημειώθηκε στο Miami, την 1η Μαρτίου 1969. Κατά τη διάρκεια συναυλίας στο Dinner Key Auditorium, η συμπεριφορά του Morisson στη σκηνή θεωρήθηκε από τις αρχές προσβλητική και άσεμνη. Ακολούθησε ποινική δίωξη που προκάλεσε ευρύτερη συζήτηση για τα όρια της καλλιτεχνικής ελευθερίας και της δημόσιας έκφρασης. Η υπεράσπιση του Morrison παρουσίασε την υπόθεση ως ζήτημα συνταγματικών δικαιωμάτων και ελευθερίας έκφρασης αλλά αντιμετωπίστηκε από μέρος του συντηρητικού κοινού ως σύμβολο παρακμής και προσβολής των κοινωνικών ηθών
Η τελευταία περίοδος
Μετά το «The Soft Parade» του 1969, οι Doors συνέχισαν να κυκλοφορούν σημαντικά άλμπουμ. Το «Morrison Hotel» κυκλοφόρησε το 1970, το «L.A. Woman» το 1971. Ταυτόχρονα όμως, η σχέση του Morrison με τη δημοσιότητα και τις ζωντανές εμφανίσεις γινόταν ολοένα δυσκολότερη. Η δικαστική υπόθεση του Miami, τα προβλήματα που συνδέονταν με το αλκοόλ και η πίεση της διασημότητας επηρέασαν τη λειτουργία του συγκροτήματος.
Ο Morrison έφυγε για το Παρίσι το 1971, με την σύντροφό του Pamela Courson, καθώς ήθελε να ασχοληθεί περισσότερο με την ποίηση και τη συγγραφή. Πέθανε εκεί στις 3 Ιουλίου 1971, σε ηλικία 27 ετών. Η επίσημη αιτία θανάτου ήταν καρδιακή ανεπάρκεια. Για πολλά χρόνια κυκλοφόρησαν διάφορες εκδοχές, όπως συμβαίνει πάντα σε τέτοιες περιπτώσεις. Τάφηκε στο κοιμητήριο Père-Lachaise στο Παρίσι, ο τάφος του έγινε έκτοτε σημείο αναφοράς για τους θαυμαστές του. Μετά τον θάνατό του, οι Manzarek, Krieger και Densmore συνέχισαν για ένα διάστημα ως Doors και κυκλοφόρησαν δύο ακόμη άλμπουμ, πριν σταματήσουν ως συγκρότημα το 1973.
Ο ποιητής Morrison
Ο Morrison θεωρούσε τον εαυτό του ποιητή και είχε δημοσιεύσει ποίηση. Το βασικό του έργο είναι η συλλογή «Jim Morrison, The Lords and the New Creatures» (1969). Τα ποιήματα ασχολούνται με τον θάνατο, τη σεξουαλικότητα, τη βία, την κοινωνία, τη φήμη, τα ναρκωτικά και την κινηματογραφική/θεατρική εμπειρία, επηρεασμένα από συγγραφείς και ποιητές όπως οι William Blake, Arthur Rimbaud, Charles Baudelaire, Jack Kerouac.
Μετά τον θάνατό του εκδόθηκαν ανέκδοτα γραπτά του: «Wilderness: The Lost Writings of Jim Morrison», (1988), «The American Night: The Lost Writings of Jim Morrison, Vol. II» (1990), «The Collected Works of Jim Morrison», (2021), μια μεγάλη συγκεντρωτική έκδοση με ποιήματα, ημερολόγια και στίχους.
Αξίζει να αναφερθούμε στο ενδιαφέρον βιβλίο του Wallace Fowlie «Rimbaud and Jim Morrison: The Rebel as Poet» (1994). Ο Fowlie ήταν καθηγητής γαλλικής λογοτεχνίας και είχε προσωπική αλληλογραφία με τον Morrison που του είχε γράψει το 1968 σχετικά με τη μετάφραση των ποιημάτων του Arthur Rimbaud. Ο Fowlie υποστήριξε ότι, όταν αργότερα άκουσε τη μουσική των Doors, αναγνώρισε την επίδραση του Rimbaud στους στίχους του Morrison.
Όταν οι Doors συναντησαν τον Brecht...
Μία από τις πιο ενδιαφέρουσες πλευρές των Doors είναι ότι η μουσική τους δεν περιοριζόταν στις επιρροές του rock και της αμερικανικής blues. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το «Alabama Song», το οποίο περιλαμβάνεται στο άλμπουμ «The Doors» και προέρχεται από το θεατρικό έργο «Mahagonny-Songspiel», του Bertolt Brecht και μουσική του Kurt Weill. Το τραγούδι ακούστηκε αργότερα στην όπερα «Rise and Fall of the City of Mahagonny». Η φανταστική πόλη Mahagonny παρουσιάζεται ως ένας κόσμος όπου κυριαρχούν το χρήμα, η κατανάλωση, η διαφθορά, η εκμετάλλευση και η αναζήτηση της απόλαυσης. Η πολιτική ανάγνωση του έργου συνδέεται με την κριτική του Brecht στον καπιταλιστικό τρόπο οργάνωσης της κοινωνίας.
Το «Alabama Song» είναι ιδιαίτερα ειρωνικό: οι χαρακτήρες αναζητούν διαρκώς ένα μπαρ, αλκοόλ και σεξουαλική απόλαυση. Δεν παρουσιάζονται όμως ως πραγματική ελευθερία· περισσότερο μοιάζουν με φυγή από μια κοινωνία στην οποία όλα έχουν μετατραπεί σε εμπόρευμα. Στην όπερα, μάλιστα, το τραγούδι τραγουδιέται από γυναίκες που κατευθύνονται προς τη Mahagonny αναζητώντας πελάτες και οικονομική επιβίωση.
Η εκτέλεση του Jim Morrison είναι θεατρική, ειρωνική και προκλητική καθώς δεν αντιμετώπισε το «Alabama Song» ως μια απλή διασκευή. Άλλαξε μάλιστα ορισμένες λέξεις και φράσεις, δίνοντάς του μια πιο προσωπική και παράξενη διάσταση. Έτσι, το «Alabama Song» αποτελεί έναν πολιτισμικό σύνδεσμο ανάμεσα στο ευρωπαϊκό πρωτοποριακό θέατρο και την αμερικανική αντικουλτούρα των 60s.
Ο παραγωγός των Doors, Paul A. Rothchild, εξήγησε ότι ο Morrison και ο Manzarek θαύμαζαν τον Brecht και τον Weill θεωρώντας ότι μιλούσαν στη δική τους εποχή όπως ο Morrison προσπαθούσε να μιλήσει στη δική του. Οι Doors δεν πήραν απλώς ένα «παλιό γερμανικό τραγούδι» και το έκαναν rock. Έφεραν στην αμερικανική αντικουλτούρα μια παλαιότερη μορφή κοινωνικής και καλλιτεχνικής αμφισβήτησης. Η ειρωνεία, η παρακμή, η φυγή στην απόλαυση και η αμφισβήτηση των καθιερωμένων αξιών του «Alabama Song» ταίριαζαν ιδιαίτερα με το κλίμα των 60s.
Παράξενες μέρες...
Έξι δεκαετίες έχουν περάσει από την κυκλοφορία του «Strange Days» και ενώ τίποτα δεν μοιάζει να είναι όπως παλιά, στην πραγματικότητα τίποτα δεν έχει αλλάξει ειδικά για τα παιδιά των «πίσω θρανίων», της «γαλαρίας» όπως θα έλεγε κι ο Μάνος Χτζιδάκις. Η τέχνη σίγουρα δεν αλλάζει τον κόσμο, μπορεί όμως να γίνει κραυγή και να ξυπνήσει συνειδήσεις. Οι εποχές μοιάζουν πολυ, η έκφραση της αμφισβήτησης αλλάζει αλλά πάντα έχει ένα κοινό χαρακτηριστικό, προκαλεί την εξουσία, είτε φορά την τραγιάσκα του Brecht είτε εκπέμπει την οργή και τον αισθησιασμό του Morisson. Αλήθεια, σήμερα ποιος θα τραγουδήσει αυτούς τους στίχους ώστε να τους τραγουδήσουν και οι χιλιάδες που θα αναζητήσουν μια καινούργια πόλη;
«Παράξενες μέρες μάς βρήκαν
Παράξενες μέρες μάς έχουν εντοπίσει
Πρόκειται να καταστρέψουν
Τις συνηθισμένες χαρές μας
Θα συνεχίζουμε να παίζουμε
Ή να βρούμε μια καινούργια πόλη
Ναι!»
(Ο Σπύρος Αλεξίου είναι ιστορικός και συγγραφέας)
