Οι Θερμοπύλες είναι ένα από τα πιο ιστορικά τοπόσημα της χώρας, ίσως το πιο αναγνωρίσιμο. «Κι οι 300 του Λεωνίδα μας θωρούν...» έλεγε ο στίχος εκείνου του παλιού, στρατιωτικού εμβατηρίου που στόχευε να πείσει τους νεοέλληνες πως είναι γνήσιοι απόγονοι εκείνων των παλικαριών που έπεσαν στις Θερμοπύλες. Για τους καημένους τους 700 Θεσπιείς και τον αρχηγό τους τον Δημόφιλο το εμβατήριο δεν έλεγε τίποτα, ούτε η επίσημη ιστορία άλλωστε, προφανώς δεν θεωρούν πολύ κολακευτική την ιδέα να καταγόμαστε από ένα χωριό της Βοιωτίας. Άλλη αίσθηση να μοιάζεις στον Gerard Butler (Λεωνίδας) και τη Lena Headey (Γοργώ) κι άλλο σε έναν αγρότη από τον κάμπο της Θήβας.
Το θέμα μας όμως είναι οι Θερμοπύλες, ο Σεπτέμβρης είναι ούτως ή άλλως ο μήνας τους καθώς εκείνον τον μήνα του 480 π.Χ. έγινε η μάχη. Οι αρχαίες πηγές, κυρίως ο Ηρόδοτος, δεν δίνουν ακριβή ημερομηνία, αναφέρουν όμως ότι οι Σπαρτιάτες είχαν γιορτή των Καρνείων, όπως και ότι οι Ολυμπιακοί Αγώνες του 480 π.Χ. είχαν ήδη πραγματοποιηθεί. Άρα... Σεπτέμβρης!
Για δεκαετίες ο κεντρικός οδικός άξονας Αθήνας – Θεσσαλονίκης περνούσε μπροστά από το μνημείο του Λεωνίδα, πολλοί σταματούσαν ή τους σταματούσε η Τροχαία που συνήθιζε να στήνει «μπλόκο» εκεί. Ο νέος οδικός άξονας σταμάτησε αυτήν την επαφή. Στα τέλη της άνοιξης του 2026 οι Θερμοπύλες ξαναήρθαν στην επικαιρότητα με κυβερνητική πρωτοβουλία... άρα όχι για καλό καθώς η κυβέρνηση δήλωσε επίσημα την πρόθεσή της να τις «αξιοποιήσει εμπορικά».
Οι Θερμοπύλες... «αξιοποιούνται»
Όπως διαβάζουμε στην παρουσίαση της πρότασης από το Υπερταμείο, «η θέση του ακινήτου στον αρχαιολογικό χώρο των Θερμοπυλών, το μέγεθος και η γειτνίασή του με αξιοθέατα, ιστορικά μνημεία, παραλίες και χώρους πρασίνου το καθιστούν ελκυστικό επενδυτικά για την ανάπτυξη ποικιλίας δραστηριοτήτων θερινού και χειμερινού τουρισμού, ιαματικού και θερμαλιστικού τουρισμού, τουρισμού ευεξίας, ιστορικού και πολιτιστικού τουρισμού».
Με αυτό το σκεπτικό το Υπερταμείο προχώρησε στις 26 Μαΐου 2026 σε προκήρυξη διεθνούς πλειοδοτικού διαγωνισμού για την «αξιοποίηση» του ακινήτου «Ιαματική Πηγή Λουτρών Θερμοπυλών». Το ακίνητο καταλαμβάνει συνολική έκταση 128.483,65 τετραγωνικών μέτρων και η προτεινόμενη επένδυση θα υλοποιηθεί μέσω δύο συμβάσεων διάρκειας 99 ετών. Οι δεσμευτικές προσφορές θα πρέπει να υποβληθούν έως τις 30 Σεπτεμβρίου. Για να γίνει μάλιστα ελκυστικότερη η περιοχή για τους «επενδυτές» κλείνουν στις 30 Σεπτεμβρίου και τη δομή φιλοξενίας μεταναστών στις Θερμοπύλες. Της «γης οι κολασμένοι» δεν είναι δυνατόν να χαλάνε τις ημέρες των πελατών μας...
Το μόνο από τα πεδία μαχών των Περσικών Πολέμων χωρίς μεγάλης κλίμακας ανθρώπινες επεμβάσεις, ετοιμάζεται να παραδοθεί βορά στην «τουριστική ανάπτυξη». Πριν από 130 περίπου χρόνια το κράτος είχε επιχειρήσει και πάλι να «αξιοποιήσει» τις Θερμοπύλες», όμως τότε η στόχευση ήταν διαφορετική, η εκμετάλλευση αφορούσε το ιδεολογικό πεδίο του εθνικισμού και της Μεγάλης Ιδέας.
Ας την αφηγηθούμε λοιπόν την ιστορία, στηριγμένοι κυρίως στα λόγια του Κωστή Παλαμά...
Όταν βρήκαμε τον τάφο του Λεωνίδα...
Άνοιξη του 1897. Ο ηττημένος και ταπεινωμένος ελληνικός στρατός υποχωρεί στις Θερμοπύλες στις 3 του Μάη, στις 7 θα υπογραφεί ανακωχή με βαρύτατους όρους για την Ελλάδα. Έλα όμως που τόση ταπείνωση δεν τη σηκώνει «του Έλληνος ο τράχηλος» κι έτσι ξεκίνησε η επιχείρηση ανύψωσης του ηθικού.
Λίγες ημέρες μετά, στις Θερμοπύλες βρέθηκε ένας μεγάλος αρχαίος τάφος. Η φήμη που «κύκλοι» διέδωσαν ταχύτατα ήταν πως επρόκειτο για τα οστά του Λεωνίδα και των 300! Επρόκειτο, φυσικά, για μια χοντροκομμένη προσπάθεια εξαπάτησης, κάτι σαν τη φαρσοκωμωδία που ζήσαμε με την Αμφίπολη και τον – δήθεν - τάφο του Αλέξανδρου το 2014.
Ο Κωστής Παλαμάς, ήδη οργισμένος με τον εθνικό διασυρμό στον οποίον είχαν οδηγήσει τη χώρα οι πατριδοκάπηλοι, έγραψε ένα κείμενο που στηλίτευε αυτές τις πρακτικές με την ειρωνεία να ξεχειλίζει σε κάθε λέξη. Ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα:
«Θα έλεγε κανείς όχι πλέον πως μας κατατρέχουν τα στοιχεία, αλλά πως μας κοροϊδεύουν. Ολίγας ημέρας μετά την υποχώρησιν του ελληνικού στρατού, φεύγοντος εν απογνώσει προς την Λαμίαν, ηγγέλλετο η ανεύρεσις εκεί κάπου […] αρχαίου αγαλματίου παριστώντος… την Άπτερον Νίκην. Αλλ’ η ειρωνεία των αρχαιολογικών θαυμασίων δεν έμελλε να σταματήση έως εδώ. Προ ολίγων ημερών μέγας θόρυβος εις τον Τύπον:
Ανευρέθη εις τας Θερμοπύλας τάφος απειρομεγέθης, περιέχων τίποτε ολιγώτερον ή τα κόκκαλα των τριακοσίων του Λεωνίδα! Ενόμιζε κανείς ότι κάποιος φιλόγελως θεός, κάποιος σκληρός Μώμος ηθέλησε να παίξη ασεβέστατα με την συμφοράν μας. Ω! αν ήσαν άλλοι οι καιροί, αν ήτον άλλη η περίστασις, αν ήρχετο η υπερθαύμαστος αύτη ανακάλυψις προ της εισβολής του Ετέμ [ο Τούρκος αρχιστράτηγος], ή τουλάχιστον πολύν καιρόν μετά την εισβολήν, όταν τα πράγματα θα έχουν επαναλάβει τον τακτικόν των δρόμον (αλλοίμονον αν τον ξαναρχίσουν τον δρόμον αυτόν απαράλλακτα όπως πριν) και όταν η φαντασία θα στριφογυρίζη πάλιν εις την συνειθισμένην την τροχιάν!
[…] Τότε το εύρημα θα το εχαιρετούσαμεν ως ευοίωνον προμήνυμα θριάμβων και τροπαίων, και άδηλον μέχρι τέλους έως πού θα επροχωρούσεν η μέθη της φαντασίας ημών, η οποία εξάπτεται και από το παραμικρόν.
[...] Όμως και άλλα να ήσαν τα πράγματα, οι αρχαιολόγοι αυτήν την φοράν δεν θα μας άφηναν να χαρούμεν και πολύ τους τριακοσίους μας. Εβγήκαν και μας έκοψαν τον βήχα ευθύς εξ αρχής. Μας έδωκαν να καταλάβωμεν ότι ο Λεωνίδας και αι Θερμοπύλαι δεν έχουν και πολλήν σχέσιν με τα ανευρεθέντα νομίσματα, με τα διαφημισθέντα κόκκαλα.
Ω! αν ευρισκόμεθα εις άλλην εποχήν ειρήνης και γαλήνης, πώς θα τους εκεραυνοβολούσαμε τους κατηραμένους αυτούς αρχαιολόγους, οι οποίοι αντεθνικώτατα και προδοτικώτατα τολμούν να αντεπεξέρχωνται κατά της εθνικής θελήσεως και απιστούντες προς την πάτριον ιστορίαν δεν θέλουν ν’ αναγνωρίσουν τα κόκκαλα των τριακοσίων μας!»
Θυμίζουμε πως ο Παλαμάς υπήρξε μέλος της εθνικιστικής « Εθνικής Εταιρείας» που φέρει βαρύτατες ευθύνες για την τραγωδία του 1897. Σε αντίθεση όμως με άλλους, η συμμετοχή του ήταν αποτέλεσμα της απογοήτευσης από την κατάντια του ελληνικού κράτους στα τέλη του 19ου αιώνα. Γρήγορα ωστόσο στράφηκε εναντίον των πατριδοκάπηλων, αντανακλώντας τις αντιφάσεις μιας ολόκληρης κοινωνίας.
Από τις Θερμοπύλες στην Αμφίπολη
Να θυμίσουμε επίσης πως η πρακτική αυτή είναι διαχρονική. Η φαρσοκωμωδία επαναλήφθηκε και στον 21ο αιώνα: Το καλοκαιρι του 2014, σε όλα τα Μ.Μ.Ε. η Αμφίπολη και τα αρχαιολογικά ευρήματα στον Τύμβο Καστά μονοπωλούσαν το ενδιαφέρον. Η κυβέρνηση της Ν.Δ. του Αντώνη Σαμαρά βρισκόταν σε μια ιδιαίτερα δύσκολη πολιτική περίοδο, η οικονομική κρίση ήταν στο αποκορύφωμά της και η λαϊκή οργή εύλογα ξεχείλιζε. Επομένως, ένα αρχαιολογικό εύρημα παγκόσμιας εμβέλειας στη Μακεδονία μπορούσε να λειτουργήσει ως ισχυρό συμβολικό και επικοινωνιακό γεγονός.
Υπήρχε άλλωστε και το προηγούμενο: Στις 8 Νοέμβρη του 1977 ο καθηγητής Αρχαιολογίας του ΑΠΘ Μ. Ανδρόνικος ανακοινώνει τα ευρήματα της ανασκαφής στην Βεργίνα. Εκτός από την σπουδαία επιστημονική αξία τους, προσφέραν και ένα μεγάλο πολιτικό κεφάλαιο στον Κ. Καραμανλή, ήταν μια έντονη πινελιά στην εικόνα του «Εθνάρχη» που επιμελώς φιλοτεχνούσε. Ο ίδιος ο Σαμαράς είπε στο «Βήμα» στις 15 Αυγούστου ότι παρακολουθούσε την Αμφίπολη από το 2009. Μάλιστα, είχε δεχθεί από την υπεύθυνη της ανασκαφής αίτημα για χρηματοδότηση μέσω ΕΣΠΑ και η ένταξη πραγματοποιήθηκε το 2011.
Υπήρχε και πολύ μεγαλύτερο διακύβευμα: Η ανασκαφή συνέπεσε με την έντονη αντιπαράθεση Ελλάδας– Βόρειας Μακεδονίας για την ονομασία «Μακεδονία». Ο τύπος, οι καθεστωτικοί διανοούμενοι και η ίδια η κυβέρνηση δεν αντιμετώπισαν το μνημείο μόνο ως αρχαιολογικό εύρημα. Στις 12 Αυγούστου 2014 ο Σαμαράς επισκέπτεται τον Τύμβο Καστά. Την ίδια ημέρα, ο ιστορικός Σαράντος Καργάκος στον REAL FM δήλωνε ότι ήταν πεπεισμένος πως ο τάφος του Μεγάλου Αλεξάνδρου βρισκόταν στην Αμφίπολη. Το σύνθημα είχε δοθεί λίγες ημέρες νωρίτερα από τα ΜΜΕ, ήδη από τις 8 Αυγούστου, όταν αποκαλύφθηκαν οι Σφίγγες και η είσοδος του μνημείου. Στις 14 Αυγούστου στο «Βήμα» δημοσιεύεται το άρθρο «Η Ρωξάνη, ο Αλέξανδρος Δ' και η “έκπληξη”». Εδώ η συζήτηση γίνεται πολύ πιο συγκεκριμένη: παρουσιάζονται ως πιθανοί νεκροί η Ρωξάνη, ο Αλέξανδρος Δ’ , ο Νέαρχος, η Ολυμπιάδα και «η έκπληξη», ο ίδιος ο Αλέξανδρος. Στη ΔΕΘ, τον Σεπτέμβριο του 2014, ο Σαμαράς συνέδεσε επίσημα πια τον Τύμβο Καστά με την «ελληνικότητα της Μακεδονίας».
Απέναντι σε αυτόν τον ορυμαγδό υψώθηκε και πάλι, (όπως το 1897) φωνή από τους «τους κατηραμένους αυτούς αρχαιολόγους, οι οποίοι αντεθνικώτατα και προδοτικώτατα τολμούν να αντεπεξέρχωνται κατά της εθνικής θελήσεως και απιστούντες προς την πάτριον ιστορίαν...», για να θυμηθούμε και την πικρή ειρωνεία του Παλαμά. Ο Σύλλογος Ελλήνων Αρχαιολόγων (ΣΕΑ) από την πρώτη στιγμή κατήγγειλε την καταπάτηση κάθε επιστημονικής δεοντολογίας (ως και μπουλντόζες έβαλαν μέσα στον αρχαιολογικό χώρο) και την εξόφθαλμη εξυπηρέτηση πολιτικών συμφερόντων. Η αντίδραση των επιστημόνων είχε καταλυτική επίδραση στο να αποτύχει το σχέδιο που είχε εκπονηθεί από το περιβάλλον του Σαμαρά να αναγορευτεί και αυτός «Εθνάρχης».
Και στο βάθος... Μενδώνη!
Η αλήθεια είναι πως σήμερα τα πράγματα έχουν αλλάξει: Οι Θερμοπύλες, η Βεργίνα, η Αμφίπολη αντιμετωπίστηκαν στο παρελθόν ως χρήσιμα ευρήματα για την παραγωγή πολιτικής υπεραξίας και προπάντων για την ενίσχυση της «εθνικής συνείδησης και όχι της έρευνας», όπως είχε θέσει ως στόχο της Ιστορίας η κ. Κεραμέως κατά τη θητεία της στο ΥΠΕΠΘ.
Μετά το 2019 όμως, χωρίς να τηρούνται έστω τα «εθνικά» προσχήματα, οι αρχαιολογικοί χώροι είναι κυρίως άλλο ένα πεδίο κερδοφορίας, ακόμη και με τίμημα το πολιτικό κόστος. Δεν δίστασαν να καταστρέψουν τα σπουδαία ευρήματα της Βυζαντινής Θεσσαλονίκης ή της Παπούρας στην Κρήτη, να τσιμεντώσουν την Ακρόπολη ή να σπάσουν με μπουλντόζες τον αρχαιολογικής αξίας Βράχο της Μονεμβασιάς. Σε αυτό το πλαίσιο ετοιμάζονται και για την «εμπορική αξιοποίηση» των Θερμοπυλών.
Σε όλα αυτά τα θεάρεστα έργα ο κύριος συνδετικός κρίκος είναι η νυν υπουργός Πολιτισμού κ. Μενδώνη η οποία ως Γενική Γραμματέας την εποχή της Αμφίπολης συντόνιζε τη φαρσοκωμωδία και σήμερα πια έχει να παρουσιάσει έργο: όποια πέτρα σε κατεστραμμένο, μπαζωμένο ή ξεπουλημένο μνημείο κι αν σηκώσουμε, θα τη βρούμε από κάτω.
Σήκω Διονύσιε να δεις...
Απέναντι σε όλα αυτά, οι κοινωνικές αντιδράσεις είναι κατώτερες των απαιτήσεων: Συλλογικότητες και μεμονωμένα άτομα στις τοπικές κοινωνίες, φορείς όπως ο ΣΕΑ και κάποιες δημοσιογραφικές πένες επιμένουν να «Φυλάγουν Θερμοπύλες»! Η μεγάλη πλειοψηφία παρακολουθεί (;) παθητικά, όπως βέβαια κάνει και σε πολύ πιο κρίσιμα θέματα. Απογοήτευση, έλλειψη εναλλακτικής (πραγματικής), κοινωνικός εκμαυλισμός; Πιθανότατα όλα μαζί! Το σίγουρο είναι πως η «εμπορική αξιοποίηση» όλης της χώρας τίποτα το καλό δεν προοιωνίζει.
Με τους 300 ξεκινήσαμε, με αυτούς ας τελειώσουμε: Συγκινημένος από τη νίκη των Ελλήνων στην Α΄πολιορκία του Μεσολογγίου (1822), ο Διονύσιος Σολωμός στον «Ύμνο εις την Ελευθερίαν» παρομοιάζει τους υπερασπιστές της πόλης με τους «Τριακόσιους»:
«Ω τριακόσιοι, σηκωθείτε
και ξανάλθετε σ’ εμάς,
τα παιδιά σας θέλει ιδείτε,
πόσο μοιάζουνε με σας.»
Άραγε, αν ζούσε σήμερα ο μεγαλοφυής ποιητής τί θα έλεγε, θα επέμενε στην «ομοιότητα»; Πιο πιθανόν να έλεγε όσα έγραψε το 1846 στο δίστιχο επίγραμμά του «Προς τους Επατανήσιους», απογοητευμένος από την παθητική αποδοχή της βρετανικής κυριαρχίας από τους συμπατριώτες του:
«Δυστυχισμένε μου λαέ, καλέ και ηγαπημένε, πάντοτ’ ευκολοπίστευτε και πάντα προδομένε…»!
Αναζητείται λοιπόν ένα κοινωνικό κίνημα που θα «φυλάγει Θερμοπύλες», για να μην ξεχάσουμε και τον Καβάφη. Ένα κίνημα όσο ισχυρό που ενώ οι «Εφιάλτες έχουν ήδη φανεί», δεν θα επιτρέψει «οι Μήδοι να περάσουν»!
(Τα ιστορικά στοιχεία είναι από το έργο του Σπύρου Αλεξίου «Μεγάλη Ιδέα: 1844 -1922» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Τόπος)
