Πως το έγκλημα στις ράγες που εκτροχίασε τη χώρα πριν τρία χρόνια στερώντας τη ζωή από δεκάδες νέους ανθρώπους σημαδεύει ακόμα τη ζωή της γενιάς τους; Οι χιλιάδες νέοι άνθρωποι που πρωταγωνιστούν στις κινητοποιήσεις για την απόδοση δικαιοσύνης ήρθαν στο προσκήνιο της Ιστορίας για πρώτη φορά θρηνώντας αλλά και διεκδικώντας. Τα Τέμπη για την νέα γενιά είναι ορόσημο, τραύμα αλλά και το ερώτημα που πυροδοτεί όλα τα άλλα. Σε ποια χώρα και με ποιους όρους ζουν οι μαθητές, οι σπουδαστές, οι νεαροί εργαζόμενοι; Και πως ονειρεύονται να ζήσουν; Πως νιώθουν ότι τους αντιμετωπίζει η κυβέρνηση; Πόσο πιστεύουν ότι αποδίδεται Δικαιοσύνη; Και πως, ενδεχομένως, από το συλλογικό τραύμα μπορούν να δημιουργήσουν ένα θαύμα;
Έξι νέοι άνθρωποι ξεδιπλώνουν αναμνήσεις, σκέψεις και συναισθήματα από τη νύχτα που άλλαξε τη ζωή και τη ματιά τους, λίγο πριν η γενιά τους βγει και πάλι στο δρόμο διεκδικώντας η άνοιξη να μην σταματήσει στα Τέμπη. Δυο διεισδυτικές και επιδραστικές επιστημόνισσες – η Δρ. Παπαθανασίου και η Δρ.Κοτρωνάκη - μας δίνουν ερμηνευτικά κλειδιά για να νοηματοδοτήσουμε όσα ζήσαμε, αλλά και για να ξεκλείδωσουμε ενεργητικά όσα μπορούμε να δημιουργήσουμε, για να κάνουμε δηλαδή το πένθος δράση, αλλαγή και δύναμη χειραφέτησης.
Ένιωθα ότι έβλεπα στην τηλεόραση τον θάνατό μου
Ευτέρπη Μουζακίτη, 30, δημοσιογράφος
«Εκείνη την ημέρα είχα πάρει το πρωινό τρένο από τη Θεσσαλονίκη. Επέστρεφα από το τριήμερο. Γυρνώντας το βράδυ αργά στο σπίτι, έπαιζε στο βάθος η τηλεόραση. ‘Έκτακτο δελτίο για ένα σιδηροδρομικό δυστύχημα. Προσπαθούσα να συλλάβω την είδηση. Το μυαλό μου ήταν ακόμα στο πρωινό μου ταξίδι με το τρένο. Ένιωθα ότι έβλεπα τον θάνατό μου.
Τα Τέμπη διαμόρφωσαν την ψυχοσύνθεση μου. Οργή, ανασφάλεια, διαρκής φόβος ότι κάτι κακό θα συμβεί. Και απογοήτευση για μια κοινωνία που ανέχεται.
Φοβάμαι την έλλειψη δικαιοσύνης. Ακόμα περισσότερο, την τερατώδη αδιαφορία πολιτικών και όσων τους ακολουθούν τυφλά απλά για να βολευτούν. Αυτή η συνειδητοποίηση πονάει πολύ.
Επαναλαμβάνω στον εαυτό μου ότι δεν πρέπει να συνηθίζουμε τον πόνο. Τρία χρόνια μετά, φοβάμαι πως όχι μόνο τον συνηθίσαμε, αλλά τον κανονικοποιήσαμε, όπως και την ανασφάλεια και την αδυναμία να ονειρευτούμε την ζωή που μας αξίζει. Ωστόσο, η αδράνεια είναι ανεπίτρεπτη. Αν δεν συνεχίζουμε να διεκδικούμε μια ζωή με ιδανικά, δεν θα μας απομείνει τίποτα».
Αισθανόμαστε αναλώσιμοι. Κρέας απλά για τις μηχανές
Περιάνδρος Ορφανός, 27, μεταπτυχιακός φοιτητής
«Άνοιξα την τηλεόραση και είδα τις πρώτες εικόνες. Τα περισσότερα θύματα είχαν την ίδια ηλικία με μένα. Η γενιά μου - και πολύ περισσότερο η προηγούμενη -ξέραμε ότι είμασταν αδικημένοι και πως δεν ζήσαμε τα «καλά χρόνια». Τα γεγονότα στα Τέμπη δεν αποδείκνυαν απλά ότι το «σύστημα» δεν λογαριάζει τους νέους και το μέλλον τους, αλλά πως ούτε καν προστατεύει την ανθρώπινη ζωή.
»Η φρίκη που ήρθε μετά, με την ατιμωρησία και την ταλαιπωρία των συγγενών από την δήθεν δικαιοσύνη, έκανε έμενα και τους φίλους μου να αισθανόμαστε αναλώσιμοι. Κρέας απλά για τις μηχανές. Τώρα πια ξέρω πως όχι μόνο θα μπορούσα να έχω πεθάνει σε ένα τραίνο, αλλά και κανείς δεν θα μπορούσε να κάνει κάτι για τιμωρηθούν οι υπαίτιοι του χαμού μου.
»Πριν τα Τέμπη, οι φίλοι μου κι εγώ ονειρευόμασταν ένα «μέλλον». Τώρα η αίσθησή μας είναι ότι αυτή η χώρα μπορεί να σου κλέψει και το παρόν. Δυστυχώς, δεν υπάρχει ελπίδα για αυτόν τον τόπο. Οι κινητοποιήσεις αν και πρωτοφανείς ως προς το μέγεθος, δεν είχαν διάρκεια. Αν και κάποια κομμάτια του λαού μας σήκωσαν ανάστημα και έκαναν κινητοποιήσεις διαρκείας, στηρίζοντας τον Πάνο Ρούτσι, οι περισσότεροι γύρισαν στην καθημερινότητα τους.
»Με την παρέα λέμε κάθε φορά ο ένας στον άλλον το ίδιο. Δεν υπάρχει μέλλον, ούτε καν παρόν, ούτε δικαιοσύνη, ούτε τίποτα. Για την χώρα δεν υπάρχει σωτηρία - ο καθένας, τουλάχιστον εξ όσων ξέρω, θα αναζητήσει την δική του στο εξωτερικό».
Πολύς κόσμος ξύπνησε λίγο
Νίοβη, 17, μαθήτρια
«Όλος ο κόσμος είχε σοκαριστεί - κι εγώ μαζί. Σκεφτόμουν πως μπορεί να αλλάξει η ζωή κάποιου σε δευτερόλεπτα απλά επειδή η κυβέρνηση δεν νοιάζεται αρκετά για τα άτομα που υποτίθεται ότι πρέπει να βοηθάει.
»Η γνώμη μου για την Ελλάδα δεν άλλαξε διότι σχεδόν πάντα πίστευα πως είναι ένα κράτος το οποίο κινείται μέσα από τη βία και την εκμετάλλευση του κόσμου και των κατώτερων τάξεων. Πολύς κόσμος ξύπνησε λίγο με αυτό που έγινε, έγιναν οι μεγαλύτερες πορείες στην Αθήνα. Όλοι όσο γίνεται πρέπει να κατεβαίνουμε στο δρόμο και να παλεύουμε για δικαιοσύνη».
Απειλούν και την ίδια μας τη ζωή και θα κάνουν τα πάντα για να την βγάλουν καθαρή.
Παύλος, 26, ιδιωτικός υπάλληλος
«Λίγο καιρό μετά τα Τέμπη κι αφού είχε ξαναεκλεγεί ο Καραμανλής, ένιωθα τόσο ανήμπορος που η ανάγκη μου να φύγω από την Ελλάδα μεγάλωνε. Τα χειρότερα είναι όσα συμβαίνουν μπροστά στα μάτια μας, όπως το μπάζωμα του τόπου του εγκλήματος.
»Στην αρχή είχα την ελπίδα ότι τα Τέμπη θα ανέτρεπαν την κυβέρνηση – ακόμα και δεξιοί πολίτες κατέβηκαν στο δρόμο για πρώτη φορά στη ζωή τους. Γρήγορα κατάλαβα πως αυτό δεν αρκεί.
»Στη χώρα της Δεξιάς καταπατώνται οι ελευθερίες μας, εξαθλιωνόμαστε οικονομικά και κοινωνικά, τα δημόσια αγαθά γίνονται εμπορεύματα, οι πολιτικοί αντίπαλοι είναι υπό διωγμό. Πλέον, απειλούν και την ίδια μας τη ζωή και θα κάνουν τα πάντα για να την βγάλουν καθαρή».
Ένιωσα ελπίδα. Μέχρι τα πρώτα δακρυγόνα
Στέλλα Βενέρη, 30, φωτογράφος
«Σε κάθε διαμαρτυρία, βρίσκομαι ανάμεσα στο πλήθος. Είναι το λιγότερο που μπορώ να κάνω. Βρισκόμουν και στην περσινή πορεία. Φτάνοντας έξω από τη Βουλή, ένιωσα ελπίδα. Μέχρι τα πρώτα δακρυγόνα.
»Ανεβήκαμε τρέχοντας τη Βασιλίσσης Σοφίας. Δεκάδες μηχανές ΟΠΚΕ. Άρχισαν να μας πετούν δακρυγόνα. Επικράτησε πανικός. Έπεσα και δεκάδες άνθρωποι άρχισαν να με ποδοπατούν. Σηκώθηκα, άρχισα να τρέχω. Βρέθηκε μπροστά μου ένα ασθενοφόρο - μαζί με άλλους κρεμαστήκαμε από το παράθυρό του, ζητώντας βοήθεια. Έφυγε κατευθείαν. Συνέχισα να ανηφορίζω, έστριψα σε ένα στενό, κάποια παιδιά με βοήθησαν. Τότε είδα τα γόνατά μου μέσα στα αίματα - ακόμα έχω τα σημάδια από εκείνη την μέρα.
»Δεν νομίζω να ξαναμπώ σε τραίνο. Οι εικόνες από το σημείο του εγκλήματος λειτουργούν σαν εφιάλτης που επαναλαμβάνεται. Αυτό ακριβώς είναι τα Τέμπη για εμένα κι ας μην ήξερα κανένα από τα θύματα.
»Κάποιους μήνες μετά το έγκλημα άκουσα στο ραδιόφωνο ένα τραγούδι του Παύλου Παυλίδη: «στέκομαι εδώ, στον άδειο σταθμό και σε περιμένω / Θέλω να ‘ρθεις και να πάμε όπου πάει το επόμενο τρένο». Ένα ερωτικό τραγούδι πια το ακούω σαν μοιρολόι».
Είναι λίγο απελπισία, αλλά την αγαπώ την Ελλάδα
Δέσποινα, 15, μαθήτρια
«Φοβάμαι το τραίνο, μην γίνει κάτι παρόμοιο. Πέρσι πήγα και στην πορεία για τα Τέμπη, θα πάω και φέτος αν με πάει ο μπαμπάς μου. Με έχει στενοχωρήσει πολύ όλο αυτό. Με έχει στιγματίσει. Τα παιδιά στο τραίνο μόλις είχαν περάσει στο πανεπιστήμιο, είχαν όλη τη ζωή μπροστά τους και χάθηκαν… Θα μπορούσα κι εγώ να είμαι μέσα σε αυτό το τραίνο κι οι γονείς μου κι εσείς…
»Η Ελλάδα ήταν πίσω στις υποδομές των τραίνων και δεν χρησιμοποιούσε τα χρήματα για την ασφάλεια των μεταφορών. Ξέρω ότι γενικά δεν αξιοποιούνται τα χρήματα όπως πρέπει, ξέρω ότι γίνονται πολλά σκάνδαλα. Έχω ταξιδέψει και εκτός Ελλάδας, σε πιο ασφαλή, οργανωμένα, καθαρά μέρη. Ωστόσο, θέλω να μείνω εδώ. Παρόλο που αυτό δεν αρκεί, αν ψηφίσουμε κάποιον άλλον στις εκλογές, εφόσον ο πρωθυπουργός που έχουμε δεν κάνει τίποτα, ίσως να βελτιωθεί η κατάσταση.
»Μέχρι τώρα δεν έχω παρατηρήσει να έχει βελτιωθεί κάτι. Είναι λίγο απελπισία, αλλά την αγαπώ την Ελλάδα και θέλω να το βλέπω θετικά. Δεν αρκεί η πολιτική αλλαγή, πρέπει να αλλάξουμε κι εμείς, να γίνουν πιο αυστηροί οι νόμοι, να διαχειρίζονται καλύτερα τα χρήματα αυτοί που έχουν την διοίκηση της χώρας».
Τα Τέμπη για τη νέα γενιά είναι ένα ερώτημα που τρέχει σε δύο ράγες
Η Δρ. Λουκία Κοτρωνάκη διδάσκει στο τμήμα Πολιτικής Επιστήμης του Πανεπιστημίου Κρήτης. Έχει ειδικευθεί στην Πολιτική Κοινωνιολογία και τη Συγκριτική Πολιτική Ανάλυση, ενώ στα γνωστικά της ενδιαφέροντα, μεταξύ άλλων, συγκαταλέγεται η ιστορική μελέτη των κοινωνικών κινημάτων και της συλλογικής δράσης. Μας μιλά για το ορόσημο των Τεμπών στον βίο της νέας γενιάς και για την κινηματική στιγμή που έμεινε μετέωρη, αφήνοντας ωστόσο όλα τα ερωτήματα ανοιχτά για το μέλλον.
«Τα Τέμπη ήταν η μαζικότερη έξοδος στη δημόσια δράση των πολιτών - συμπεριλαμβανομένων των νέων - μετά την πανδημία και την κάμψη της συλλογικής δράσης που παρατηρείται από την προσφυγική κρίση του 2015 και μετά. Ήταν η πρώτη στιγμή που εκφράστηκε συσσωρευμένη δυσαρέσκεια κι ήταν πολύ μαζική γιατί θίχτηκε ο πυρήνας και το έσχατο καταφύγιο των πολιτών - το αίσθημα της ασφάλειας.
»Οι πολίτες ταυτίστηκαν με τα θύματα πολλαπλώς – σαν επιβάτες, σαν γονείς, σαν συμφοιτητές – σε αυτή τη χώρα που ξεχαρβαλώνεται. Κι επειδή τίποτα δεν έχει αποκατασταθεί ακόμα, δεν έχει αποκατασταθεί και το αίσθημα της εμπιστοσύνης, που είναι πάντα ένας συναγερμός για το πόσο συρρικνώνεται η δημοκρατία. Η καταφανώς πλημμελής διερεύνηση των αιτίων του δυστυχήματος – για να μην χρησιμοποιήσω τον όρο συγκάλυψη- έκανε την κρίση εμπιστοσύνης κρίση αξιοπιστίας.
»Για την νέα γενιά, που βρισκόταν σε μια συγκυρία χαμηλής έντασης συλλογικής δράσης, τα Τέμπη ήταν σε θέση να θέσουν σε κίνηση μια διαδικασία βίαιης πολιτικοποίησης. Ωστόσο, τα γεγονότα και οι εκδηλώσεις διαμαρτυρίας μπορεί να λειτουργήσουν ως καταλύτης αλλά δεν αρκούν για να κάνουμε λόγο για "κίνημα" - το κίνημα των Τεμπών, εν προκειμένω. Χρειάζονται ευρύτερες και πιο μακρόπνοες διεργασίες: συλλογικότητες που να μετασχηματίζουν το ρήγμα σε δράση και την κραυγή σ' ένα αφήγημα μετασχηματισμού, δεσμοί και κοινές αξίες που σταδιακά θα εκβάλλουν σε μια στοιχειωδώς συνεκτική πολιτική ταυτότητα, μια ανάγνωση της πραγματικότητας που θα υπερβαίνει τον χώρο και τον χρόνο του ίδιου του γεγονότος και θα το εμφανίζει ως στιγμιότυπο μιας μεγαλύτερης εικόνας.
»Τα Τέμπη για την νέα γενιά είναι ορόσημο. Είναι κινηματική στιγμή με δυνατότητες πολιτικοποιήσης. Απουσία όμως των άλλων διαδικασιών που αναφέρθηκαν παραπάνω, η διαδικασία έμεινε στην μέση. Πολλοί παράγοντες έχουν μετασχηματίσει την τροπή και τις ατραπούς που θα μπορούσε να πάρει αυτή η διαμαρτυρία, με βασικότερο παράγοντα ίσως στη σημερινή συγκυρία την κάθοδο της κας Καρυστιανού στην πολιτική. Η δημιουργία κόμματος μετατοπίζει την πολιτική αντιπαράθεση σε άλλη σφαίρα από εκείνη της φροντίδας ενός συλλογικού τραύματος και της απόδοσης ευθυνών με στόχο την αποτροπή μιας επόμενης τραγωδίας.
»Τα Τέμπη άλλαξαν πολλαπλώς τη ματιά των νέων, οι οποίοι δεν είχαν ποτέ συνειδητοποιήσει πριν πόσο αβέβαιο και σαθρό είναι το πολιτικό περιβάλλον στο οποίο ζουν. Κάθε κομματάκι στο παζλ των Τεμπών είναι ένας κεραυνός αβεβαιότητας – από την πρώτη στιγμή μέχρι όσα γίνονται τώρα με τις εκταφές των σωρών. Αυτό ήταν συντριπτικό για την νέα γενιά. Μπορεί να κάνει τους νέους επιφυλακτικούς ή παθητικούς, αφού κατέβηκαν στον δρόμο τόσες φορές και δεν νιώθουν ότι αποδίδεται δικαιοσύνη. Δεν ξέρουμε πως θα μεταβολιστεί αυτή η εμπειρία – και σίγουρα δεν μεταβολίζεται μόνο συν τω χρόνω. Χρειάζεται η ιστορία να ξαναειπωθεί και μάλιστα με μια προοπτική για το μέλλον.
»Τα Τέμπη είναι ένα ερώτημα για την νέα γενιά. Κι αυτό «τρέχει» σε δυο ράγες. Από τη μια οι νέοι βλέπουν μια βαθιά διεφθαρμένη εξουσία και μια κυβέρνηση που έχει αναγάγει τις δημόσιες υπηρεσίες σε χρηματιστήριο κερδοφορίας, κάνοντας συνεχώς χειρισμούς ώστε προστατεύει την ασυδοσία. Από την άλλη ουρλιάζει το αίτημα για ασφαλείς μεταφορές. Η μια όψη των Τεμπών είναι το πένθος, η άλλη είναι το αίτημα τα γεγονότα να αποκτήσουν νόημα και να γίνουν αγώνας, να δώσουν την πρώτη ύλη για να φανταστείς τον κόσμο καλύτερο».
Η νέα γενιά διεκδικεί έναν ρόλο που δεν θα είναι θύμα
Το έγκλημα στα Τέμπη βιώθηκε από όλους μας σαν τραύμα – στο σώμα της κοινωνίας, στη σχέση μας με τον κράτος, στην εμπιστοσύνη μας προς τους θεσμούς. Δεν ήταν το πρώτο αλλά το πολλαπλό σε μια χώρα που μας επιφυλάσσει συχνά πυκνά τραγωδίες από πράξεις ή παραλείψεις της εξουσίας. Ωστόσο, τι γίνεται όταν ένα τέτοιας έντασης πλήγμα σε βρει κατάστηθα πριν καν ανοίξεις τα φτερά σου ή στο πρώτο σου πέταγμα, όπως έγινε με τους νέους που βρίσκονταν στο μοιραίο τραίνο και τα χιλιάδες νέα άτομα που βγήκαν στους δρόμους αμέσως μετά αφού ένιωσαν πως σε αυτές τις ράγες έγιναν στάχτη και οι δικές τους ζωές; Η Δρ. Νάνσυ Παπαθανασίου είναι κλινική ψυχολόγος και συζητάμε μαζί της για το τραύμα, αλλά και το βάρος που έχουμε όλοι εναποθέσει στους νέους ανθρώπους που αναζητούν μέλλον σε μια χώρα που νιώθουν ότι τους υποσκάπτει το παρόν.
«Το μνημείο μπροστά από την Βουλή το συντηρούν νέοι άνθρωποι με μεγάλη συνέπεια και για πολύ καιρό. Αυτό κάτι δείχνει – ειδικά όταν μιλάμε για μια γενιά την οποία εν πολλοίς θεωρούμε αποπολιτικοποιημένη. Καμία γενιά δεν είναι ολόκληρη συνολικά ένα πράγμα – δεν έχει νόημα να μπούμε σε γενικεύσεις, αλλά να δούμε μεγάλες πλειοψηφίες.
»Είναι μια γενιά η οποία έχει να κάνει με μια δύσκολη παραδοχή. Το εγκληματικό δυστύχημα των Τεμπών όχι μονάχα μένει ατιμώρητο, αλλά στήνεται κι ένα ολόκληρο σκηνικό συγκάλυψης γύρω από αυτό. Το πως θα μεταβολιστεί αυτό μέσα στα χρόνια μένει να το δούμε, ωστόσο αυτό έχει κάτι πολύ βαθιά προσωπικό. Δυνάμει, βιώνεται ως φόβος, καχυποψία ή ως αδιαφορία για ένα πολιτικό σύστημα, το οποίο φαίνεται εν πολλοίς να αδιαφορεί και το ίδιο για τους νέους ανθρώπους.
»Αυτό που έγινε στα Τέμπη είναι η μια πλευρά του νομίσματος. Η άλλη πλευρά είναι το απόλυτο τίποτα. Τα νέα άτομα τα βλέπουμε ως πιθανά θύματα ενός εγκλήματος για το οποίο κανένας δεν τιμωρείται. Αυτή η εικόνα θα μπορούσε να αντισταθμιστεί αν βλέπαμε την νέα γενιά να παίρνει τη θέση που της αξίζει, αν βλέπαμε δρόμους να ανοίγονται, ευκαιρίες να δίνονται. Αυτοί οι δρόμοι είναι σταθερά απροσπέλαστοι για μεγάλο ποσοστό των νέων ανθρώπων, για αυτό βλέπουμε πολλά άτομα να φεύγουν στο εξωτερικό. Αν η νέα γενιά είχε ευκαιρίες να οραματιστεί, να ονειρευτεί και να χτίσει ένα μέλλον, θα ήταν μια πολύ διαφορετική συζήτηση.
» Είναι η γενιά της πολυκρίσης. Οι νέοι αντιμετωπίζουν αλλεπάλληλες και παράλληλες κρίσεις – οικονομικές, υγειονομικές, κλιματικές – και δεν έχουν μνήμη από καμία άλλη δυνατή πραγματικότητα. Και μετά έρχονται τα Τέμπη. Έτσι, ο ρόλος που επιφυλάσσεται για τους νέους ανθρώπους στη δημόσια σφαίρα είναι είτε εκείνος των θυμάτων ή των δυνάμει φευγάτων, αυτών που μεταναστεύουν. Δεν είναι ο ρόλος που αναλαμβάνουν ή που αποδέχονται -η ίδια η νέα γενιά διεκδικεί έναν ρόλο που δεν θα είναι μόνο θύμα.
»Τι μέλλον μπορούν να οραματιστούν για τον εαυτό τους τα νέα άτομα; Αυτό το μέλλον στην Ελλάδα είναι πολύ περιορισμένο. Δεν μπορούν να φανταστούν να αγοράζουν ένα δικό τους σπίτι όταν μετά βίας μπορούν να φανταστούν να έχουν μια δουλειά που να τους δίνει μια σχετική αυτονομία. Δεν μπορούν να φανταστούν καμία συνεργασία με το κράτος όταν το βρίσκουν απέναντί τους σε κάθε τους βήμα – δέστε για παράδειγμα τις διαγραφές των υποτιθέμενων αιώνιων φοιτητών. Ποιος φοιτητής μπορεί να τελειώσει το πανεπιστήμιο στο δοσμένο χρόνο όταν χρειάζεται να δουλεύει παράλληλα για να επιβιώνει;
»Είναι τεράστιο το βάρος στη συγκεκριμένη κοινωνική συνθήκη στην οποία ζούμε για την νέα γενιά. Της ζητάμε να μπορέσει να αποδείξει το ότι έχει ισχύ και δύναμη σε μια χώρα κι ένα πλαίσιο που της λένε ότι δεν έχει καμία, παρά μόνο αν ακολουθήσει συγκεκριμένους δρόμους. Δεν ξέρω αν θα υπάρχει μια ενιαία απάντηση των νέων. Σε τέτοιες συνθήκες πίεσης, τα πράγματα μπορούν να πάνε είτε σε μια ακραία συντηρητικοποίηση και συμμόρφωση, είτε σε μια ριζοσπαστικοποίηση. Αυτό που βλέπουμε τελευταία είναι ότι ανοίγει μια μεγάλη ψαλίδα.
»Τα Τέμπη είναι ένα ερώτημα όχι μονάχα για την νέα γενιά, αλλά για ολόκληρη την κοινωνία. Πολλά τραύματα έχουν ανοίξει και κανένα δεν έχει κλείσει ακόμα. Αντιθέτως, συνεχώς ανοίγουν καινούργια. Για παράδειγμα, η πολιτικοποίηση της Μαρίας Καρυστιανού, εκτός από την αναζήτηση ενός Μεσσία που είχαμε τα τελευταία χρόνια, ανοίγει κι αυτή με τον τρόπο της μια καινούργια πληγή γύρω από το θέμα της εμπιστοσύνης – τι και πως μπορούμε να εμπιστευθούμε σε μια τέτοια ιστορία. Αυτό θα αφήσει ένα αποτύπωμα – τι και πως θα το δούμε».
