Η Meta θα πληρώνει περίπου 1,21 δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως, ένα ποσό που αντιστοιχεί σε 2,2 ημέρες εσόδων και 7,3 ημέρες καθαρού κέρδους. Για σύγκριση, η εταιρεία κερδίζει περίπου 4 δισ. δολάρια τον χρόνο από τις διαφημίσεις στο Instagram σε Αμερικανούς εφήβους 13–17 ετών.
Δεν πέρασαν δέκα μέρες αφότου ξεκίνησε η ιστορική δίκη της Meta στις ΗΠΑ και η εταιρεία ανακοίνωσε συμβιβασμό έως και 17 δισεκατομμυρίων δολαρίων, με 47 πολιτείες, τερματίζοντας τη διαδικασία, χωρίς καν να συζητηθεί ουσιαστικά αν ο εθισμός των εφήβων ήταν σκόπιμη επιχειρηματική στρατηγική. Το δικαστήριο ενέκρινε γρήγορα τη συμφωνία και η αυλαία έπεσε χωρίς να καταθέσουν οι πλέον ουσιώδεις μάρτυρες και να διαβαστούν ενδελεχώς τα εσωτερικά έγγραφα Meta που δεν άφηναν καμία αμφιβολία για την ενοχή της.
Η Meta, όπως επιβεβαιώνει το CNN, δεν αποδέχθηκε καμία ευθύνη και ο συμβιβασμός δεν συνιστά παραδοχή αδικήματος. Έτσι, τα e-mails στα οποία τα στελέχη της Meta αυτοαποκαλούνται «pushers» και μιλoύν για το Instagram ως «ναρκωτικό», θα μείνουν καταγεγραμμένα ως ιστορικά στοιχεία, αλλά δεν θα αποτελέσουν τεκμήρια για μία δεσμευτική δικαστική ετυμηγορία. Ο εθισμός των εφήβων, ως επιχειρηματική στρατηγική, αποτυπώθηκε ως πρόθεση της Meta στη μνήμη της κοινής γνώμης, αλλά όχι στη νομολογία.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Ο συμβιβασμός περιλαμβάνει μία σειρά από αλλαγέςπου πρέπει να γίνουν στις πλατφόρμες της Meta. Αυτές περιλαμβάνουν όριο δύο ωρών ημερησίως (αθροιστικά σε Facebook και Instagram) για χρήστες κάτω των 18 ετών (αίρεται μόνο από γονείς), αυτόματο νυχτερινό μπλοκάρισμα από τα μεσάνυχτα έως τις 6 το πρωί, «σχολική λειτουργία» που «κόβει» τις ειδοποιήσεις 08:00-15:00 τις εργάσιμες ημέρες, απόκρυψη likes και αντιδράσεων στα προφίλ των εφήβων, δυνατότητα επιλογής ροής περιεχομένου με χρονική σειρά (όχι επιλογή περιεχομένου από τον αλγόριθμο), υπενθυμίσεις μετά από 15 λεπτά συνεχούς χρήσης και 60 και 90 λεπτά αθροιστικής χρήσης σε Facebook και Instagram, απαγόρευση φίλτρων «αισθητικής βελτίωσης» και ετήσια επιβεβαίωση της ηλικίας για να ξεχωρίζουν με ακρίβεια οι χρήστες κάτω των 13 και οι έφηβοι.
Αν κάποιος διαβάσει προσεκτικά αυτή τη λίστα, θα δει ότι κατά βάση επιβεβαιώνει όσα οι εισαγγελείς είχαν καταλογίσει. Η Meta αποφασίζει να περιορίσει, για τους νεότερους χρήστες, το ατέλειωτο σκρολάρισμα, τις συνεχείς ειδοποιήσεις και τη νυχτερινή προσκόλληση. Ωστόσο γιατί να τα περιορίσει, με δικαστική εγγύηση, αν δεν είναι όντως επιβλαβή; Η εταιρεία που για χρόνια απέρριπτε τις κατηγορίες ως «απλοϊκές», ξαφνικά συμφωνεί να πληρώσει 18 δισεκατομμύρια και να ξηλώσει κομμάτια του σχεδιασμού της.
Ελάχιστο κόστος, τεράστιο όφελος
Το βασικό πρόβλημα όμως είναι όσα μένουν εκτός του συμβιβασμού. Όπως επιβεβαιώνει το Reuters, η συμφωνία δεν απαιτεί από τη Meta να εγκαταλείψει τις αλγοριθμικά εξατομικευμένες προτάσεις ούτε τη στοχευμένη διαφήμιση. Ο πυρήνας του μοντέλου της εταιρείας παραμένει ακέραιος. Ο έφηβος θα συνεχίσει να τροφοδοτεί με τα δεδομένα του τους αλγορίθμους προσωπικού profiling, απλώς θα το κάνει χωρίς likes και δεν θα το κάνει μετά τις 12 τα μεσάνυχτα.
Ο Josh Golin της οργάνωσης Fairplay το είπε καθαρά στο ABC News: «Είμαστε απογοητευμένοι που ο συμβιβασμός δεν απενεργοποιεί από προεπιλογή τους αλγορίθμους σύστασης που συνδέουν παιδιά με θηρευτές και τα οδηγούν σε επικίνδυνα λαγούμια». Ο Arturo Béjar, ο πρώην μηχανικός που κατέθεσε στη Γερουσία, εντόπισε το βαθύτερο πρόβλημα: «Η συμφωνία επιτρέπει στη Meta να ορίζει η ίδια τι είναι η βλάβη». Ο γενικός εισαγγελέας της πολιτείας της Φλόριντα (που αρνήθηκε να προσχωρήσει στη συμφωνία), είπε ότι ο συμβιβασμός είναι «ένα ελαφρύ χτύπημα στο χέρι μιας εταιρείας ενός τρισεκατομμυρίου, ενώ τα ποσά που θα δώσει στις πολιτείες είναι ψίχουλα μπροστά στις βαθιές βλάβες που έχουν προκαλέσει τα εθιστικά χαρακτηριστικά (σ.σ. του μοντέλου της) στα παιδιά μας».
Τα 12,1 δισεκατομμύρια που θα πάρουν εγγυημένα οι πολιτείεςσε βάθος δεκαετίας αντιστοιχούν σε περίπου 1,21 δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως. Η εταιρεία είχε έσοδα σχεδόν 201 δισεκατομμύρια δολάρια το 2025 και καθαρά κέρδη 60,5 δισεκατομμύρια δολάρια. Επομένως, το ετήσιο κόστος του συμβιβασμού ισοδυναμεί με 2,2 ημέρες εσόδων και 7,3 ημέρες καθαρού κέρδους της Meta. Το ετήσιο κόστος του συμβιβασμού είναι το 0,08% της χρηματιστηριακής αξίας της Meta, δηλαδή ένα ποσό πολύ μικρότερο από τις μεταβολές που μπορεί να έχει η μετοχή της σε μία ήσυχη συνεδρίαση του χρηματιστηρίου. Η Meta κερδίζει, σύμφωνα με μελέτη του Harvard, περίπου $4 δισ. τον χρόνο μόνο από διαφημίσεις σε Αμερικανούς εφήβους 13–17 ετών στο Instagram. Η αγορά αναγνώρισε την εξέλιξη ως νίκη της Meta: αντί να τιμωρήσει τη μετοχή της για την αποδοχή ευθύνης 18 δισεκατομμυρίων δολαρίων, την ανέβασε, διότι ο συμβιβασμός έδωσε τέλος στη νομική αβεβαιότητα με ένα τίμημα άνευ σημασίας.
Τα λεφτά που θα καταβάλλει η Meta φαντάζουν επίσης γελοία μόλις μπουν δίπλα στο πραγματικό κόστος της βλάβης που έχει προκληθεί στην ψυχική υγεία. Στο Ηνωμένο Βασίλειο μόνο, η Smartphone Free Childhood υπολογίζει ότι οι ψυχικές νόσοι των εφήβων που συνδέονται με τα social media κοστίζουν στο Δημόσιο £2–3 δισ. τον χρόνο. Στη Γαλλία, μοντέλο του PLOS Medicine αποδίδει στην υπερβολική χρήση social media 3,94 δισ. ευρώ επιπλέον κόστος για μία και μόνο γενιά εφήβων.
Η συνέχεια
Υπάρχει και μια βαθύτερη πολιτική διάσταση. Ένας συμβιβασμός σε δικαστήριο, όσο και αν χαιρετίζεται ως ιστορικός από κάποιους, είναι πάντα ένα δεύτερης τάξης εργαλείο: αντικαθιστά τη ρύθμιση με μία συναλλαγή. Ο διακανονισμός περιέχει και μια παγίδα. Περίπου 5 δισεκατομμύρια δολάρια από το ποσό των 17 δισεκατομμυρίων δολαρίων θα καταβληθούν μόνο εάν οι ανταγωνιστές της Meta (TikTok, YouTube και Snap) δεσμευτούν με «ουσιαστικά ισοδύναμες υποχρεώσεις» σχετικά με τους περιορισμούς για τους εφήβους χρήστες και αναλάβουν συγκρίσιμες χρηματικές υποχρεώσεις. Παράλληλα, τα βασικά μέτρα θα ισχύσουν πέντε χρόνια ενώ εάν τα αποδεχθούν και οι ανταγωνιστές, μπορεί να ισχύσουν και για δέκα.
Εδώ όμως ανοίγει ένα μεγάλο θέμα. Μετά από το, τεράστιο για την εξέλιξη της τεχνολογίας, χρονικό διάστημα των πέντε ετών, τι θα γίνει; Αποφεύγοντας τη δίκη, στην πραγματικότητα αφήνουμε ανεξέλεγκτη της εξέλιξη των πλατφορμών των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, σε μία εποχή που οι πλατφόρμες μεταμορφώνονται ραγδαία μέσω της τεχνητής νοημοσύνης. Στις ΗΠΑ είναι σαφές ότι έχουμε ένα Κογκρέσο που άφησε τη δουλειά στους γενικούς εισαγγελείς επειδή δεν είχε καμία πολιτική βούληση να νομοθετήσει. Η ΕΕ, με τον DSA και τους διαρκώς αυστηρότερους ελέγχους για αλγοριθμική διαφάνεια, τουλάχιστον διατυπώνει το πρόβλημα. Στις ΗΠΑ, ακόμη και τώρα που χιλιάδες έγγραφα αποδεικνύουν πρόθεση βλάβης, οι αρμόδιοι προτιμούν να χειρίζονται τη Meta όπως χειρίζονταν την Big Tobacco: συναλλαγή, όχι ρύθμιση.
Ο ίδιος ο συμβιβασμός γκρεμίζει την προηγούμενη γραμμή άμυνας. Μία προφανής ερώτηση είναι γιατί άραγε η Meta πληρώνει τόσα λεφτά για κάτι που, όπως λέει, ποτέ δεν έκανε; Και γιατί τόσα χρόνια δεν έκανε, από μόνη της, έστω αυτό που κάνει τώρα; Το να αγοράζεις χρόνο και να παρατείνεις το business as usual ήταν, είναι και παραμένει ένα πολύ πετυχημένο επιχειρηματικό μοντέλο για τις εταιρείες, και ταυτόχρονα ένα καταστροφικό μοντέλο για τους χρήστες. Το να κερδίζεις πέντε χρόνια, χωρίς ρύθμιση, για να επανασχεδιάσεις πλήρως, με τεχνητή νοημοσύνη, την εθιστική πλατφόρμα, είναι δώρο τρισεκατομμυρίων δολαρίων στη Silicon Valley.
Ωστόσο, ο συμβιβασμός δεν κλείνει όλες τις υποθέσεις. Η Φλόριντα και το Νέο Μεξικό θα προχωρήσουν στις αγωγές τους. Χιλιάδες ατομικές αγωγές και εκατοντάδες αγωγές σχολικών περιφερειών φαίνεται ότι επίσης θα προχωρήσουν. Το πραγματικό στοίχημα, από εδώ και πέρα, θα κριθεί σε δύο επίπεδα: στα δικαστήρια των οικογενειών που έχασαν παιδιά, και στα κοινοβούλια της Ευρώπης που θα αποφασίσουν αν θα ρυθμίσουν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ή θα προχωρήσουν, και αυτά, σε συναλλαγή.
Στο προηγούμενο σχετικό άρθρο μου έγραψα ότι το αποτέλεσμα της δίκης θα αργήσει και θα είναι αμφίβολο. Αποδεικνύεται ότι τα πράγματα είναι πολύ χειρότερα: το αποτέλεσμα ήρθε γρήγορα, ήταν σαφές, και ευνοεί κατάφωρα τις πλατφόρμες. Είναι προφανές ότι η Meta προετοίμαζε, σκιωδώς και συστηματικά, τον συμβιβασμό. Και γι' αυτό τον πέτυχε αμέσως, με τους δικούς της όρους και χωρίς να παραδεχθεί τίποτα. Έστω και έτσι όμως, έχουμε τη γεύση μιας μικρής νίκης απέναντι σε όλους εκείνους που, από το 2010, μας έλεγαν ότι «οι εταιρείες είναι απόλυτα υπεύθυνες για τα προϊόντα τους και οι καταναλωτές αποφασίζουν», ότι «κάθε προσπάθεια ρύθμισης δυσκολεύει την επιχειρηματικότητα» και ότι «με τα όρια στις πλατφόρμες θα περιοριστεί η καινοτομία». Δεκαπέντε χρόνια χρειάστηκαν για να αναγκαστεί μια εταιρεία να αποδεχθεί ότι χρειάζεται και ένα ωράριο ύπνου στα παιδιά μας, και ακόμη κι αυτό ήρθε ως αποτέλεσμα συναλλαγής, όχι ως αυτονόητη επιλογή.
Οι ίδιες φωνές που καθυστέρησαν επί μία δεκαπενταετία τη ρύθμιση των social media, ξαναβγαίνουν σήμερα στα κανάλια για να μας πουν ότι κάθε όριο στην τεχνητή νοημοσύνη θα «σκοτώσει» την καινοτομία, θα χαρίσει τον πλανήτη στους Κινέζους, θα καταστρέψει την ανταγωνιστικότητα της Δύσης. Είναι το ίδιο σενάριο, με άλλους πρωταγωνιστές και πολύ μεγαλύτερο διακύβευμα: πλέον μιλάμε για συστήματα που παίρνουν αποφάσεις υγείας, εργασίας, ασφάλειας, ασφάλισης, εκπαίδευσης και δικαιοσύνης χωρίς καμία λογοδοσία. Η μικρή νίκη όσων επιμένουν στην οριοθέτηση των πλατφορμών και της τεχνητής νοημοσύνης θα έχει νόημα μόνο αν γίνει η τελευταία φορά που η κοινωνία πληρώνει τη ζημιά για να διατηρήσουν οι πλατφόρμες την ασυλία τους.
(Ο Αντώνης Μαυρόπουλος είναι σύμβουλος κυκλικής οικονομίας και συγγραφέας. Το νέο του βιβλίο με τίτλο «Waste Side Stories Απόβλητοι – Απόβλητα και Μεταβολικά Ρήγματα» (εκδόσεις Τόπος) κυκλοφορεί ήδη στα βιβλιοπωλεία)
