Στον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Διαστήματος (European Space Agency, ESA) οι επιστήμονες έχουν κυριολεκτικά τα μάτια τους στραμμένα στη Γη αλλά από το Διάστημα.
Μέσα από ένα δίκτυο δορυφόρων που παρακολουθούν διαρκώς τη Γη και με αιχμή το πρόγραμμα FutureEO , τα δεδομένα μετατρέπονται σε πρακτικά εργαλεία που βοηθούν κυβερνήσεις και κοινότητες να προβλέπουν κινδύνους και να αντιδρούν έγκαιρα και με τον κατάλληλο τρόπο στις συνέπειες της κλιματικής κρίσης.
Το πρόγραμμα FutureEO είναι ένα ευρύ πλαίσιο που ορίζει και εφαρμόζει το μακροπρόθεσμο όραμα για τη φιλόδοξη στρατηγική παρατήρησης της Γης του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Διαστήματος (ESA). Αποτελεί τη γέφυρα της Ευρώπης προς μια βιώσιμη ηγεσία και καινοτομία στην παρατήρηση της Γης, η οποία θα καταστεί δυνατή μέσω των επόμενων φιλόδοξων αποστολών, στις οποίες περιλαμβάνονται οι Earth Explorers (Επιχειρήσεις αποστολών παρατήρησης της Γης), οι Scouts και οι Φ-sats (Φ-δορυφόροι που χρησιμοποιούν τεχνητή νοημοσύνη για την παρατήρησης της Γης).
Προλαμβάνοντας τις ακρίδες
Ένα από τα πιο εντυπωσιακά παραδείγματα στο πλαίσιο του προγράμματος αφορά την αντιμετώπιση των ακρίδων της ερήμου, οι οποίες αποτελούν σοβαρή απειλή για την επισιτιστική ασφάλεια στην Ανατολική Αφρική. Τα σμήνη τους μπορούν να καταστρέψουν καλλιέργειες μέσα σε λίγες ώρες, όμως η δορυφορική παρατήρηση της Γης αλλάζει τα δεδομένα, επιτρέποντας την έγκαιρη πρόβλεψη ευνοϊκών για τα έντομα συνθηκών αναπαραγωγής αλλά και των πιθανών περιοχών αναπαραγωγής.
Η ταχύτητα είναι καθοριστική, καθώς η πιο αποτελεσματική αντιμετώπιση γίνεται όταν οι ακρίδες βρίσκονται ακόμη στο νεαρό στάδιο των «hoppers» (χωρίς φτερά),
πριν αποκτήσουν την ικανότητα πτήσης. Οι παραδοσιακές επιτόπιες έρευνες είναι συχνά αργές και δύσκολες, ειδικά σε απομακρυσμένες ή επικίνδυνες περιοχές, επιτρέποντας στα έντομα να εξαπλωθούν ανεξέλεγκτα.
Στο πλαίσιο αυτό, η ESA συνεργάστηκε με οργανισμούς όπως οι VITO Remote Sensing, Intergovernmental Authority on Development και Παγκόσμια Τράπεζα για τη δημιουργία ενός συστήματος έγκαιρης προειδοποίησης.
Αξιοποιώντας δεδομένα από τους δορυφόρους Copernicus Sentinel και την πλατφόρμα East Africa Hazards Watch , εκδίδονται ανά δεκαήμερο ειδοποιήσεις που επιτρέπουν στοχευμένες παρεμβάσεις. Τα αποτελέσματα είναι ήδη ορατά, οι εξάρσεις των εντόμων έχουν περιοριστεί, ενώ η χρήση εντομοκτόνων έχει μειωθεί δραστικά.
Είναι ενδεικτικό ότι στην Αιθιοπία η ετήσια κατανάλωση εντομοκτόνων έπεσε σε περίπου 6.000 λίτρα από το 1,1 εκατομμύριο λίτρα που χρησιμοποιήθηκε κατά την
περίοδο 2019–2021. Καθοριστικό ρόλο παίζουν και τα εξειδικευμένα εργαλεία ανάλυσης.
Οι δορυφόροι Copernicus Sentinel-2 και το πρόγραμμα WorldCover του ESA χαρτογραφούν με ακρίβεια τη βλάστηση και τις ζημιές στις καλλιέργειες, ενώ ο Copernicus Sentinel-3 παρακολουθεί σχεδόν καθημερινά τις αλλαγές στις περιβαλλοντικές συνθήκες που σχετίζονται με τις βροχοπτώσεις. Στον πυρήνα του συστήματος βρίσκεται το μοντέλο MaxEnt, το οποίο συνδυάζει περιβαλλοντικά δεδομένα για να εντοπίζει περιοχές υψηλού κινδύνου και χρονικά «παράθυρα» αναπαραγωγής των εντόμων.
Προειδοποίηση για ασθένειες από κουνούπια
Την ίδια στιγμή, η κλιματική αλλαγή εντείνει και την εξάπλωση ασθενειών που μεταδίδονται από κουνούπια, όπως ο δάγκειος πυρετός και η ελονοσία. Σε αυτό το
μέτωπο, ο ESA σε συνεργασία με τη UNICEF έχει αναπτύξει μια ψηφιακή πλατφόρμα που προσφέρει πολύτιμο χρόνο αντίδρασης στις υγειονομικές αρχές.
Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, περίπου ο μισός παγκόσμιος πληθυσμός βρίσκεται σε κίνδυνο από τον δάγκειο πυρετό, με έως και 400 εκατομμύρια λοιμώξεις ετησίως.
Στην «καρδιά» αυτής της προσπάθειας βρίσκεται το εργαλείο Disease Incidence and Resource Estimator (DIRE), που αναπτύχθηκε από το Φ-lab του ESA. Μέσω της συνδυαστικής χρήσης δορυφορικών δεδομένων και τεχνητής νοημοσύνης, το σύστημα δημιουργεί χάρτες κινδύνου και παρέχει συγκεκριμένες οδηγίες για στοχευμένες παρεμβάσεις. Έτσι, οι αρμόδιες αρχές μπορούν να προετοιμάσουν εγκαίρως τις δομές υγείας, να κατευθύνουν προσωπικό και πόρους και να περιορίσουν την εξάπλωση των ασθενειών πριν αυτές πάρουν διαστάσεις επιδημίας.
Πιλοτικές εφαρμογές στη Βραζιλία και το Περού – χώρες που έχουν πληγεί σε μεγάλο βαθμό από τον δάγκειο πυρετό – δείχνουν ότι το μοντέλο ξεπερνά σε απόδοση τις προηγούμενες μεθόδους πρόβλεψης. Η προσέγγιση αναγνωρίστηκε ως μία από τις κορυφαίες ερευνητικές πρωτοβουλίες της UNICEF το 2022 και συμπεριλήφθηκε στις 100 κορυφαίες λύσεις τεχνητής νοημοσύνης της UNESCO που υποστηρίζουν τους Στόχους Βιώσιμης Ανάπτυξης .
Μετατρέποντας τα δορυφορικά δεδομένα σε έγκαιρη, στοχευμένη δράση, το DIRE καταδεικνύει πώς η διαστημική τεχνολογία και η τεχνητή νοημοσύνη συμβάλλουν ήδη στην προστασία της δημόσιας υγείας και στη διάσωση ζωών στο έδαφος.
Τα παραπάνω παραδείγματα αποτυπώνουν μια σαφή αλλαγή εποχής. Τα δεδομένα από το διάστημα δεν χρησιμοποιούνται πλέον μόνο για την καταγραφή πιθανών περιβαλλοντικών μεταβολών στη Γη, αλλά για την άμεση αντιμετώπισή τους. Από την προστασία της αγροτικής παραγωγής μέχρι τη θωράκιση της δημόσιας υγείας, η έγκαιρη πρόβλεψη γίνεται βασικό εργαλείο ανθεκτικότητας απέναντι στην κλιματική κρίση.
Όπως επισημαίνει η διευθύντρια προγραμμάτων παρατήρησης της Γης του ESA, Simonetta Cheli, η αξιόπιστη επιστημονική γνώση αποτελεί τη βάση για ουσιαστική δράση, με στόχο όχι μόνο την κατανόηση των αλλαγών, αλλά και τη διαμόρφωση ενός πιο βιώσιμου μέλλοντος.
