Όταν όμως έρθει η ώρα της φωτιάς, αποδεικνύεται ότι οι χάρτες δεν καθαρίζουν τα δάση, οι εξαγγελίες δεν ανοίγουν αντιπυρικές ζώνες και οι επικοινωνιακές φιέστες δεν σταματούν τις φλόγες.
Η Ελλάδα καίγεται ξανά. Καίγονται δάση, σπίτια, καλλιέργειες, ζώα, ολόκληρες περιοχές. Καίγονται οι κόποι μιας ζωής. Καίγεται η φυσική κληρονομιά που δεν ανήκει σε καμία κυβέρνηση, σε κανένα κόμμα, σε κανέναν υπουργό, αλλά στις επόμενες γενιές. Και μαζί με όλα αυτά καίγεται, για ακόμη μία φορά, η υπομονή μας.
Δεν είμαι από εκείνους που πιστεύουν ότι μια μεγάλη δασική πυρκαγιά σβήνει εύκολα. Όταν συνδυάζονται παρατεταμένη ξηρασία, ακραίες θερμοκρασίες, θυελλώδεις άνεμοι και δύσβατο ανάγλυφο, η φωτιά μπορεί να πάρει διαστάσεις σχεδόν ανεξέλεγκτες. Ακόμη και χώρες με πολλαπλάσια μέσα, τεχνολογία και ανθρώπινο δυναμικό, όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες, έχουν γνωρίσει καταστροφές που δεν μπόρεσαν να περιοριστούν γρήγορα.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Αλλά ακριβώς επειδή η κατάσβεση είναι τόσο δύσκολη, υπάρχει η πρόληψη.
Και στην Ελλάδα η πρόληψη δεν είναι απλώς ανεπαρκής. Είναι σχεδόν ανύπαρκτη. Υπάρχει κυρίως στα δελτία Τύπου, στις υπουργικές εξαγγελίες, στα προγράμματα με εντυπωσιακά ονόματα και στις παρουσιάσεις με πολύχρωμους χάρτες. Όταν όμως έρθει η ώρα της φωτιάς, αποδεικνύεται ότι οι χάρτες δεν καθαρίζουν τα δάση, οι εξαγγελίες δεν ανοίγουν αντιπυρικές ζώνες και οι επικοινωνιακές φιέστες δεν σταματούν τις φλόγες.
Κάθε χρόνο ακούμε τα ίδια. «Πρωτοφανείς συνθήκες». «Ακραία φαινόμενα». «Ο κρατικός μηχανισμός βρίσκεται σε πλήρη ετοιμότητα». Και κάθε χρόνο τα ίδια δάση καίγονται, οι ίδιοι οικισμοί κινδυνεύουν, οι ίδιοι κάτοικοι τρέχουν να σωθούν και οι ίδιοι ηρωικοί πυροσβέστες, συχνά εξαντλημένοι και με ανεπαρκή μέσα, καλούνται να πολεμήσουν ένα τέρας που το κράτος άφησε προηγουμένως να μεγαλώσει.
Πού είναι οι αντιπυρικές ζώνες γύρω από τους οικισμούς; Πού είναι οι καθαρισμένοι δασικοί δρόμοι; Πού είναι οι δεξαμενές νερού, τα πυροφυλάκια, οι ζώνες ασφαλείας γύρω από νοσοκομεία, σχολεία και κρίσιμες υποδομές; Πού είναι οι καθαρισμοί που δεν γίνονται μόνο μπροστά στις κάμερες; Πού είναι οι δασικές υπηρεσίες, με επαρκές μόνιμο προσωπικό, μέσα και επιστημονική υποστήριξη;
Η κυβέρνηση αρέσκεται να εμφανίζει προγράμματα και κονδύλια. Όμως το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι πόσα προγράμματα ανακοινώθηκαν. Είναι ποια έργα ολοκληρώθηκαν, ποιος τα παρέλαβε, ποιος τα έλεγξε και ποιος λογοδότησε για όσα δεν έγιναν. Διότι στην Ελλάδα υπάρχει μια παλιά πολιτική τέχνη: ανακοινώνουμε το έργο, φωτογραφιζόμαστε στην έναρξή του και μετά κανείς δεν ρωτά αν ολοκληρώθηκε.
Το ίδιο συμβαίνει και με τις αναδασώσεις. Γιατί επιμένουμε να αναπαράγουμε συχνά την ίδια εύφλεκτη δασική δομή, αντί να εφαρμόζουμε επιστημονικό σχεδιασμό με μικτά δάση και, όπου το επιτρέπουν οι οικολογικές συνθήκες, λιγότερο εύφλεκτα πλατύφυλλα είδη; Δεν φταίνε τα πεύκα επειδή είναι πεύκα. Αποτελούν φυσικό μέρος του μεσογειακού οικοσυστήματος. Αλλά δεν μπορεί η «αποκατάσταση» να σημαίνει ότι φυτεύουμε ξανά με τον ίδιο τρόπο και περιμένουμε την επόμενη μεγάλη πυρκαγιά.
Η αναδάσωση δεν είναι τελετή δημοσίων σχέσεων με υπουργούς και παιδιά που κρατούν ένα δενδρύλλιο μπροστά στις κάμερες. Είναι επιστημονική εργασία δεκαετιών, που απαιτεί δασολόγους, οικολογική γνώση, παρακολούθηση, συντήρηση και πραγματική πολιτική βούληση.
Πού είναι, επίσης, η συνεχής επιτήρηση; Σε ημέρες υψηλού κινδύνου δεν μπορεί το κράτος να περιμένει να τηλεφωνήσει ένας κάτοικος όταν ο καπνός έχει ήδη γεμίσει τον ουρανό. Υπάρχουν κάμερες, θερμικοί αισθητήρες, δορυφορικά συστήματα, drones, αυτοματοποιημένη ανίχνευση καπνού και θερμικών ανωμαλιών. Υπάρχει η δυνατότητα η φωτιά να εντοπιστεί στα πρώτα λεπτά, όταν ακόμη μπορεί να αντιμετωπιστεί.
Πριν από σχεδόν δύο δεκαετίες αναπτύξαμε το FIREMENTOR, ένα ολοκληρωμένο επιστημονικό σύστημα για την πρόληψη, την πρόβλεψη, την προσομοίωση της εξάπλωσης και την επιχειρησιακή διαχείριση των δασικών πυρκαγιών. Και όμως, αντί να εξεταστεί με το μοναδικό κριτήριο που θα έπρεπε να ενδιαφέρει ένα σοβαρό κράτος —αν είναι χρήσιμο και αν μπορεί να σώσει ζωές και δάση— κυριάρχησε η γνωστή κομματική νοοτροπία: «Γιατί μας το δίνει ο Μαρκάτος, αφού δεν ανήκει στο κόμμα μας;».
Αυτή η νοοτροπία είναι βαθύτερη από μια απλή μικροψυχία. Είναι η παθολογία του κομματικού κράτους. Δεν ρωτάμε αν μια επιστημονική πρόταση λειτουργεί. Ρωτάμε ποιος την πρότεινε και ποιος θα πιστωθεί την επιτυχία της. Αν δεν είναι «δικός μας», ας μείνει στο συρτάρι. Κι αν στο μεταξύ καεί το δάσος, θα βρούμε μετά μια καλή δικαιολογία για τον άνεμο, τη θερμοκρασία και την κλιματική κρίση.
Η κλιματική κρίση είναι πραγματική. Δεν είναι όμως συγχωροχάρτι. Δεν καθαρίζει τα δάση, δεν συντηρεί τα δίκτυα, δεν ανοίγει αντιπυρικές ζώνες και δεν εμποδίζει την κυβέρνηση να οργανώσει περιπολίες και έγκαιρη ανίχνευση. Η επίκλησή της για κάθε καταστροφή έχει καταντήσει πολιτικό άλλοθι. Η κυβέρνηση παρουσιάζεται σχεδόν ως αθώο θύμα του καιρού, λες και δεν κυβερνά, δεν αποφασίζει και δεν κατανέμει πόρους.
Βεβαίως, ευθύνη έχουμε και εμείς. Υπάρχουν άνθρωποι που, μέσα στο κατακαλόκαιρο και με θυελλώδεις ανέμους, κάνουν ηλεκτροσυγκολλήσεις, τροχίζουν μέταλλα, καίνε κλαδιά, πετούν βεγγαλικά ή χρησιμοποιούν εργαλεία που παράγουν σπινθήρες. Μια στιγμή εγκληματικής ανοησίας μπορεί να καταστρέψει ένα δάσος αιώνων.
Υπάρχουν και οι εμπρηστές του κέρδους. Εκείνοι που βλέπουν το δάσος ως αυριανό οικόπεδο, την προστατευόμενη περιοχή ως εμπόδιο και τη φωτιά ως επιχειρηματική ευκαιρία. Για αυτούς δεν αρκούν γενικόλογες καταδίκες. Χρειάζονται δασικοί χάρτες χωρίς παραθυράκια, άμεση αναδάσωση, απόλυτη απαγόρευση αλλαγής χρήσης και εξονυχιστικός έλεγχος κάθε επιχειρηματικής δραστηριότητας που εμφανίζεται μετά την καταστροφή.
Υπάρχουν, τέλος, ιδιωτικές εταιρείες ενέργειας, εργολάβοι και διαχειριστές δικτύων που δεν μπορούν να αντιμετωπίζουν τη συντήρηση ως κόστος προς περικοπή. Φθαρμένα καλώδια, μονωτήρες, μετασχηματιστές, ασυντήρητοι πυλώνες και ακαθάριστη βλάστηση μπορούν να δώσουν τη μοιραία σπίθα. Όταν οι κανονισμοί παραβιάζονται για να μη μειωθεί το κέρδος, δεν έχουμε απλώς ένα «ατύχημα». Έχουμε ιδιωτικοποίηση του κέρδους και κοινωνικοποίηση της καταστροφής.
Και ο Πρωθυπουργός δεν αρκεί να εμφανίζεται στο Συντονιστικό Κέντρο, να πίνει το καφεδάκι του μπροστά στις οθόνες, να φωτογραφίζεται με τους επιτελείς και να αποχωρεί αφού μεταδοθεί η κατάλληλη εικόνα. Η πολιτική ευθύνη δεν ασκείται μόνο σε κλιματιζόμενες αίθουσες.
Ο Πρωθυπουργός όφειλε να βρίσκεται και εκεί όπου οι άνθρωποι βλέπουν τα σπίτια, τα ζώα και τους κόπους μιας ζωής να γίνονται στάχτη. Όφειλε όχι μόνο να μιλήσει, αλλά να ακούσει. Να ακούσει τις καταγγελίες για τις ελλείψεις, τις καθυστερήσεις, τις ακαθάριστες εκτάσεις και τις ανύπαρκτες αντιπυρικές ζώνες. Να ακούσει ακόμη και τα αρνητικά σχόλια, τις αποδοκιμασίες και την οργή των πολιτών.
Ο ηγέτης δεν αποδεικνύεται στις σκηνοθετημένες συσκέψεις και στις ασφαλείς εικόνες. Αποδεικνύεται όταν στέκεται μέσα στις στάχτες και αντικρίζει όσους πληρώνουν τις παραλείψεις του κράτους. Η πολιτική ηγεσία δεν μπορεί να απαιτεί μόνο χειροκροτήματα και να εξαφανίζεται όταν οι πολίτες έχουν λόγους να οργίζονται.
Ούτε μπορεί η κυβέρνηση να θεωρεί επιτυχία το γεγονός ότι έστειλε εγκαίρως το 112. Η εκκένωση είναι απαραίτητη και σώζει ζωές. Αλλά δεν αποτελεί ολοκληρωμένη πολιτική πυροπροστασίας. Ένα κράτος δεν μπορεί να περιορίζει τη φιλοδοξία του στο να απομακρύνει τους κατοίκους και στη συνέχεια να παρακολουθεί από τις οθόνες τα σπίτια και τα δάση τους να καίγονται.
Η Ελλάδα δεν χρειάζεται άλλα διαγγέλματα, άλλα «πρωτοφανή φαινόμενα» και άλλες δηλώσεις αυτοϊκανοποίησης. Χρειάζεται πρόληψη, λογοδοσία, επιστημονικό σχεδιασμό και σύγκρουση με τα συμφέροντα που θεωρούν τη συντήρηση περιττή δαπάνη και το καμένο δάσος επενδυτική ευκαιρία.
Διότι η φωτιά μπορεί να ξεκινά από μία σπίθα. Η εθνική καταστροφή όμως ξεκινά πολύ νωρίτερα: από την εγκατάλειψη, την κομματική μικρότητα, την κυβερνητική ανεπάρκεια και την πολιτική αδιαφορία.
(Ο Νίκος Μαρκάτος είναι Ομότιμος Καθηγητής ΕΜΠ, π. Πρύτανης)
