Στις αρχές του Δεκέμβριου του 2025, η Ουγκάντα και η Κένυα, με διαφορά μόλις έξι ημερών, υπέγραψαν δύο συμφωνίες αναπτυξιακής βοήθειας με τις ΗΠΑ. Οι συμφωνίες περιλάμβαναν δισεκατομμύρια δολάρια σε βοήθεια για AIDS, ελονοσία και φυματίωση. Σε αντάλλαγμα, και οι δύο χώρες παραχώρησαν άμεση, πραγματικού χρόνου πρόσβαση της αμερικανικής κυβέρνησης σε κεντρικά συστήματα δεδομένων υγείας (εργαστηριακά αρχεία, αρχεία κοινοτικών υγειονομικών, ηλεκτρονικοί φάκελοι ασθενών).
Η έρευνα των Sharon Lerner και Anna Maria Barry-Jester που δημοσιεύθηκε στο ProPublica στις 17 Ιουνίου 2026 αποτυπώνει με ακρίβεια τους όρους: η Ουγκάντα παραχώρησε πλήρη πρόσβαση σε εννέα συστήματα δεδομένων υγείας για επτά χρόνια, έναντι χρηματοδότησης έως 1,7 δισ. δολαρίων. Η Κένυα παραχώρησε πρόσβαση σε επταετή ιατρικά αρχεία, έναντι 1,6 δισ. δολαρίων. Τα στοιχεία περιλαμβάνουν επιδημιολογικά δεδομένα, αποτελέσματα διαγνωστικών εξετάσεων, φαρμακευτικά αρχεία, δεδομένα παρακολούθησης ασθενειών, σε ορισμένες περιπτώσεις και σε ατομικό επίπεδο.
Ο Frank Ssekamwa, υπεύθυνος ψηφιακής υγείας Ουγκάντας διατύπωσε την κατάσταση με έναν πολύ χαρακτηριστικό τρόπο: «Αν πάρεις τη συμφωνία, θα σε εκμεταλλευτούν. Αν δεν την πάρεις, θα πεθάνεις. Αυτή είναι η ουσία του ψηφιακού αποικισμού.»
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Η συμφωνία με τη Νιγηρία, υπεγράφη λίγες μέρες αργότερα, στις 19 Δεκεμβρίου 2025, προβλέπει διαμοιρασμό δειγμάτων και δεδομένων ακολουθιών παθογόνων εντός πέντε ημερών από σχετικό αίτημα των ΗΠΑ. Η Λιβερία πήγε ένα βήμα παραπέρα. Η συμφωνία με τις ΗΠΑ απαιτεί διαλειτουργικά συστήματα για «επιτήρηση, εργαστήρια, υγεία, περιβάλλον και γεωργία», μία καθολική υποδομή παρακολούθησης, χρηματοδοτούμενη από ΗΠΑ, υπό αμερικανική πρόσβαση.
Πρόκειται για μια συστημική παγίδα. Χώρες των οποίων τα συστήματα υγείας εξαρτώνται λειτουργικά, επί δεκαετίες, από την αμερικανική βοήθεια δεν έχουν κανένα περιθώριο άρνησης. Άλλωστε, η βοήθεια αυτή, μέσω του αμερικανικού προγράμματος έκτακτης ανάγκης για το AIDS, χρηματοδότησε και τα ίδια τα ψηφιακά συστήματα που έχουν τα δεδομένα που τώρα ζητείται να παραδοθούν.
Η αμερικάνικη στρατηγική στοχεύει σε αντίστοιχες συμφωνίες με 50 χώρες. Το Υπουργείο Εξωτερικών των ΗΠΑ αρνήθηκε να δημοσιοποιήσει τις πάνω από 30 συμφωνίες που έχουν ήδη υπογραφεί, δεσμεύτηκε όμως να το κάνει αργότερα. Επίσημα, οι ΗΠΑ λένε ότι τα δεδομένα χρειάζονται για τον εντοπισμό πανδημιών και επιδημιών, τον έλεγχο της αποτελεσματικότητας των προγραμμάτων βοήθειας και τη διασφάλιση της διαφάνειας. Η χρήση τους θα είναι ανωνυμοποιημένη και συγκεντρωτική. Η κριτική ωστόσο επιμένει ότι οι όροι είναι ηθελημένα ασαφείς, η ανωνυμοποίηση μπορεί να αρθεί μονομερώς από τις ΗΠΑ, και ο έλεγχος του εξοπλισμού παραμένει σε αμερικάνικα χέρια, ακόμη και αν η επεξεργασία γίνεται «εντός χώρας».
Ζάμπια, Ζιμπάμπουε και Γκάνα απέρριψαν τις αρχικές προτάσεις. Και φυσικά υπάρχουν και αντιδράσεις. Στην Κένυα, ο γερουσιαστής Okiya Omtatah και τουλάχιστον μια μη κυβερνητική οργάνωση κατέθεσαν αγωγές, υποστηριζόμενοι από πάνω από 50 οργανώσεις. Το Ανώτατο Δικαστήριο επέτρεψε προσωρινά την εφαρμογή τον Μάιο του 2026, ενώ η διαδικασία συνεχίζεται. Ο Κενυάτης νομικός εμπειρογνώμονας, ο δρ. Mugambi Laibuta, κατέθεσε γνωμοδότηση στην κενυατική κυβέρνηση χαρακτηρίζοντας τη συμφωνία αντισυνταγματική. Και όπως αποκαλύφθηκε, ο νόμος που διέπει τις συμβάσεις είναι το αμερικανικό ομοσπονδιακό δίκαιο!
Τρισεκατομμύρια δεδομένα σε μία χούφτα χέρια
Η αγορά των μεγάλων δεδομένων στην υγεία αποτιμήθηκε σε 93,5 δισ. δολάρια το 2025 και αναμένεται να φτάσει 441 δισ. δολάρια έως το 2035, με ετήσιο ρυθμό ανάπτυξης 16,8%.
Τι κάνει αυτά τα δεδομένα τόσο πολύτιμα; Ένα μοντέλο τεχνητής νοημοσύνης με διαγνωστική ακρίβεια είναι αδύνατο να εκπαιδευτεί χωρίς δεδομένα εκατομμυρίων ασθενών. Η εταιρεία Epic Systems (ο κυρίαρχος πάροχος ηλεκτρονικών φακέλων υγείας στις ΗΠΑ, με πάνω από 40% της αγοράς νοσοκομείων) ανέπτυξε τη βάση δεδομένων Cosmos, με ανωνυμοποιημένα δεδομένα που προέρχονται από περισσότερα από 1.000 νοσοκομεία και 300 εκατομμύρια ασθενείς, για την εκπαίδευση ιδιωτικών μοντέλων τεχνητής νοημοσύνης για χρήση στον τομέα της υγείας. Βασικός εταίρος της Epic Systems ήταν η Microsoft.
Τα δεδομένα αυτά είναι επίσης απαραίτητα για την ανάπτυξη φαρμάκων: ποιές ασθένειες εμφανίζονται, πού και με ποιά συχνότητα, ποιά γονίδια συνδέονται με ποιές παθήσεις, πώς ανταποκρίνεται ο πληθυσμός σε θεραπείες. Αυτές οι πληροφορίες κοστίζουν δισεκατομμύρια σε κλινικές δοκιμές. Η IQVIA, η μεγαλύτερη εταιρεία δεδομένων υγείας στον κόσμο, αντλεί στοιχεία από εκατοντάδες χώρες συμπεριλαμβανομένων χωρών του Παγκόσμιου Νότου. Επιπλέον, τα δεδομένα αφρικανικών ή νοτιοασιατικών πληθυσμών παρέχουν σοβαρή επέκταση της γενετική ποικιλίας στις βάσεις δεδομένων, κάτι ανεκτίμητο για την προχωρημένη ιατρική και γονιδιωματική έρευνα.
Να λοιπόν που η ψηφιακή αποικιοποίηση δεν είναι απλώς μία μεταφορά. Ακαδημαϊκοί, νομικοί και ακτιβιστές χρησιμοποιούν τον όρο ακριβώς επειδή η δομή μοιάζει με αυτή της παλαιάς αποικιοκρατίας: εκτόπιση των πρώτων υλών (δεδομένα) από τις χώρες προέλευσης, επεξεργασία τους στη μητρόπολη, και επιστροφή τους ως ακριβά προϊόντα (λογισμικό, μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης, φαρμακευτικές πατέντες) στις ίδιες χώρες που τα παρήγαγαν. Έρευνα που δημοσιεύθηκε στο Cambridge Business and Human Rights Journal (2025) εκτιμά ότι πάνω από 91% των εταιρειών λογισμικού εκτός Αφρικής αποκομίζουν σημαντική αξία από αφρικανικά δεδομένα.
Το 2023, η Worldcoin, εταιρεία του Sam Altman της OpenAI, ανέπτυξε στην Κένυα ειδικές συσκευές που σάρωναν ίριδα και πρόσωπο πολιτών με αντάλλαγμα περίπου 50 δολαρίων σε κρυπτονόμισμα. Μέσα σε μία εβδομάδα 350.000 Κενυάτες είχαν σκαναριστεί, δημιουργώντας το 25% της βάσης δεδομένων της εταιρείας. Τα δεδομένα αποθηκεύονταν σε υποδομή Amazon Web Services στη Νότια Αφρική, και μεταφέρονταν εκτός χώρας. Τον Μάιο του 2025, το Ανώτατο Δικαστήριο της Κένυας έκρινε τις πράξεις της Worldcoin παράνομες και αντισυνταγματικές, διατάζοντας τη διαγραφή όλων των βιομετρικών δεδομένων εντός 7 ημερών. Η Διεθνής Αμνηστία της Κένυας χαρακτήρισε την απόφαση «μια πράξη αποκατάστασης της ανθρώπινης αξιοπρέπειας στην ψηφιακή εποχή». Τον Ιανουάριο 2026, η Επιτροπή Προστασίας Δεδομένων επιβεβαίωσε τη διαγραφή. Αλλά το ερώτημα παραμένει: πόσα άλλα τέτοια «πειράματα» δεν έφτασαν ποτέ στα δικαστήρια;
Το πρόγραμμα Free Basics της Meta πρόσφερε δωρεάν αλλά περιορισμένη πρόσβαση στο διαδίκτυο σε χώρες της Αφρικής και της Νοτίου Ασίας. Ο Mark Zuckerberg το περιέγραψε ως «γέφυρα προς την ψηφιακή ισότητα». Ερευνητές επεσήμαναν ότι η Meta αντλούσε μεταδεδομένα συμπεριφοράς χρηστών μέσω proxy servers, δημιουργώντας ένα «φτωχό διαδίκτυο» για αναπτυσσόμενες χώρες, βελτιστοποιημένο για εξαγωγή δεδομένων. Στην Ινδία, το πρόγραμμα απαγορεύθηκε το 2016 από τη ρυθμιστική αρχή τηλεπικοινωνιών ως παραβίαση της ουδετερότητας του δικτύου.
Πίσω από τα επιμέρους παραδείγματα υπάρχει μια σκληρή δομική ασσυμετρία: τα δεδομένα υγείας, αλλά και όλα τα ψηφιακά δεδομένα του κόσμου μας, συγκεντρώνονται σε λίγα χέρια. Οι τρεις μεγαλύτερες εταιρείες cloud της Δύσης (Amazon, Microsoft και Google) ελέγχουν πάνω από το 60% των παγκόσμιων υποδομών υπολογιστικού νέφους. Μαζί με τις Oracle, Alibaba και Huawei, οι έξι αυτές εταιρείες ελέγχουν πάνω από το 70% της παγκόσμιας αγοράς. Μια εταιρεία, η Epic Systems, διαχειρίζεται τα ηλεκτρονικά αρχεία υγείας σε παραπάνω από το 40% των αμερικανικών νοσοκομείων και επεκτείνεται παγκοσμίως, σε εταιρική συνεργασία με τη Microsoft. Μία άλλη εταιρεία, η IQVIA, αποτελεί τον μεγαλύτερο broker δεδομένων υγείας στον κόσμο, αντλώντας στοιχεία από εκατοντάδες χώρες. Οι μεγάλοι πάροχοι τεχνητής νοημοσύνης μετριούνται στα δάκτυλα του ενός χεριού.
Ο συνδυασμός όλων αυτών οδηγεί σε μια κάθετα ολοκληρωμένη αλυσίδα ελέγχου δεδομένων υγείας που λειτουργεί πέρα από οποιαδήποτε εθνική δικαιοδοσία. Μία σχετική μελέτη επισημαίνει: «Τα δεδομένα έχουν γίνει εξίσου πολύτιμος πόρος με τη γη ή το πετρέλαιο, αλλά η διακυβέρνηση, η ιδιοκτησία και οι ροές κέρδους παραμένουν συγκεντρωμένες σε λίγα χέρια.»
Ο κίνδυνος για χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος πολλαπλασιάζεται από τις νομικές ρυθμίσεις. Νόμοι όπως ο αμερικανικός CLOUD Act υποχρεώνουν οποιαδήποτε αμερικανική εταιρεία να παραδίδει δεδομένα σε αμερικανικές αρχές ανεξάρτητα από τον τόπο αποθήκευσης. Η δικαιοδοσία αποσυνδέεται από τη γεωγραφία, ακριβώς όπως η ιδιοκτησία των δεδομένων αποσυνδέεται από τον παραγωγό τους. Ένα server στη Ναϊρόμπι που ανήκει σε αμερικανική εταιρεία παραμένει υπό αμερικανική νομική κυριαρχία.
Ψηφιακή κυριαρχία: από τη θεωρία στην πολιτική πρακτική
Το θέμα των δεδομένων της υγείας είναι ίσως το πλέον ευαίσθητο, αλλά δεν είναι το μόνο. Είναι προφανές ότι λίγο - πολύ αντίστοιχη είναι (ή γίνεται) η κατάσταση και σε μία πληθώρα άλλων κατηγοριών δεδομένων που αφορούν την εκπαίδευση, την ασφάλεια κάθε χώρας, τις οικονομικές συναλλαγές μας, τα ποινικά μητρώα, τα φορολογικά μας προφίλ, τις προτιμήσεις μας στον ψηφιακό κόσμο κ.ο.κ. Σε όλα αυτά τα δεδομένα, οι χώρες του παγκόσμιου Νότου υποχρεώνονται, στον ένα ή τον άλλο βαθμό, σε διάφορες μορφές ψηφιακής αποικιοποίησης.
Ωστόσο, η ψηφιακή αποικιοποίηση δεν είναι αποκλειστικά υπόθεση των σχέσεων Βορρά–Νότου. Η ίδια λογική εκμετάλλευσης λειτουργεί παράλληλα στο εσωτερικό των πλούσιων κοινωνιών. Στις ΗΠΑ, στην Ευρώπη, σε κάθε χώρα όπου η ψηφιακή υποδομή ελέγχεται από λίγες ιδιωτικές εταιρείες, η συγκέντρωση δεδομένων δεν είναι απλώς τεχνικό ζήτημα, είναι ζήτημα εξουσίας. Τα δεδομένα όλων μας αξιοποιούνται εμπορικά, τροφοδοτώντας αλγόριθμους που τελικά θα χρησιμοποιηθούν για να μας αντικαταστήσουν. Η παραγόμενη αξία συσσωρεύεται, κατ’ αποκλειστικότητα, σε μια ψηφιακή ολιγαρχία που μετράει την περιουσία της σε τρισεκατομμύρια.
Να γιατί η έννοια της «ψηφιακής κυριαρχίας» δεν είναι τεχνοκρατικός αλλά βαθιά πολιτικός όρος. Αναφέρεται στην ικανότητα μίας κοινωνίας να αποφασίζει ποιος έχει πρόσβαση στα δεδομένα των πολιτών, με ποιους όρους, για ποιον σκοπό και με ποιά ωφελήματα. Η ψηφιακή κυριαρχία δεν αφορά αποκλειστικά κράτη, αφορά τη συντριπτική πλειοψηφία των κοινωνιών μέσα σε κάθε χώρα. Όλοι μας αντιμετωπίζουμε παραλλαγές της ίδιας δομικής ανισορροπίας: παράγουμε την πρώτη ύλη της τεχνητής νοημοσύνης, τα δεδομένα, αλλά δεν έχουμε κανένα δικαίωμα ούτε στην πρώτη ύλη ούτε και στα επεξεργασμένα προϊόντα της (μεγάλα γλωσσικά μοντέλα).
Σε αυτό το πλαίσιο, η ψηφιακή κυριαρχία έχει τρεις διαστάσεις:
- Τεχνολογική κυριαρχία: ποιος κατέχει και διαχειρίζεται την υποδομή (server, λογισμικό, πρωτόκολλα).
- Νομική κυριαρχία: ποιο νομικό πλαίσιο εφαρμόζεται στα δεδομένα;
- Οικονομική κυριαρχία: ποιος αποκομίζει αξία από τα δεδομένα: τα δημόσια ταμεία, οι πολίτες ή ξένες εταιρείες;
Σήμερα, σχεδόν καμία χώρα του Παγκόσμιου Νότου δεν ελέγχει αυτές τις διαστάσεις. Ενώ η υποδομή ανήκει σε ξένους, το εφαρμοστέο δίκαιο ορίζεται στις ΗΠΑ, και η οικονομική αξία πραγματώνεται από εταιρείες που πληρώνουν φόρους αλλού. Αλλά και σε κάθε πλούσια χώρα του Βορρά, οι υποδομές ανήκουν σε μία απειροελάχιστη κάστα ολιγαρχών, το εφαρμοστέο δίκαιο είναι αδιαφανές και απροσπέλαστο για το 99% των πολιτών κάθε χώρας και τα οικονομικά οφέλη είναι καρπός μίας χούφτας εταιρειών και μόνο.
Η κανονιστική προσέγγιση (καλύτερες συμβάσεις, αυστηρότερη νομοθεσία) είναι αναγκαία αλλά συστημικά ανεπαρκής. Για να ανοίξει ο δρόμος για την ψηφιακή κυριαρχία των κοινωνιών, απαιτούνται δημόσιες υποδομές τεχνητής νοημοσύνης: συστήματα που ανήκουν σε δημόσιους φορείς, διέπονται από δημοκρατικές αρχές λογοδοσίας, εκπαιδεύονται σε δεδομένα υπό δημόσιο έλεγχο και εξυπηρετούν τα κοινά αγαθά και το κοινό καλό. Με άλλα λόγια, ο κοινωνικός χαρακτήρας της παραγωγής δεδομένων οφείλει να αντιστοιχεί σε κοινωνική ιδιοκτησία της τεχνητής νοημοσύνης που τα χρησιμοποιεί. Αυτό συνεπάγεται μία σοβαρή συστημική αλλαγή του μοντέλου διακυβέρνησης της τεχνητής νοημοσύνης, που πάει μαζί με την ανάπτυξη ανοιχτών μοντέλων για δημόσιες υπηρεσίες και τη δημιουργία πακέτων ανοικτών δεδομένων.
Η πρόταση του γνωστού δημοκρατικού γερουσιαστή Μπέρνι Σάντερς εμπλουτίζει το σχετικό προβληματισμό. Πρόκειται για ένα νομοσχέδιο που προτείνει έναν εφάπαξ φόρο στις αμερικάνικες εταιρείες τεχνητής νοημοσύνης που έχουν ετήσια έσοδα άνω των 200 εκατ. δολαρίων. Τα έσοδα, εκτιμώμενα στα 7 τρις δολάρια, θα τροφοδοτούσαν ένα εθνικό επενδυτικό ταμείο. Κάθε Αμερικανός θα λαμβάνει ετήσιο μέρισμα της τάξης των 1.000 δολαρίων, ενώ τα κέρδη του ταμείου θα τροφοδοτούν υγεία, παιδεία και στέγαση. Επιπλέον, το δημόσιο θα πρέπει να αποκτήσει θέσεις στα διοικητικά συμβούλια των εταιρειών τεχνητής νοημοσύνης με δικαίωμα βέτο σε αποφάσεις που βλάπτουν το κοινό καλό.
Λίγους μήνες νωρίτερα, τον Μάρτιο 2026, ο Σάντερς και η βουλευτής Alexandria Ocasio-Cortez κατέθεσαν το AI Data Center Moratorium Act : ένα νομοσχέδιο για μορατόριουμ στην κατασκευή νέων κέντρων δεδομένων έως ότου θεσπιστούν ομοσπονδιακές εγγυήσεις ότι η τεχνητή νοημοσύνη είναι ασφαλής, ότι τα οφέλη της μοιράζονται με τους εργαζόμενους, ότι δεν βλάπτει το περιβάλλον και τις γειτνιάζουσες κοινότητες.
Τα γεγονότα που αναλύθηκαν δεν είναι ατυχήματα ούτε αποτελέσματα κακής πρόθεσης. Είναι η αναπόφευκτη συνέπεια ενός μοντέλου στο οποίο η τεχνολογική υποδομή είναι ιδιωτική, η παγκόσμια διακυβέρνηση δεδομένων απουσιάζει, και οι ασυμμετρίες ισχύος καθορίζουν ποιος «συμφωνεί» με ποιους όρους.
Ψηφιακή κυριαρχία σημαίνει ότι η συνεργασία γίνεται με όρους ισότητας και αμοιβαίου οφέλους, ότι η αξία των δεδομένων επιστρέφει στους πληθυσμούς που τα παρήγαγαν, και ότι τα πανίσχυρα εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης που θα καθορίσουν τις ζωές μας δεν ανήκουν αποκλειστικά σε 4-5 εταιρείες. Η δημόσια τεχνητή νοημοσύνη είναι η πολιτική απάντηση σε μια ανακατανομή πλούτου και εξουσίας που συντελείται μπροστά μας με ταχύτητα άνευ προηγουμένου. Το αίτημα αυτό απευθύνεται ταυτόχρονα στις κυβερνήσεις του Νότου που αγωνίζονται να διατηρήσουν έλεγχο στα δεδομένα των πολιτών τους, και στην εργαζόμενη πλειοψηφία του Βορρά που έχει εξίσου κάθε λόγο να διεκδικήσει τον έλεγχο των εργαλείων που διαμορφώνουν το μέλλον της. Η ψηφιακή κυριαρχία, στην πληρέστερη εκδοχή της, δεν είναι ένα κρατικό προνόμιο, είναι δικαίωμα όλων μας. Πρόκειται για ένα θέμα δημόσιου συμφέροντος, κοινωνικής ασφάλειας και οικονομικής δικαιοσύνης ταυτόχρονα. Κι αν δεν το κάνουμε συνειδητή πολιτική επιλογή, θα πληρώνουμε (και εμείς, και τα παιδιά μας και τα εγγόνια μας) το λογαριασμό για πάντα.
(Ο Αντώνης Μαυρόπουλος είναι σύμβουλος κυκλικής οικονομίας και συγγραφέας. Το νέο του βιβλίο με τίτλο «Waste Side Stories Απόβλητοι – Απόβλητα και Μεταβολικά Ρήγματα» (εκδόσεις Τόπος) κυκλοφορεί ήδη στα βιβλιοπωλεία)
