Πριν από λίγες μέρες η Κυπριακή Προεδρία του Συμβουλίου της ΕΕ παρουσίασε την πρόταση για το νέο Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο, ύψους 1,73 τρισ. ευρώ, για την περίοδο 2028-2034, ανοίγοντας το λεγόμενο «negotiating box». Μια πρόταση μειωμένη 2% από την αρχική πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, σε μια προσπάθεια συμβιβασμού ανάμεσα στις χώρες που ζητούν δραστικές μειώσεις και εκείνες που υποστηρίζουν την ενίσχυση του νέου προϋπολογισμού.
Και ενώ με την Σύνοδο Κορυφής, στις 19 Ιουνίου, ξεκίνησε συγκρουσιακά ένας κύκλος διαπραγματεύσεων για τον νέο ευρωπαϊκό προϋπολογισμό, μια πρώτη σκέψη που γεννιέται είναι ότι ο προϋπολογισμός για την ΕΕ 27 κρατών-μελών και των περισσότερων από 450 εκατ. πολιτών για μια ολόκληρη 7ετία (2028-2034) ισοδυναμεί με την χρηματιστηριακή αξία που αποδόθηκε πρόσφατα στην SpaceX, μία μόνο από τις εταιρείες του πρώτου στην ιστορία τρισεκατομμυριούχου, Ίλον Μασκ!
Η καινοτομία του νέου ευρωπαϊκού προϋπολογισμού, όμως, είναι πρωτίστως ότι η Ευρώπη αρχίζει πλέον να αναδιοργανώνεται με αποκλειστικό γνώμονα τη γεωπολιτική ανταγωνιστικότητα. Το βασικό ερώτημα δεν είναι πώς θα αμβλυνθούν οι ανισότητες στο εσωτερικό της, αλλά πώς η ΕΕ θα τοποθετηθεί σε έναν κόσμο εντεινόμενου οικονομικού, τεχνολογικού και γεωπολιτικού ανταγωνισμού (ΗΠΑ, Κίνα, πόλεμος στην Ουκρανία κλπ).
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Η Πολιτική Συνοχής, ακόμα κι αν δεν υπήρξε ποτέ μια απολύτως εκπληρωμένη υπόσχεση, ακόμα κι αν σε περιπτώσεις υπήρξε περισσότερο διακηρυκτική, ήταν ωστόσο μέχρι σήμερα μια ρητή θεμελιακή αναφορά. Η ΕΕ ήταν και είναι πρωτίστως ένα σχέδιο ενιαίας αγοράς και οικονομικής ολοκλήρωσης. Από τη δεκαετία του 1980 και μετά, όμως, δέχθηκε ότι το σχέδιο αυτό απαιτούσε αντισταθμίσματα. Αναγνώρισε, έτσι, περιφερειακές ανισότητες ως πολιτικό πρόβλημα που όφειλε να αντιμετωπιστεί. Σε αυτή τη λογική, η ΕΕ οργάνωσε την αρχιτεκτονική της, θεσμοθέτησε πολιτικές μεταφοράς πόρων, διαμόρφωσε λογικές δαπανών και παρήγαγε θεσμούς, προγράμματα σύγκλισης, ενίοτε και προσδοκίες.
Μέχρι σήμερα τα 2/3 του ευρωπαϊκού προϋπολογισμού κατευθύνονταν σε πολιτικές που αφορούν την κοινωνική ένταξη, την απασχόληση, τη γεωργία, την αλιεία και την περιφερειακή ανάπτυξη. Η νέα πρόταση όμως κατευθύνει σε αυτές τις πολιτικές (ΕΣΠΑ και ΚΑΠ δηλαδή) λιγότερο από τα μισά χρήματα του νέου προϋπολογισμού — 865 δισ. ευρώ, 14% λιγότερα σε σχέση με την περίοδο 2021-2027.
Επιπλέον, δεν θα υπάρχει πια η εξασφάλιση των διακριτών Ταμείων. Αυτή είναι μία από τις βαθύτερες συνέπειες της νέας αρχιτεκτονικής. Η γεωργία, η κοινωνική πολιτική ή η περιβαλλοντική προστασία δεν παύουν να αποτελούν ευρωπαϊκές πολιτικές. Παύουν όμως να διαθέτουν την ίδια δημοσιονομική και θεσμική αυτοτέλεια. Για πρώτη φορά καλούνται να συνυπάρξουν και να ανταγωνιστούν μεταξύ τους, στο πλαίσιο ενός μειωμένου ενιαίου χρηματοδοτικού φακέλου για πόρους και πολιτική προτεραιότητα.
Παρά το γεγονός ότι ο ευρωπαϊκός προϋπολογισμός για την περίοδο 2028-2034 είναι περίπου ισοδύναμος με την περίοδο 2021-2027 αν συμπεριληφθεί και το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, το εθνικό σχέδιο της Ελλάδας (όσον αφορά τις επιχορηγήσεις) μειώνεται κατά 10 δισ. ευρώ, γεγονός που αντιστοιχεί σε ποσοστιαία μείωση περίπου 20% σύμφωνα με μελέτη του Ινστιτούτου ΕΝΑ. Αυτό σημαίνει ότι τα εθνικά σχέδια, δηλαδή οι πόροι για τα κράτη μέλη μειώνονται υπέρ κεντρικά διαχειριζόμενων από τις Βρυξέλλες προγραμμάτων, όπως το Ταμείο Ανταγωνιστικότητας και το Αποθεματικό Ευελιξίας και Έκτακτης Ανάγκης.
Ο δεύτερος μεγαλύτερος πυλώνας του νέου προϋπολογισμού, το Ευρωπαϊκό Ταμείο Ανταγωνιστικότητας, με 409 δισ. ευρώ, περιλαμβάνει χρηματοδοτήσεις για βιομηχανική πολιτική, ψηφιακές τεχνολογίες, καινοτομία, διάστημα. Και φυσικά –ή μάλλον πρωτίστως- ασφάλεια και άμυνα. Όταν 131 δισ. ευρώ κατευθύνονται σε στρατιωτικές και συναφείς επενδύσεις, δημιουργείται αναπόφευκτα ένα ολόκληρο νέο οικοσύστημα συμφερόντων γύρω από την αμυντική βιομηχανία και τις τεχνολογίες ασφαλείας. Χτίζονται, κατά συνέπεια εκείνοι οι κοινωνικοί, οικονομικοί και πολιτικοί μηχανισμοί που θα έχουν συμφέρον από τη διαρκή ενίσχυση των αμυντικών δαπανών και από την εδραίωση μιας λογικής στρατιωτικοποίησης σε βάρος του στόχου της σύγκλισης των περιφερειών της Ε.Ε.
Αλλαγές, όμως, έχουμε και στον τρόπο υλοποίησης και διαχείρισης των πόρων του νέου ΠΔΠ. Για πρώτη φορά η Ευρωπαϊκή Ένωση επιχειρεί να μεταφέρει στον τακτικό προϋπολογισμό της, τη λογική που δοκιμάστηκε – και απέτυχε – στο Ταμείο Ανάκαμψης. Η χρηματοδότηση συνδέεται όλο και λιγότερο με την εφαρμογή κοινών ευρωπαϊκών πολιτικών και όλο και περισσότερο με την επίτευξη γενικότερων στόχων («ορόσημα», όρος που παραπέμπει ευθέως στα Μνημόνια). Δεν πρόκειται για τεχνικές λεπτομέρειες αλλά για εντελώς διαφορετική αντίληψη διακυβέρνησης. Η δε εγχώρια εμπειρία υλοποίησης του Εθνικού Σχεδίου «Ελλάδα 2.0» της κυβέρνησης Μητσοτάκη δεν αφήνει κανένα περιθώριο αισιοδοξίας: Αδιαφάνεια, έλλειψη λογοδοσίας, κανένα ουσιαστικό αποτύπωμα στην ελληνική οικονομία. Μια μεγάλη ευκαιρία για την αλλαγή του παραγωγικού μοντέλου και την ουσιαστική στήριξη του κοινωνικού κράτους πήγε χαμένη.
Η Πολιτική Συνοχής συγκροτήθηκε ιστορικά στη βάση της εταιρικής σχέσης: περιφέρειες, δήμοι, κοινωνικοί φορείς, κράτη-μέλη συμμετείχαν στον σχεδιασμό και την υλοποίηση έργων. Στην νέα αρχιτεκτονική το κέντρο βάρους μετακινείται στις εθνικές κυβερνήσεις και την Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Ο κίνδυνος ειδικά για τις Περιφέρειες είναι ζωτικός. Πρέπει να είναι σαφές, όμως, ότι είναι ζήτημα κάθε κράτους μέλους, (συνεπώς το βάρος πέφτει στην ελληνική Κυβέρνηση) αν θα επιλέξει να συμπεριλάβει περιφερειακές συνιστώσες (regional components) με ξεχωριστές χρηματοδοτικές κατανομές, δείκτες και δράσεις εντός των Εθνικών Σχεδίων.
Απέναντι σε όλες αυτές τις εξελίξεις, η στάση της κυβέρνησης Μητσοτάκη δημιουργεί έντονη ανησυχία. Η ελληνική κυβέρνηση από τη μια εμφανίζεται να παραμένει πιστή στην παραδοσιακή στάση της χώρας μας ως μέλος των «Φίλων της Συνοχής» και από την άλλη, εντελώς αντιφατικά, τάσσεται αναφανδόν υπέρ της στρατιωτικοποίησης και της πολεμικής οικονομίας.
Κλείνω αυτό το σημείωμα με αυτό που κατά την γνώμη μου αναδεικνύει κάτι θεμελιώδες σε σχέση με την πορεία του ευρωπαϊκού οικοδομήματος. Ο νέος προϋπολογισμός της ΕΕ δεν δημιουργεί απλώς και μόνο μια διαφορετική κατανομή κονδυλίων. Αποτυπώνει, για πρώτη φορά με τόσο μεγάλη ευκρίνεια, κάτι πολύ βαθύτερο: Μια Ευρωπαϊκή Ένωση που έχει εγκαταλείψει την ιδέα ότι μπορεί να κινητοποιήσει τους πολίτες της γύρω από ένα συλλογικό όραμα κοινωνικής προόδου. Τη θέση αυτή πλέον καταλαμβάνουν η ανταγωνιστικότητα, η πολεμική βιομηχανία και η ισχύς. Δύσκολα αυτά μπορούν να εμπνεύσουν ένα συμπεριληπτικό πολιτικό σχέδιο. Αν αυτή η φιλοδοξία έχει εγκαταλειφθεί, τότε το ερώτημα δεν είναι μόνο ποιος προϋπολογισμός θα εγκριθεί τα επόμενα χρόνια. Το ερώτημα είναι ποιος θα συνεχίσει να υπερασπίζεται πολιτικά το ευρωπαϊκό εγχείρημα αν απομειωθεί στο ελάχιστο το κοινωνικό του περιεχόμενο.
Και όλα αυτά τα απολύτως κρίσιμα απουσιάζουν δυστυχώς σήμερα από τον δημόσιο διάλογο στη χώρα μας.
(Ο Αλέξης Χαρίτσης είναι Βουλευτής, πρώην Υπουργός -Το άρθρο αποτελεί αναδημοσίευση από το Κ-Report)
