Αύριο αναμένεται η απόφαση της Ολομέλειας του Αρείου Πάγου επί ενός ζητήματος με άμεσο και βαθύ κοινωνικό αποτύπωμα - του τρόπου εκτοκισμού των δικαστικών αποφάσεων υπαγωγής στον ν. 3869/2010. Πρόκειται για κρίση που αφορά τη βιωσιμότητα περίπου 200.000 δικαστικών ρυθμίσεων, οι οποίες αποτέλεσαν, επί μία ολόκληρη δεκαετία, το τελευταίο ανάχωμα προστασίας για τα υπερχρεωμένα φυσικά πρόσωπα.
Στον πυρήνα της εκκρεμότητας βρίσκεται το ερώτημα πώς και επί ποίου αντικειμένου υπολογίζεται ο τόκος στις αποφάσεις υπαγωγής στον ν. 3869/2010. Κατά την άποψη των δανειοληπτών, οι αποφάσεις αυτές δεν αναπαράγουν τη συμβατική σχέση δανείου, αλλά ανασυντάσσουν δικαστικά την ενοχή, θεμελιώνοντας ένα νέο, αυτοτελές καθεστώς καταβολών, αποκομμένο από τη λογική της τραπεζικής κερδοφορίας και προσαρμοσμένο στις πραγματικές δυνατότητες του οφειλέτη.
Υπό αυτό το πρίσμα τίθεται το πρώτο κρίσιμο ερώτημα στο οποίο καλείται να απαντήσει το Δικαστήριο: είναι επιτρεπτός ο εκτοκισμός επί του συνολικού «υπολοίπου οφειλής» ή μόνον ο υπολογισμός τόκου επί εκάστης καταβλητέας δόσης;
Σε περίπτωση που γίνει δεκτό ότι ο τόκος υπολογίζεται επί της δόσης, ανακύπτει το δεύτερο, εξίσου κρίσιμο ζήτημα: αν ο τρόπος αυτός εκτοκισμού θα έχει αναδρομική εφαρμογή, επηρεάζοντας ήδη εκτελούμενες τελεσίδικες ή και αμετάκλητες δικαστικές ρυθμίσεις.
Για τους δανειολήπτες που υπήχθησαν στον ν. 3869/2010, η θετική δικαστική απόφαση δεν αποτέλεσε απλώς μία ευνοϊκή ρύθμιση, αλλά όρο κοινωνικής επιβίωσης. Επέτρεψε τη διάσωση της πρώτης κατοικίας, την αποφυγή του κοινωνικού αποκλεισμού και τη σταδιακή οικονομική επανένταξη ανθρώπων με αποδεδειγμένη αδυναμία. Ο τρόπος εκτοκισμού καθορίζει αν αυτή η προοπτική παραμένει ζωντανή ή αν μετατρέπεται εκ των υστέρων σε νέα παγίδα υπερχρέωσης.
Ένας εκτοκισμός που οδηγεί σε σωρευτική και δυσανάλογη επιβάρυνση, ιδίως σε μακροχρόνιες ρυθμίσεις, δημιουργεί τον κίνδυνο νέας αδυναμίας πληρωμής και ακυρώνει στην πράξη τον κοινωνικό σκοπό του νόμου. Ο ν. 3869/2010 θεσπίστηκε ως εγγύηση κοινωνικής συνοχής σε συνθήκες βαθιάς κρίσης και όχι ως προνόμιο. Η εφαρμογή του δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από τον σκοπό του. Σε αντίθετη περίπτωση, η δικαστική προστασία υπονομεύεται εκ των υστέρων μέσω του τρόπου υπολογισμού των τόκων, και το πρόβλημα παύει να είναι τεχνικό και καθίσταται αξιακό, κοινωνικό, οικονομικό και τελικά πολιτικό.
Η αυριανή απόφαση θα δείξει αν η ανώτατη δικαστική κρίση λαμβάνει υπόψη ότι οι ρυθμίσεις αυτές αφορούν εκατοντάδες χιλιάδες δικαστικές αποφάσεις που στήριξαν στην πράξη την προστασία της πρώτης κατοικίας και την κοινωνική ειρήνη.
Σε αυτό το κρίσιμο πλαίσιο, η παρέμβαση των δικηγορικών συλλόγων υπήρξε καθοριστική, αφού ανέλαβαν όλο το βάρος της νομικής εκπροσώπησης των δανειοληπτών στη δίκη αυτή. Η οργανωμένη δικηγορία έχει αναδείξει με συνέπεια ότι ο τρόπος εκτοκισμού αποτελεί παράγοντα επιτυχίας ή αποτυχίας των ίδιων των ρυθμίσεων. Πρόκειται για στάση που δεν υπερασπίζεται μόνο μεμονωμένους δανειολήπτες αλλά την ίδια τη λογική της ουσιαστικής δικαστικής προστασίας των ευάλωτων.
Η ενεργή συμμετοχή των συλλογικών θεσμών της δικηγορίας λειτουργεί ως θεσμική υπενθύμιση ότι η Δικαιοσύνη οφείλει να παραμένει προσβάσιμη, αποτελεσματική και κοινωνικά λειτουργική. Και ότι, ακόμη και σε στιγμές κρίσιμων επιλογών, μπορεί να επιβεβαιώσει τον ρόλο της ως πυλώνα ασφάλειας, εμπιστοσύνης και ελπίδας για την κοινωνία.
(Ο Δημήτριος Λυρίτσης είναι Μέλος Δ.Σ. ΔΣΑ, Μέλος της νομικής ομάδας των Δικηγορικών Συλλόγων – παραστάς δικηγόρος στη δίκη)
