Ο πολιτικός λόγος δεν ήταν πάντα έτσι. Σήμερα η πολιτική ευγένεια μοιάζει να υποχωρεί, δίνοντας τη θέση της σε έναν επιθετικό και πολωτικό λόγο. Τι άλλαξε; Ίσως καταλάβουμε καλύτερα αν δούμε πώς λειτουργεί η ψυχολογία του πολιτικού λόγου.
Πολλά έχουν μελετηθεί γύρω από τις προσωπικότητες και τα κίνητρα των ανθρώπων που γίνονται πολιτικοί και τα άδολα ή εξαιρετικά ιδιοτελή κίνητρά τους. Εκτείνονται από ειλικρινή πίστη σε μια ιδεολογία και στο όραμα ενός καλύτερου κόσμου ως τον υπέρμετρο ναρκισσισμό. Η κατανόηση της ψυχολογίας των πολιτικών βοηθά να εξηγηθεί πώς η ρητορική κινητοποιεί ή πολώνει τους ψηφοφόρους. Αναμφίβολα στο ερώτημα του πώς γράφεται η ιστορία οι προσωπικότητες παίζουν καθοριστικό ρόλο. Είναι όμως η αλληλεπίδραση τους με τις εποχές και τις συγκυρίες που τους επιτρέπουν να δρουν. Κεντρικό ρόλο σε αυτή τη δυναμική παίζει η γλώσσα που χρησιμοποιούν. Όπως γράφει ο Wittgenstein, καθορίζει τα όρια του κόσμου μας. Δεν αρκεί να μιλάς, πρέπει να μιλάς και με τον σωστό λόγο. Γιατί η γλώσσα δεν είναι ένα απλό μέσο αλλά το πλαίσιο μέσα στο οποίο αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο. Εάν κάτι δεν μπορεί να ειπωθεί, παύει να υπάρχει στην πολιτική σκέψη, τόσο των πολιτικών όσο και του κόσμου.
Αν αυτή είναι η δύναμη της γλώσσας, τότε η σημερινή της χρήση στην πολιτική αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Κοιτάζοντας το σήμερα και τη στροφή που έχει πάρει διεθνώς ο πολιτικός λόγος, διακρίνουμε μια θλιβερή και επικίνδυνη εξέλιξη. Από την πολιτισμένη πολιτική (ας μου επιτραπεί ο όρος) διολισθήσαμε σε ελάχιστο χρονικό διάστημα σε μια μορφή επικοινωνίας εμποτισμένη με τοξικότητα και λαϊκισμό. Βλέπουμε πολιτικούς να τσακώνονται μεταξύ τους αντί να συζητούν, σαν να καβγαδίζουν παιδιά.
Μια παλαιά αραβική παροιμία, αποδιδόμενη στους Βεδουίνους περιγράφει την επιθετικότητα και τον ανταγωνισμό στις σχέσεις: «Εγώ εναντίον του αδελφού μου. Έπειτα εγώ και ο αδελφός μου εναντίον του ξαδέλφου μου. Στην συνέχεια εγώ και ο αδελφός μου και ο ξάδελφος εναντίον του ξένου». Ακόμα και στις στενότερες διαπροσωπικές σχέσεις υπάρχουν συγκρούσεις. Όταν όμως εμφανιστεί εξωτερικός κίνδυνος, οι εσωτερικές διαφορές παραμερίζονται και όλοι ενωνόμαστε για να τον αντιμετωπίσουμε.
Σήμερα αυτή η λογική μοιάζει να μην ισχύει πια στην πολιτική πράξη. Η παροιμία τροποποιείται ως εξής: «Εγώ εναντίον του αδελφού μου. Εγώ και ο αδελφός μου εναντίον του ξαδέλφου. Τελεία.». Όταν εμφανιστεί ο κίνδυνος δεν ενδιαφέρομαι. Δεν συσπειρώνομαι. Δεν τον προτεραιοποιώ επειδή ο θυμός και το μίσος μου για τον αντίπαλο «ξάδελφο» είναι τόσο ισχυρά που αδυνατώ να δω παραπέρα. Η σκέψη γίνεται ασπρόμαυρη, υπάρχουν μόνο καλοί και κακοί και το κοινό συμφέρον δεν με ενδιαφέρει. Αυτή η ρητορική του μίσους ακυρώνει τη δυνατότητα δράσης για το καλό της μεγάλης ομάδας και την αντιμετώπιση της εξωτερικής πρόκλησης.
Η πολιτική, οι εκλογές, οι ομιλίες, η διαχείριση των δημόσιων θεμάτων, ακόμα και οι εξεταστικές της βουλής που βομβαρδίζουν τους δέκτες μας με θυμικό φτηνών reality shows, θα όφειλαν να αναδεικνύουν τον καλύτερο εαυτό των ανθρώπων. Και να συζητάμε λύσεις, μέλλον, ελπίδες, σχέδια, πολιτικά προγράμματα. Αντ’ αυτών κυριαρχεί συχνά ένας τρόπος επικοινωνίας, ο οποίος, με όρους ψυχολογίας, αποδεικνύεται επιστημονικά δυσλειτουργικός, καθώς δυσχεραίνει την ουσιαστική επικοινωνία και την επίλυση συγκρούσεων. Η αντιπαράθεση μετατοπίζεται από τα επιχειρήματα σε προσωπικές επιθέσεις στα πρόσωπα. Στόχος τους να τα πλήξουν, να τα αποκαθηλώσουν, να τα απονομιμοποιήσουν. Ένας διχαστικός λόγος αμφισβητεί την ειλικρίνεια και την αξιοπρέπεια τους και υπονομεύει τον δημόσιο ρόλο τους. Επιθέσεις «κάτω από τη ζώνη» θα τις χαρακτήριζαν οι παλιοί.
Έτσι στο επίκεντρο μπαίνουν τα γυαλιά αεροπόρου του Macron (λες και ήταν το πιο σημαντικό στοιχείο της πρόσφατης πτήσης του στο Νταβός), η γυναικεία γοητεία της Meloni στον τελευταίο Πρόεδρο της Αμερικής, η προφορά δημοσιογράφων που κάνουν καίριες πλην ανεπιθύμητες ερωτήσεις και αποβάλλονται για λόγους αισθητικής από συνεντεύξεις τύπου, το φύλο της Brigitte. Τα πιάτα που καλούνται να πλύνουν γυναίκες στην Βουλή. Όσο περισσότερο σου επιτίθεμαι, όσο περισσότερο σε πληγώνω, τόσο καλύτερος και δυνατότερος αισθάνομαι. Η πολιτική αντιπαράθεση μετατρέπεται σε απαξίωση.
Αυτός ο τρόπος πολιτικής αντιπαράθεσης δεν είναι απλώς επιφανειακός. Είναι βαθιά διαβρωτικός. Γιατί όπως καταδεικνύει η ψυχολογία, ο δημόσιος πολιτικός λόγος δεν είναι απλώς ρητορική. Είναι μηχανισμός διαμόρφωσης σκέψης και συμπεριφοράς. Η πολιτική ευγένεια είναι απαραίτητη. Οι άνθρωποι είναι πολύ καλοί στο να σχετίζονται μεταξύ τους με διάφορους τρόπους. Ήδη από μικρά παιδιά είναι εξαιρετικά ικανοί στις συγκρουσιακές σχέσεις, στο να επιτίθενται ο ένας στον άλλο, σαν δικηγόροι σε δικαστική μάχη, σαν αντίπαλοι οπαδοί στο γήπεδο. Από την άλλη είναι πολύ καλοί και στο αντίστροφο. Στη συνεργασία, στη συνύπαρξη και στην υγιή και αποτελεσματική επικοινωνία.
Εντυπωσιάζει πόσο εύκολα μπορούμε να μετακινούμαστε από την μία κατάσταση στην άλλη. Το να συζητάς, το να διαφωνείς με κάποιον είναι θεμιτό και αναμενόμενο στις διαπροσωπικές σχέσεις και στην πολιτική. Ο τρόπος όμως που γίνεται είναι καθοριστικός. Η απώλειά της είναι επικίνδυνο σημάδι των καιρών, που διαλύει τη πολιτική και ανοίγει δρόμους σε συμπεριφορές όχλων. Κάποτε το παρατηρούσαμε σε κοινοβούλια τριτοκοσμικών χωρών. Τα τελευταία λίγα χρόνια έχει εισβάλλει στη πολιτική γλώσσα του δυτικού κόσμου. Η τοξικότητα του λόγου διαμορφώνει μια επιθετική, συγκρουσιακή, μηδενικού ή αρνητικού αποτελέσματος πολιτική. Οι ψυχολογικές της συνέπειες είναι η πόλωση, η πολιτική αποχή και η κυνική αντίληψη ότι όλοι είναι ίδιοι.
Θα σπρώχνατε κάποιον από μια γέφυρα για να σώσετε κάποιον άλλο; Μια ενδιαφέρουσα και ιδιαίτερα δύσκολη ερώτηση που χρησιμοποιούμε σε ψυχολογικές έρευνες για τη μελέτη των πολιτικών προτιμήσεων. Η απάντηση, όπως και στα πολιτικά ερωτήματα, δεν μπορεί να διαμορφώνεται μόνο από το συναίσθημα και τις παρορμήσεις. Απαιτεί ψύχραιμη σκέψη και ευθυκρισία ώστε να απαντά στα τεράστια διλήμματα και προβλήματα της εποχής. Γιατί η πολιτική ευγένεια δεν είναι ηθική πολυτέλεια αλλά συστατικό της δημοκρατίας.
(Η Δρ Αλεξάνδρα Πάλλη είναι Κλινική ψυχολόγος-ψυχοθεραπεύτρια)
