Στις 14 Φεβρουαρίου του 2025, μόλις τρεις εβδομάδες μετά την ορκωμοσία Τραμπ, ο αντιπρόεδρός του Τζέι Ντι Βανς προειδοποιούσε τους Ευρωπαίους και όλο τον κόσμο από το βήμα της διεθνούς διάσκεψης ασφαλείας του Μονάχου ότι «ήρθε νέος σερίφης στην πόλη» και ότι οφείλουν στο εξής να συμπεριφέρονται αναλόγως. Προτού ακόμη κλείσει χρόνο στη δεύτερη θητεία του, ο Αμερικανός πρόεδρος έδειξε, με τη στρατιωτική επιδρομή στη Βενεζουέλα και την απαγωγή του προέδρου της, Νικολάς Μαδούρο, ότι όντως εννοεί να επιβάλει στο δυτικό ημισφαίριο, αν όχι σε ολόκληρο τον πλανήτη, τα ήθη της Αγριας Δύσης, όπου το δίκαιο βγαίνει από την κάννη του ρεβόλβερ.
Η προϊστορία
Δεν ήταν, βέβαια, η πρώτη φορά που η Ουάσιγκτον βάλθηκε να μετατρέψει μια χώρα της Λατινικής Αμερικής σε μπανανία με τη δύναμη των όπλων. Τόμοι θα χρειάζονταν για να αφηγηθεί κάποιος τις δεκάδες στρατιωτικές επεμβάσεις και πραξικοπήματα, με επιτομή την άλλη, ξεχασμένη, 11η Σεπτεμβρίου (του 1973) στη Χιλή του Σαλβαδόρ Αλιέντε, την οποία δικαιολόγησε ο Χένρι Κίσινγκερ με το αμίμητο: «Δεν βλέπω γιατί πρέπει να μένουμε με τα χέρια σταυρωμένα όταν μια χώρα γίνεται κομμουνιστική λόγω της ανευθυνότητας του λαού της». Ο Ρόναλντ Ρέιγκαν δεν δίστασε να εισβάλει, το 1983, στη Γρενάδα, ένα νησάκι μικρότερο σε έκταση από τη Ζάκυνθο. Ακόμη και ο Μπαράκ Ομπάμα είχε τη δική του μετριοπαθή συμβολή όταν στήριξε το πραξικόπημα για την ανατροπή του αριστερού προέδρου της Ονδούρας, Μανουέλ Ζελάγια, το 2009. Ενα χρόνο νωρίτερα, η τότε πρόεδρος της Χιλής Μισέλ Μπατσελέτ έλεγε ότι «ο λόγος που οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν γνώρισαν ποτέ στρατιωτικό πραξικόπημα είναι ότι δεν υπάρχει αμερικανική πρεσβεία στην Ουάσιγκτον». Στην περίπτωση της Βενεζουέλας, το «Σοκ και Δέος» της 3ης Ιανουαρίου 2026 δεν ήταν μια ξαφνική απόφαση του Τραμπ, αλλά η δραματική κορύφωση μιας εκστρατείας αποσταθεροποίησης που ξεκίνησε αμέσως μετά τη νίκη του δημοφιλούς αριστερού στρατιωτικού Ούγκο Τσάβες στις εκλογές του Δεκεμβρίου του 1999 και συνεχίστηκε επί τεσσάρων Αμερικανών προέδρων. Το 2002, η κυβέρνηση του υιού Μπους στήριξε το αποτυχημένο πραξικόπημα εναντίον του Τσάβες, με αποτέλεσμα τη ριζοσπαστικοποίηση της «Μπολιβαριανής Επανάστασης». Και πάλι ο Μπους επέβαλε το 2006 τις πρώτες κυρώσεις εναντίον του Καράκας, ξεκινώντας την προσπάθεια αλλαγής καθεστώτος μέσω του οικονομικού στραγγαλισμού. Από την πλευρά του, ο Μπαράκ Ομπάμα χαρακτήρισε, το 2015, απειλή εθνικής ασφαλείας τη Βενεζουέλα, όπου την εξουσία είχε αναλάβει, μετά τον θάνατο του Τσάβες, ο λιγότερο δημοφιλής Νικολάς Μαδούρο.
Στην πρώτη προεδρία Τραμπ, ο Μαδούρο κατηγορήθηκε, χωρίς την παραμικρή ένδειξη, για διακίνηση ναρκωτικών προς τις ΗΠΑ και επικηρύχθηκε αντί αμοιβής 15 εκατ. δολαρίων. Συνεχίζοντας αυτή την πολιτική, ο Μπάιντεν θα αυξήσει το ποσό σε 25 εκατ. λίγες ημέρες πριν από το τέλος της θητείας του, ενώ ο Τραμπ 2.0 θα το διπλασιάσει στα 50 εκατ. τον Αύγουστο του 2025. Ενα μήνα αργότερα, μια τρομερή αμερικανική αρμάδα επέβαλε ναυτικό αποκλεισμό της Βενεζουέλας. Η αντίστροφη μέτρηση είχε ξεκινήσει.
Χωρίς προσχήματα
Αν κάτι δικαιολογημένα προκάλεσε έκπληξη και σοκ, ήταν η πρωτοφανής ωμότητα, ο ακραίος κυνισμός με τον οποίο ο Τραμπ και οι επιτελείς του κήρυξαν το πέρασμα σε μια νέα εποχή αυτοκρατοριών, ανάλογη με τον κλασικό ιμπεριαλισμό στα τέλη του 19ου –αρχές του 20ού– αιώνα, όταν οι μεγάλες δυνάμεις μοίραζαν μεταξύ τους το 80% του πλανήτη, και ύστερα αλληλοσφάζονταν για να τον ξαναμοιράσουν με ευνοϊκότερους όρους. Χωρίς κανένα διπλωματικό πρόσχημα, χωρίς καμία επίκληση σε φιλελεύθερες αξίες, ανθρώπινα δικαιώματα και τα συναφή, ο Τραμπ μας είπε ορθά-κοφτά ότι το δυτικό ημισφαίριο είναι δικό του κατά το Δόγμα Ντονρόε (σύνθεση του Ντόναλντ και του Μονρόε), ότι έκανε ό,τι έκανε γιατί ήθελε να βουτήξει τα πετρέλαια της Βενεζουέλας και ότι σειρά θα έχουν η Κούβα, η Γροιλανδία, ίσως η Κολομβία, πιθανότατα το Ιράν. «Είμαστε υπερδύναμη και, υπό τον πρόεδρο Τραμπ, θα συμπεριφερόμαστε σαν υπερδύναμη», διακήρυξε μέσω CNN ο αναπληρωτής προσωπάρχης του Λευκού Οίκου, Στίβεν Μίλερ. Πανικόβλητοι για το ενδεχόμενο να τους αφήσει μόνους και αβοήθητους στο Ουκρανικό, οι περισσότεροι από τους Ευρωπαίους ηγέτες κατάπιαν την πειρατική επιδρομή του στη Βενεζουέλα και περιορίστηκαν να ψελλίσουν σεμνές ενστάσεις για το ενδεχόμενο προσάρτησης της Γροιλανδίας, μιας αυτόνομης περιοχής της Δανίας, δηλαδή ευρωπαϊκού εδάφους. Ενδεχομένως ελπίζουν να βρουν κατανόηση από τον Αμερικανό υπουργό Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο, με τον οποίο θα έχουν συνομιλίες αυτή την εβδομάδα, αλλά είναι πολύ πιθανό να απογοητευθούν: ο Τραμπ είναι αποφασισμένος είτε να αγοράσει τη Γροιλανδία από τη Δανία (όπως προσπάθησε ανεπιτυχώς ο Χάρι Τρούμαν το 1946) είτε να την προσαρτήσει διά της βίας – πράγμα όχι δύσκολο για μια παγωμένη νήσο 54.000 κατοίκων, όπου οι ΗΠΑ έχουν ήδη σημαντική στρατιωτική παρουσία και δεν θα συναντήσουν σοβαρή αντίσταση.
Οι λόγοι που επιμένει ο Τραμπ, ήδη από την πρώτη θητεία του, στο θέμα της Γροιλανδίας δεν εξαντλούνται στην υποτιθέμενη ναυτική παρουσία της Ρωσίας και της Κίνας, ούτε μόνο στη γεωστρατηγική θέση και στο πλούσιο σε σπάνιες γαίες και άλλα ορυκτά υπέδαφος της νήσου. Μεγιστάνες της αμερικανικής οικονομίας και σύμμαχοι του Τραμπ, όπως ο Πίτερ Τίελ και ο Eλον Μασκ, περιλαμβάνουν τη Γροιλανδία στα φουτουριστικά, τουρμπο-φιλελεύθερα οράματά τους για τη δημιουργία «Πόλεων της Ελευθερίας», με μηδενικά εργατικά δικαιώματα και περιβαλλοντικούς περιορισμούς, όπου θα εισρεύσουν μεγάλες επενδύσεις στα πεδία της τεχνητής νοημοσύνης, των αυτόνομων αυτοκινήτων, των διαστημικών εκτοξεύσεων κ.α. Ούτε είναι τυχαίο ότι πρεσβευτής των ΗΠΑ στη Δανία διορίστηκε από τον Τραμπ ο Κεν Χάουερι, συνιδρυτής του Paypal με τον Τίελ και φίλος του Μασκ.
Το τέλος του ΝΑΤΟ;
Ενδεχόμενη προσάρτηση της Γροιλανδίας από τις ΗΠΑ, φυσικά, θα σημάνει το ουσιαστικό τέλος του ΝΑΤΟ. Ακόμη και αν η Συμμαχία επιβιώσει τυπικά, θα είναι στο εξής άδειο κέλυφος. Αυτό το ενδεχόμενο, στην περίπτωση που ο Τραμπ περιορίσει τις ορέξεις του στο δυτικό ημισφαίριο, αφήνοντας τη Ρωσία ανενόχλητη στη δική της σφαίρα επιρροής, ίσως να εξηγεί την εκκωφαντική σιωπή του Βλαντιμίρ Πούτιν για την απαγωγή και διαπόμπευση του συμμάχου του Νικολάς Μαδούρο. Ωστόσο, η κατάληψη τάνκερ του «σκιώδους στόλου», μέσω του οποίου η Ρωσία παρακάμπτει τις δυτικές κυρώσεις, από τον αμερικανικό στρατό, την περασμένη Τετάρτη, έστειλε σκληρό μήνυμα προς τη Μόσχα, καθιστώντας αμφίβολη την προοπτική μιας αμερικανορωσικής συνεννόησης στο Ουκρανικό.
Ολοι αναρωτιούνται ποιος θα έχει τώρα σειρά, καθώς προτού καλά καλά κλείσει χρόνο ο Τραμπ έχει ήδη επιτεθεί σε επτά χώρες (Ιράν, Συρία, Ιράκ, Υεμένη, Νιγηρία, Σομαλία, Βενεζουέλα). Η αλήθεια είναι ότι σε όλες τις προηγούμενες περιπτώσεις επρόκειτο για αστραπιαία πλήγματα, τύπου hit and run, χωρίς απώλειες και χωρίς συνέχεια – περισσότερο επίδειξη ισχύος, παρά επιδίωξη στρατηγικών στόχων. Στη Βενεζουέλα, ο Τραμπ κινδυνεύει για πρώτη φορά να εγκλωβιστεί σε μια μακρόχρονη στρατιωτική παρουσία –κάτι που θα θεωρηθεί προδοσία από μεγάλο μέρος της βάσης του, που αλλιώς κατάλαβε το America First– αν η αντιπρόεδρος του Μαδούρο, Ντέλσι Ροντρίγκες, που ανέλαβε τα ηνία, δεν του κάνει τα χατίρια. Αν έτσι εξελιχθούν τα πράγματα, τα φαντάσματα του Ιράκ και του Αφγανιστάν, που τόσο πεισματικά ξόρκιζε ο Τραμπ, θα στοιχειώσουν και τον ίδιο. Επί του παρόντος, κάθε πρόβλεψη για την επόμενη μέρα είναι αδύνατη. Την περασμένη Κυριακή, ο Τραμπ χαρακτήριζε τον αριστερό πρόεδρο της Κολομβίας Γκουστάβο Πέτρο «αρρωστημένο μυαλό», που διαθέτει «εργοστάσια κοκαΐνης» με προορισμό τις ΗΠΑ και τον προειδοποιούσε «να φυλάει τα νώτα του» (δεν είπε ακριβώς «νώτα», αλλά αυτό ήταν το νόημα). Την Τετάρτη, αναζήτησε τον Πέτρο, την ώρα που εκείνος μιλούσε σε μεγάλη αντιιμπεριαλιστική διαδήλωση στην Μπογκοτά, και αργότερα μίλησε μαζί του μία ώρα. Στη συνέχεια δήλωσε ότι ήταν μεγάλη του χαρά που επικοινώνησε «με τον αξιότιμο πρόεδρο της Κολομβίας», προσθέτοντας ότι τον κάλεσε σε συνάντηση στον Λευκό Οίκο. Με αυτά τα δεδομένα, πρέπει να συμβιβαστούμε με την ιδέα ότι, αν μακροημερεύσει ο τραμπισμός, η ανάλυση της διεθνούς πολιτικής θα καταλήξει στο μουσείο των παρωχημένων επαγγελμάτων, πλάι σε εκείνα του γαλατά, του καρεκλά, του πεταλωτή και του φανοκόρου.
(Ο Πέτρος Παπακωνσταντίνου είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας- Το άρθρο αποτελεί αναδημοσίευση από την εφημερίδα «Η Καθημερινή» της Κυριακής)
