Η πολιτική αυτοοργάνωση αποτελεί μια από τις πιο ενδιαφέρουσες και ανατρεπτικές έννοιες στη σύγχρονη προοδευτική πολιτική σκέψη. Δεν αναφέρεται απλώς στην αυθόρμητη συλλογική δράση πολιτών, αλλά σε μια ολόκληρη αρχιτεκτονική συμμετοχικής δημοκρατίας, όπου η κοινότητα αναλαμβάνει πρωταγωνιστικό ρόλο στον σχεδιασμό, την εφαρμογή και τον έλεγχο των δημόσιων πολιτικών. Στην προοδευτική οικολογική οπτική, η αυτό-οργάνωση είναι το θεμέλιο μιας νέας, αποκεντρωμένης διακυβέρνησης που επιδιώκει κοινωνική δικαιοσύνη, περιβαλλοντική ανθεκτικότητα και πραγματική δημοκρατική λογοδοσία.
Ο τρόπος που περιγράφει για παράδειγμα τη λειτουργία της πόλης ο νεοεκλεγείς Δήμαρχος Νέας Υόρκης Ζοχράν Μαμντάνι με έμφαση στη «δημοτική κυριαρχία από τα κάτω», στα «climate accountability hubs» και στη θεσμοποίηση της λαϊκής συμμετοχής αποτελεί ένα χρήσιμο παράδειγμα για το πώς η αυτοοργάνωση μπορεί να ενσωματωθεί στο επίσημο πολιτικό σύστημα, χωρίς να χάσει τον ριζοσπαστικό της χαρακτήρα. Κάνοντας μία αναγωγή στα καθ’ ημάς δεν μιλάμε για απλή διαβούλευση, που είναι καλή βέβαια για αφετηρία, αλλά για ένα δίκτυο κόμβων ανά Δήμο που θα λειτουργούν ως συμπληρωματικοί θεσμοί διακυβέρνησης, με αρμοδιότητες, πόρους και δυνατότητα χάραξης μικροπολιτικών σε επίπεδο γειτονιάς. Έχοντας υπηρετήσει την τοπική αυτοδιοίκηση μπορώ να καταθέσω την χρησιμότητα που έχει για παράδειγμα η κατάρτιση ενός συμμετοχικού προϋπολογισμού.
Στο προοδευτικό οικολογικό πλαίσιο, η πολιτική αυτοοργάνωση ξεκινά από τη γειτονιά και συνδέεται στενά με τη δυνατότητα των κατοίκων να επηρεάζουν τις αποφάσεις που καθορίζουν την καθημερινότητά τους: από τη διαχείριση των δημόσιων χώρων και των υδάτινων πόρων μέχρι τα σχέδια κλιματικής προσαρμογής και τοπικής ανθεκτικότητας.
Η αυτοοργάνωση δεν είναι μια ρομαντική έννοια ακτιβιστικής δράσης. Είναι μια τεχνολογία διακυβέρνησης που στοχεύει στην ενδυνάμωση του λόγου των πολιτών, στη διαφάνεια και στη μεταφορά ισχύος από τις κεντρικές διοικήσεις στις κοινότητες.
Η μετάβαση σε αυτό το μοντέλο προϋποθέτει τρία βασικά στοιχεία. Πρώτον απαιτεί θεσμική αναγνώριση. Η αυτοοργάνωση δεν μπορεί να λειτουργήσει μόνο ως άτυπη κοινωνική πρακτική. Χρειάζεται νομική υπόσταση, σαφείς ρυθμιστικές δομές και σταθερούς πόρους. Στη Νέα Υόρκη, για παράδειγμα, οι τοπικές συνελεύσεις αποκτούν πλέον ρόλους στη διαχείριση προϋπολογισμών για έργα μικρής κλίμακας, όπως ενεργειακές κοινότητες, προγράμματα αστικής αναδάσωσης και πρωτοβουλίες πρόληψης κινδύνου από ακραία καιρικά φαινόμενα. Με αυτόν τον τρόπο η πόλη δεν «αναθέτει» απλώς, αλλά η διοίκηση συνδιαμορφώνει με τους κατοίκους της.
Δεύτερον, απαιτεί οικολογική οπτική. Η αυτοοργάνωση μπορεί εύκολα να εκφυλιστεί σε τοπικισμό αν δεν συνδέεται με τις μεγάλες κλιματικές προκλήσεις. Η προοδευτική οικολογία δίνει κατεύθυνση και περιεχόμενο: προσαρμογή στην κλιματική κρίση, δίκαιη ενεργειακή μετάβαση, αποκατάσταση των οικοσυστημάτων, κοινωνικά ισότιμη πρόσβαση σε φυσικούς πόρους, σε Υγεία, Παιδεία και μεταφορές. Αυτό σημαίνει ότι οι κοινότητες δεν οργανώνονται απλώς για να διεκδικήσουν κάτι «για τον εαυτό τους». Οργανώνονται για να συμμετέχουν στη διαμόρφωση ενός βιώσιμου μέλλοντος, με κεντρικό στόχο τη μείωση των ανισοτήτων και την ενίσχυση της ανθεκτικότητας της πόλης ή της περιοχής τους.
Τρίτον, απαιτεί πλαίσιο λογοδοσίας. Η αυτοοργάνωση δεν είναι ανεξέλεγκτη αυτονομία. Είναι ένα σύστημα στο οποίο οι πολίτες αναλαμβάνουν ρόλο οι ίδιοι, αλλά υπό τη δέσμευση ότι οι διαδικασίες τους είναι διαφανείς, συμπεριληπτικές και δημοκρατικές. Τα «community accountability protocols» που έχουν υιοθετηθεί στη Νέα Υορκη αποτελούν χαρακτηριστικό παράδειγμα: κάθε τοπική επιτροπή υποχρεούται σε δημόσιες συνελεύσεις, ανοιχτές διαδικασίες επιλογής, δημοσιοποίηση αποφάσεων και μετρήσιμους δείκτες κοινωνικής και περιβαλλοντικής συμβολής.
Η προοδευτική οικολογική οπτική αντιλαμβάνεται την αυτοοργάνωση ως αντίδοτο στη συγκεντρωτική, και συχνά δυσλειτουργική, κρατική γραφειοκρατία. Το ζητούμενο δεν είναι να αποδυναμωθεί το κράτος, αλλά να αποκτήσει πιο ευέλικτη, συμμετοχική και οικολογικά υπεύθυνη ταυτότητα. Ένα κράτος που θέτει πλαίσιο, υποστηρίζει, κατευθύνει, αλλά δεν ακυρώνει τις κοινότητες. Και μια κοινωνία πολιτών που δεν λειτουργεί μόνο αντιδραστικά, αλλά προγραμματικά, με όραμα και διαρκή συμμετοχή.
Σε πολλές περιοχές του κόσμου, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας, η πολιτική αυτοοργάνωση οφείλει να συνδέεται πλέον άμεσα με τις επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης: πυρκαγιές, πλημμύρες, ερημοποίηση, διαχείριση βιοποικιλότητας. Εκεί όπου οι κεντρικοί μηχανισμοί δεν επαρκούν, η κοινότητα μπορεί να λειτουργήσει ως καταλύτης. Τοπικά σχέδια πολιτικής προστασίας, εθελοντικές ομάδες πρόληψης, κοινοτικές ενεργειακές κοινότητες και συνεργατικά σχήματα για την αναβάθμιση δημόσιων υποδομών αποτελούν πρακτικές εκφάνσεις της αυτοοργάνωσης με οικολογικό προσανατολισμό. Συμβαίνει είδη από τα κάτω στον Δήμο Αχαρνών μετά την σχεδόν ολική καταστροφή της Πάρνηθας ή στους Δήμους Ωρωπού, Διονύσου και Μαραθώνα πού υπέστησαν σημαντικά πλήγματα στο φυσικό τους πλούτο τα τελευταία 10 χρόνια
Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν η αυτοοργάνωση είναι επιθυμητή, αλλά πώς μπορεί να γίνει «συστημική». Όταν οι κοινότητες αποκτούν διαρκείς δομές, όταν έχουν πρόσβαση σε πόρους, όταν οι διαδικασίες τους εντάσσονται στον επίσημο σχεδιασμό, τότε η αυτοοργάνωση παύει να είναι μια «εξωτική» ιδέα και μετατρέπεται σε νέο δημοκρατικό κανόνα.
Τα κόμματα ως φορείς της Δημοκρατίας και ιδιαίτερα τα προοδευτικά κόμματα πρέπει να κατανοήσουν τον ρόλο της τοπικής αυτοδιοίκησης. Να «ακούσουν» τι πραγματικά συμβαίνει στην κοινωνία αν δεν το γνωρίζουν. Να συνδεθούν με εμπειρία αλλά και φρεσκάδα, όχι με παραγοντισμούς που κόστισαν στον προοδευτικό χώρο.
Η πολιτική αυτοοργάνωση, με οικολογικό προσανατολισμό και θεσμική κατοχύρωση, δεν είναι όραμα μόνο για πρωτοποριακές μητροπόλεις όπως η Νέα Υόρκη. Είναι ένα νέο συμβόλαιο μεταξύ κοινωνίας και κράτους. Ένα συμβόλαιο που αναγνωρίζει ότι η λύση στα σύνθετα κοινωνικά και οικολογικά προβλήματα βρίσκεται στην ενεργοποίηση της κοινότητας, στη δημοκρατική συμμετοχή και στη διαμοιρασμένη ισχύ. Και ακριβώς εκεί βρίσκεται η προοδευτική προοπτική για τις πόλεις και τις κοινωνίες του μέλλοντος.
(Ο Γιώργος Καραμέρος είναι βουλευτής ΣΥΡΙΖΑ-ΠΣ Α΄ Ανατολικής Αττικής)
