Η 6η Αυγούστου του 1945 υπήρξε η πιο σημαντική ημέρα στην πρόσφατη παγκόσμια ιστορία. Εκείνη την ημέρα επισημοποιήθηκε η δυνατότητα του ανθρώπου να προκαλεί τεράστιας έκτασης μαζική καταστροφή μέσω της χρήσης πυρηνικών όπλων. Η ρίψη από τις ΗΠΑ της πυρηνικής βόμβας στη Χιροσίμα της Ιαπωνίας, και μετά στο Ναγκασάκι στις 9 Αυγούστου του 1945, όχι μόνο επισφράγισε αυτή τη δυνατότητα αλλά αφ’ ενός σήμανε το τέλος του δεύτερου παγκοσμίου πολέμου και αφ’ ετέρου σήμανε την έναρξη του Ψυχρού Πολέμου. Υπάρχουν ιστορικές εκτιμήσεις ότι αυτός δεν ήταν ο μόνος τρόπος για να λήξει ο πόλεμος και ότι η πυρηνική επίθεση κατά της Ιαπωνίας εξυπηρετούσε άλλες γεωστρατηγικές σκοπιμότητες.
Ανάπτυξη πυρηνικών όπλων και από άλλες δυνάμεις, όπως η Σοβιετική Ένωση, το Ηνωμένο Βασίλειο, η Γαλλία και αργότερα η Κίνα, η Ινδία και άλλες. Αυτή η εξέλιξη δεν άργησε να οδηγήσει στο λεγόμενο Ψυχρό Πόλεμο και τον πυρηνικό ανταγωνισμό των δύο τότε υπερδυνάμεων, δηλαδή των ΗΠΑ και της Σ. Ένωσης. Η πραγματοποίηση πυρηνικών δοκιμών, για την ανάπτυξη περισσότερων και ισχυρότερων πυρηνικών όπλων, έφθασε σε ξέφρενο ρυθμό. Επειδή η πλειονότητα των δοκιμών πραγματοποιείτο στην κατώτατη ατμόσφαιρα, η ραδιενεργός μόλυνση που προκαλείτο ήταν εξαιρετικά σημαντική. Σταδιακά η κοινή γνώμη εξεγέρθηκε και το παγκόσμιο ειρηνιστικό κίνημα γιγαντώθηκε. Οι δύο υπερδυνάμεις δεν εγκατέλειψαν τα πυρηνικά τους σχέδια, αλλά έλαβαν υπόψη τους αυτή την εξέλιξη και στις αρχές της δεκαετίας του 1960 συμφώνησαν να πραγματοποιούν τις δοκιμές τους στο υπέδαφος. Τη σχετική συμφωνία προσυπέγραψαν και άλλες πυρηνικές δυνάμεις, αλλά η Γαλλία δεν προσυπέγραψε λόγω το ότι δεν διέθετε κατάλληλες χερσαίες εκτάσεις για την πραγματοποίηση δοκιμών στο υπέδαφος και συνέχισε τις δοκιμές της σε υποθαλάσσιο χώρο στον Ειρηνικό ωκεανό.
Αυτή η συμφωνία έκρυβε και το τεράστιο ενδιαφέρον που είχε η κάθε μία πλευρά για την παρακολούθηση των δοκιμών που πραγματοποιούσε η αντίπαλη πλευρά. Πράγματι, η παρακολούθηση δεν ήταν επιτυχής όταν οι δοκιμές γινόντουσαν στην κατώτατη ατμόσφαιρα. Αντίθετα, η πραγματοποίηση μιας δοκιμής στο υπέδαφος παράγει σεισμικά κύματα παρόμοια με τα κύματα που παράγονται από τους σεισμούς. Συνεπώς, τα σεισμικά κύματα που παράγονται από μια πυρηνική δοκιμή στο υπέδαφος καταγράφονται από σεισμογράφους σε όλο τον πλανήτη καθιστώντας εφικτό τον υπολογισμό του χρόνου και της θέσης όπου έγινε μια δοκιμή αλλά και της ισχύος της. Το σχέδιο της σεισμικής παρακολούθησης των δοκιμών μπήκε σε εφαρμογή και μέσα σε λίγα χρόνια οι δύο συνασπισμοί ανέπτυξαν νέα σεισμογραφικά δίκτυα στις χώρες που ανήκαν στον αντίστοιχο συνασπισμό. Στο πλαίσιο αυτό ενισχύθηκε και η χώρα μας και το 1964 εγκαθιδρύθηκε το εθνικό σεισμογραφικό δίκτυο της Ελλάδας.
Αυτή η εξέλιξη είχε σημαντικότατη επίδραση στην ανάπτυξη της επιστήμης της σεισμολογίας παγκοσμίως και στη διερεύνηση του εσωτερικού της Γης. Παράλληλα, αναπτύχθηκαν μέθοδοι διάκρισης μεταξύ των πυρηνικών δοκιμών και των πραγματικών σεισμών και οι δύο υπερδυνάμεις πέτυχαν το στόχο τους, δηλαδή να παρακολουθούν η μια τις δοκιμές της άλλης. Επιπλέον, κάθε μια υπερδύναμη προσπάθησε να αναπτύξει τεχνικές απόκρυψης των δικών της δοκιμών, αλλά αυτή η προσπάθεια δεν πέτυχε.
Mε την πάροδο των ετών και με τη μείωση της έντασης του Ψυχρού Πολέμου οι δύο υπερδυνάμεις πήραν και πάλι την πρωτοβουλία και το 1976 υπέγραψαν νέα συμφωνία, η οποία προέβλεπε την μη υπέρβαση ενός ανώτατου ορίου στην ισχύ των πραγματοποιούμενων δοκιμών. Και αυτή τη συμφωνία υπέγραψαν οι περισσότερες χώρες. Και πάλι οι σεισμολογικές μέθοδοι είχαν τον πρώτο λόγο για τη διαπίστωση της τήρησης της συμφωνίας, δεδομένου ότι η διαδικασία μέτρησης της ισχύος μιας πυρηνικής δοκιμής είναι παρόμοια με τη διαδικασία μέτρησης του μεγέθους ενός σεισμού.
Για τη συστηματική παρακολούθηση της τήρησης των συμφωνιών, το 1996 εγκρίθηκε από τη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ η ίδρυση του Οργανισμού για την Πλήρη Απαγόρευση των Πυρηνικών Δοκιμών (Comprehensive Nuclear-Test-Ban Treaty Οrganization, CTBTO) με τη συμμετοχή εκπροσώπων και επιστημόνων δεκάδων χωρών. Έκτοτε ο CTBTO εδρεύει στη Βιέννη και, μεταξύ άλλων, περιλαμβάνει ένα διεθνές κέντρο παρακολούθησης στο οποίο εξέχουσα θέση κατέχει το παγκόσμιο δίκτυο σεισμογράφων του CTBTO. Παράλληλα, λειτουργεί το υδροακουστικό σύστημα, για την ανίχνευση ηχητικών κυμάτων στον ωκεανό, το σύστημα υπερήχων, για την ανίχνευση ηχητικών κυμάτων πολύ χαμηλής συχνότητας, και το σύστημα ανίχνευσης ραδιενεργών σωματιδίων στην ατμόσφαιρα. Το σεισμογραφικό δίκτυο παρακολούθησης ενισχύεται με σεισμικές καταγραφές που αποστέλλουν και τα εθνικά σεισμολογικά δίκτυα πολλών χωρών.
Το διεθνές κέντρο παρακολούθησης του CTBTO έχει λειτουργήσει με μεγάλη αποτελεσματικότητα, όπως π.χ. η ανίχνευση όλων των πυρηνικών δοκιμών της Β. Κορέας. Παράλληλα, τα δεδομένα που συλλέγονται στο διεθνές κέντρο παρακολούθησης του CTBTO ήδη αξιοποιούνται και για άλλους ειρηνικούς και ανθρωπιστικούς σκοπούς, όπως η μετάδοση σεισμικών καταγραφών σε σχεδόν πραγματικό χρόνο για την υποβοήθηση των συστημάτων υποβοήθησης της έγκαιρης προειδοποίησης για τσουνάμι.
Η συμβολή της σεισμολογίας στην παρακολούθηση των πυρηνικών δοκιμών και στην τήρηση των σχετικών διεθνών συμφωνιών αναδεικνύει την επιστήμη αυτή σε πρωταγωνιστή των διεθνών προσπαθειών για την εμπέδωση της παγκόσμιας ειρήνης. Και μαζί με άλλες πολλές και σημαντικές εφαρμογές καταρρίπτει τη λαϊκίστικη αντίληψη πολλών ότι η σεισμολογία είναι «άχρηστη» γιατί δεν μπορεί να προβλέψει τους σεισμούς.
(Ο Δρ. Γεράσιμος Α. Παπαδόπουλος είναι Σεισμολόγος, Μέλος του Συμβουλίου Διοίκησης του Ελληνικού Μεσογειακού Πανεπιστημίου, Επιστημονικός συνεργάτης της UNESCO, Συγγραφέας του βιβλίου «Στα Μονοπάτια του Εγκέλαδου», Εκδόσεις Οσελότος, Ιούνιος 2021)
