Όλο και πιο ορατό γίνεται το σενάριο ενός παρατεταμένου ενεργειακού σοκ εξαιτίας των γεωπολιτικών εξελίξεων στη Μέση Ανατολή, με την Ευρώπη και την Ελλάδα να προετοιμάζονται για ενδεχόμενες σοβαρές διαταραχές στον εφοδιασμό καυσίμων, φυσικού αερίου και ηλεκτρικής ενέργειας. Τα εθνικά και ευρωπαϊκά σχέδια έκτακτης ανάγκης έχουν σχεδιαστεί ώστε να ενεργοποιούνται σταδιακά σε περίπτωση κρίσης, με βασικό στόχο να διασφαλιστεί η ενεργειακή επάρκεια της χώρας και να προστατευτούν οι κρίσιμες υποδομές και οι βασικές κοινωνικές υπηρεσίες.
Ενεργειακή κρίση και πόλεμος πιέζουν την οικονομία – Τα όρια του δημοσιονομικού χώρου
Η Ελλάδα εμφανίζεται στην παρούσα φάση να διαθέτει περιορισμένο αλλά υπαρκτό δημοσιονομικό χώρο προκειμένου να χρηματοδοτήσει πρόσθετα μέτρα στήριξης της οικονομίας απέναντι στις επιπτώσεις της νέας ενεργειακής κρίσης που προκαλεί ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή. Ωστόσο, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις του οικονομικού επιτελείου, η δυνατότητα αυτή εκτείνεται χρονικά έως περίπου τα μέσα του καλοκαιριού. Από εκεί και μετά, η συνέχιση των παρεμβάσεων στήριξης θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από τις αποφάσεις που θα ληφθούν σε ευρωπαϊκό επίπεδο, είτε μέσω δημοσιονομικής ευελιξίας είτε μέσω νέων ευρωπαϊκών χρηματοδοτικών εργαλείων.
Η νέα γεωπολιτική κρίση επηρεάζει ήδη τις τιμές ενέργειας, τις μεταφορές, το κόστος παραγωγής και τον πληθωρισμό, δημιουργώντας αλυσιδωτές πιέσεις σε νοικοκυριά και επιχειρήσεις. Το οικονομικό επιτελείο επεξεργάζεται σενάρια για παρεμβάσεις που θα περιορίσουν το κόστος καυσίμων και μεταφορών, καθώς και για στοχευμένες ενισχύσεις σε ευάλωτα νοικοκυριά, σε περίπτωση που οι αυξήσεις στις τιμές ενέργειας και βασικών αγαθών συνεχιστούν τους επόμενους μήνες.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Ο διαθέσιμος δημοσιονομικός χώρος προκύπτει κυρίως από την υπεραπόδοση του πρωτογενούς πλεονάσματος του 2025, το οποίο εκτιμάται ότι θα διαμορφωθεί σημαντικά υψηλότερα από τον αρχικό στόχο. Ωστόσο, η δυνατότητα αξιοποίησης του υπερπλεονάσματος δεν είναι απεριόριστη, καθώς οι ευρωπαϊκοί δημοσιονομικοί κανόνες επιτρέπουν τη χρήση μόνο μέρους των επιπλέον εσόδων και κυρίως εκείνων που προέρχονται από μόνιμα μέτρα, όπως η αύξηση της φορολογικής συμμόρφωσης και η διεύρυνση της φορολογικής βάσης.
Παράλληλα, το νέο Σύμφωνο Σταθερότητας περιορίζει σημαντικά τα περιθώρια δημοσιονομικής επέκτασης, καθώς η ρήτρα διαφυγής δεν είναι ενεργή, σε αντίθεση με την περίοδο της πανδημίας και της ενεργειακής κρίσης του 2022. Αυτό σημαίνει ότι οι κυβερνήσεις πρέπει να χρηματοδοτούν μέτρα στήριξης χωρίς να υπερβαίνουν τα όρια αύξησης των δημοσίων δαπανών, γεγονός που δημιουργεί έναν στενό δημοσιονομικό χώρο κινήσεων.
Οι εκτιμήσεις του οικονομικού επιτελείου συγκλίνουν στο ότι η Ελλάδα μπορεί να χρηματοδοτήσει έναν ακόμη κύκλο μέτρων στήριξης με εθνικούς πόρους για περιορισμένο χρονικό διάστημα, καλύπτοντας κυρίως παρεμβάσεις στο ενεργειακό κόστος, στα καύσιμα και σε βασικά αγαθά. Αν όμως η ενεργειακή κρίση παραταθεί και οι τιμές ενέργειας διατηρηθούν σε υψηλά επίπεδα, τότε θα απαιτηθούν συντονισμένες ευρωπαϊκές αποφάσεις, καθώς το δημοσιονομικό κόστος των παρεμβάσεων θα αυξηθεί σημαντικά.
Το ενεργειακό σοκ
Η Ελλάδα διαθέτει ολοκληρωμένα σχέδια έκτακτης ανάγκης για κάθε μορφή ενέργειας, τα οποία ενεργοποιούνται σε περιπτώσεις όπως γεωπολιτικές συγκρούσεις, διακοπές εισαγωγών καυσίμων, τεχνικά προβλήματα στις ενεργειακές υποδομές, ακραία καιρικά φαινόμενα ή εκτεταμένες βλάβες στο ενεργειακό σύστημα. Τα σχέδια αυτά βασίζονται σε ευρωπαϊκούς κανονισμούς, εθνική νομοθεσία και μηχανισμούς διαχείρισης κρίσεων που έχουν δημιουργηθεί τα τελευταία χρόνια, ιδιαίτερα μετά τις ενεργειακές κρίσεις της προηγούμενης δεκαετίας.
Το σχέδιο έκτακτης ανάγκης για τα υγρά καύσιμα
Στον τομέα των υγρών καυσίμων, βασικό εργαλείο ενεργειακής ασφάλειας αποτελούν τα στρατηγικά αποθέματα πετρελαίου. Από τη δεκαετία του 1960, τα κράτη της Ευρωπαϊκής Ένωσης υποχρεούνται να διατηρούν αποθέματα που αντιστοιχούν σε τουλάχιστον 90 ημέρες κατανάλωσης, ώστε να μπορούν να αντιμετωπίσουν μια σοβαρή διαταραχή στην αγορά πετρελαίου. Στην Ελλάδα, το πλαίσιο αυτό εφαρμόζεται μέσω της εθνικής νομοθεσίας που επιβάλλει στους εισαγωγείς πετρελαίου, στα διυλιστήρια και σε μεγάλους καταναλωτές την υποχρέωση να διατηρούν αποθέματα ασφαλείας.
Τα αποθέματα αυτά φυλάσσονται σε πιστοποιημένες εγκαταστάσεις αποθήκευσης και παρακολουθούνται από το υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας, ενώ οι εταιρίες υποχρεούνται να υποβάλλουν τακτικές εκθέσεις για την πορεία των αποθεμάτων τους. Μέρος των αποθεμάτων μπορεί να τηρείται και σε άλλες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής συνεργασίας για την ενεργειακή ασφάλεια.
Σε περίπτωση ενεργειακής κρίσης, ενεργοποιείται το Εθνικό Σχέδιο Έκτακτης Δράσης για τα πετρελαιοειδή, το οποίο προβλέπει σειρά μέτρων που εφαρμόζονται σταδιακά, ανάλογα με τη σοβαρότητα της κρίσης. Στην αρχική φάση προβλέπονται μέτρα περιορισμού της ζήτησης, όπως εκστρατείες εξοικονόμησης ενέργειας, περιορισμός μετακινήσεων και ενίσχυση της χρήσης μέσων μαζικής μεταφοράς. Εάν η κρίση επιδεινωθεί, μπορούν να επιβληθούν υποχρεωτικά μέτρα, όπως περιορισμοί στην κυκλοφορία οχημάτων, εκ περιτροπής κυκλοφορία αυτοκινήτων, μείωση του δημόσιου φωτισμού και περιορισμός λειτουργίας ενεργοβόρων επιχειρήσεων.
Σε πιο σοβαρό στάδιο, το σχέδιο προβλέπει ακόμη και δελτίο καυσίμων, δηλαδή περιορισμό στην ποσότητα καυσίμων που μπορεί να προμηθευτεί κάθε καταναλωτής, ώστε να εξασφαλιστεί ότι θα έχουν προτεραιότητα κρίσιμες υπηρεσίες όπως νοσοκομεία, ένοπλες δυνάμεις, υπηρεσίες ασφαλείας, μεταφορές τροφίμων και βασικές κοινωνικές υπηρεσίες. Παράλληλα, μπορεί να αποφασιστεί αποδέσμευση στρατηγικών αποθεμάτων, αύξηση παραγωγής καυσίμων από τα διυλιστήρια και περιορισμοί στις εξαγωγές πετρελαιοειδών προϊόντων.
Σημαντικό εργαλείο αντιμετώπισης κρίσης αποτελεί και η δυνατότητα επιβολής ανώτατων τιμών στα καύσιμα σε περίπτωση ακραίων διαταραχών στην αγορά, ώστε να αποτραπούν φαινόμενα αισχροκέρδειας και ανεξέλεγκτων αυξήσεων τιμών.
Το σχέδιο έκτακτης ανάγκης για το φυσικό αέριο
Αντίστοιχα σχέδια υπάρχουν και για το φυσικό αέριο, το οποίο αποτελεί κρίσιμο καύσιμο για την ηλεκτροπαραγωγή και τη βιομηχανία. Το Σχέδιο Έκτακτης Ανάγκης για το φυσικό αέριο προβλέπει τρία επίπεδα κρίσης: την έγκαιρη προειδοποίηση, την κατάσταση επιφυλακής και την κατάσταση έκτακτης ανάγκης. Σε κάθε επίπεδο εφαρμόζονται διαφορετικά μέτρα, με στόχο να συνεχιστεί η τροφοδοσία των προστατευόμενων καταναλωτών, όπως τα νοικοκυριά, τα νοσοκομεία, τα σχολεία και οι βασικές δημόσιες υπηρεσίες.
Στα αρχικά στάδια μιας κρίσης, τα μέτρα αφορούν κυρίως την παρακολούθηση της αγοράς, την ενημέρωση των καταναλωτών και την εθελοντική μείωση της κατανάλωσης φυσικού αερίου. Εάν η κατάσταση επιδεινωθεί, μπορούν να ληφθούν μέτρα όπως αύξηση εισαγωγών υγροποιημένου φυσικού αερίου, χρήση αποθεμάτων, περιορισμός κατανάλωσης από μεγάλες βιομηχανίες και χρήση εναλλακτικών καυσίμων για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας.
Σε περίπτωση σοβαρής κρίσης, το σχέδιο προβλέπει ακόμη και υποχρεωτική διακοπή παροχής φυσικού αερίου σε μη προστατευόμενους καταναλωτές, δηλαδή κυρίως σε βιομηχανίες, ώστε να διασφαλιστεί ότι θα συνεχιστεί η τροφοδοσία των νοικοκυριών και των κρίσιμων υποδομών. Η διαχείριση της κρίσης γίνεται από ειδικά όργανα, τα οποία συντονίζουν τις ενέργειες των αρμόδιων φορέων και λαμβάνουν δεσμευτικές αποφάσεις για την αγορά ενέργειας.
Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι το φυσικό αέριο συνδέεται άμεσα με την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας. Εάν υπάρξει έλλειψη φυσικού αερίου, επηρεάζεται άμεσα το ηλεκτρικό σύστημα της χώρας, καθώς μεγάλο μέρος της ηλεκτροπαραγωγής βασίζεται σε μονάδες φυσικού αερίου.
Μέτρα για την ηλεκτρική ενέργεια
Για τον λόγο αυτό, υπάρχει ξεχωριστό σχέδιο αντιμετώπισης κρίσεων ηλεκτρικής ενέργειας, το οποίο προβλέπει σειρά μέτρων σε περίπτωση που η χώρα αντιμετωπίσει πρόβλημα επάρκειας ηλεκτρικής ισχύος. Στο ενδεχόμενο έλλειψης καυσίμων για ηλεκτροπαραγωγή, ενεργοποιούνται μέτρα όπως αύξηση παραγωγής από λιγνιτικές μονάδες, αξιοποίηση υδροηλεκτρικών σταθμών, ενεργοποίηση εφεδρικών μονάδων παραγωγής και αύξηση εισαγωγών ηλεκτρικής ενέργειας από γειτονικές χώρες.
Ωστόσο, σε περίπτωση γενικευμένης ευρωπαϊκής ενεργειακής κρίσης, οι εισαγωγές μπορεί να είναι περιορισμένες, γεγονός που αυξάνει τον κίνδυνο διακοπών ρεύματος. Σε ακραίες περιπτώσεις, προβλέπονται κυλιόμενες διακοπές ρεύματος, δηλαδή προγραμματισμένες διακοπές ηλεκτροδότησης σε διαφορετικές περιοχές για συγκεκριμένα χρονικά διαστήματα, ώστε να μειώνεται η κατανάλωση και να αποφεύγεται η κατάρρευση του ηλεκτρικού συστήματος.
Παράλληλα, προβλέπεται προτεραιότητα στην ηλεκτροδότηση κρίσιμων υποδομών όπως νοσοκομεία, υπηρεσίες ασφαλείας, τηλεπικοινωνίες, ύδρευση, μεταφορές και βασικές δημόσιες υπηρεσίες. Αυτό σημαίνει ότι ακόμη και σε περίπτωση διακοπών ρεύματος, οι υποδομές αυτές θα συνεχίσουν να λειτουργούν κανονικά.
Τα σχέδια προβλέπουν επίσης μέτρα περιορισμού της κατανάλωσης ηλεκτρικής ενέργειας, όπως μείωση φωτισμού σε δημόσιους χώρους, περιορισμός λειτουργίας ενεργοβόρων επιχειρήσεων, αλλαγές στο ωράριο λειτουργίας υπηρεσιών και εκστρατείες εξοικονόμησης ενέργειας για τους πολίτες.
Το βασικό συμπέρασμα από τα σχέδια έκτακτης ανάγκης είναι ότι η αντιμετώπιση μιας ενεργειακής κρίσης γίνεται σταδιακά. Πρώτος στόχος είναι η μείωση της κατανάλωσης, στη συνέχεια η αξιοποίηση αποθεμάτων και εναλλακτικών πηγών ενέργειας και, μόνο σε ακραία περίπτωση, η επιβολή περιορισμών στην κατανάλωση καυσίμων ή ηλεκτρικής ενέργειας.
Τέλος, πρέπει να σημειωθεί πως η Ελλάδα βρίσκεται σε καλύτερη θέση σε σχέση με το παρελθόν, λόγω των υποδομών υγροποιημένου φυσικού αερίου, των διασυνδέσεων ηλεκτρικής ενέργειας με άλλες χώρες και της αυξημένης συμμετοχής των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας στο ενεργειακό μείγμα. Ωστόσο, ένα παρατεταμένο διεθνές ενεργειακό σοκ θα μπορούσε να δημιουργήσει σοβαρές πιέσεις στην αγορά ενέργειας και στην οικονομία.
