Στην ελληνική έννομη τάξη, οι πηγές του δικαίου καθορίζουν τον τρόπο παραγωγής των κανόνων και την τυπική τους ισχύ. Το Σύνταγμα οργανώνει την ιεραρχία των αρμοδίων οργάνων και αναγνωρίζει τόσο γραπτές όσο και άγραφες πηγές. Οι κανόνες δικαίου τοποθετούνται σε μια πυραμιδοειδή ιεραρχία, στην κορυφή της οποίας βρίσκονται τα όργανα με τη συντακτική αρμοδιότητα, και ακολουθούν τα υπόλοιπα σύμφωνα με τη βαρύτητα ου τους αποδίδει το Σύνταγμα. Έτσι, ένας κανόνας που θεσπίζεται από ανώτερο όργανο δεν μπορεί να τροποποιηθεί ή να καταργηθεί από κατώτερο, εκτός εάν υπάρχει ρητή εξουσιοδότηση.
Πρώτη και υπέρτατη πηγή του διοικητικού δικαίου είναι το δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το οποίο υπερισχύει όχι μόνο του εθνικού νόμου αλλά και του ίδιου του Συντάγματος, σύμφωνα με τη νομολογία του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Το ενωσιακό δίκαιο χωρίζεται σε πρωτογενές, που αποτελείται από τις ιδρυτικές συνθήκες και τις τροποποιήσεις τους, και σε παράγωγο, που περιλαμβάνει τους κανονισμούς, τις οδηγίες και τι αποφάσεις των οργάνων της Ένωσης. Ιδίως οι κανονισμοί έχουν άμεση εφαρμογή και δεσμεύουν απευθείας τα κράτη μέλη και τους πολίτες, ενώ οι οδηγίες απαιτούν εσωτερική μεταφορά αλλά μπορούν σε ορισμένες περιπτώσεις να έχουν άμεση εφαρμογή.
Αμέσως μετά το δίκαιο της Ένωσης ακολουθεί το Σύνταγμα, το οποίο αποτελεί την ανώτατη πηγή του διοικητικού δικαίου. Πρόκειται για το κείμενο που θεσπίζεται από τον λαό μέσω των εκλεγμένων αντιπροσώπων του και ρυθμίζει τις βάσεις της οργάνωσης, της λειτουργίας και του ελέγχου της Διοίκησης. Οι διατάξεις του Συντάγματος είναι δεσμευτικές και όχι απλώς κατευθυντήριες, όπως δεχόταν παλαιότερα η νομολογία. Εκτός από το ίδιο το Σύνταγμα, υπάρχουν και ειδικές μορφές κανόνων συνταγματικού χαρακτήρα, όπως τα συντακτικά ψηφίσματα που εκδίδονται πριν την ισχύ νέου Συντάγματος, οι συντακτικές πράξεις που θεσπίζονται σε ανώμαλες πολιτικές περιόδους και διατηρούνται μέχρι την αποκατάσταση της έννομης τάξης, καθώς και το συνταγματικό έθιμο, το οποίο όμως είναι δεκτό μόνο συμπληρωματικά και όχι καταργητικά λόγω της αυστηρότητας του Συντάγματος.
Επόμενη πηγή είναι το διεθνές δίκαιο, το οποίο σύμφωνα με το άρθρο 28 του Συντάγματος ενσωματώνεται στην εσωτερική έννομη τάξη και υπερισχύει κάθε αντίθετης διάταξης νόμου. Οι γενικά παραδεγμένοι εθιμικοί κανόνες ισχύουν άμεσα, ενώ οι διεθνείς συμβάσεις ισχύουν από την επικύρωσή τους με νόμο και τη δημοσίευσή τους στο ΦΕΚ. Ιδιαίτερη σημασία έχουν οι αυτοεκτελεστές συμβάσεις, όπως η Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, που δημιουργούν άμεσα δικαιώματα για τους πολίτες τα οποία μπορούν να προβληθούν ενώπιον των εθνικών δικαστηρίων.
Στη συνέχεια συναντάμε τους νόμους με αυξημένη τυπική ισχύ. Αυτοί αποτελούν ειδικές κατηγορίες νόμων που υπερισχύουν της κοινής νομοθεσίας, όπως ορίζεται στο ίδιο το Σύνταγμα, χαρακτηριστικό παράδειγμα των οποίων είναι οι διατάξεις για την προστασία των ναυτιλιακών επιχειρήσεων.
Κύρια πηγή του διοικητικού δικαίου είναι ο τυπικός νόμος, δηλαδή αυτός που ψηφίζεται από τη βουλή σύμφωνα με την προβλεπόμενη διαδικασία. Ουσιαστικός νόμος είναι κάθε γενικός και απρόσωπος κανόνας, ανεξαρτήτως του τρόπου θέσπισής του, ενώ ο τυπικός νόμος μπορεί καμιά φορά να μην έχει χαρακτήρα ουσιαστικού, όταν αφορά ειδικές και συγκεκριμένες περιπτώσεις (οι λεγόμενοι «νόμοι μέτρα»). Το Σύνταγμα προβλέπει επιφύλαξη υπέρ του νόμου σε διάφορα ατομικά δικαιώματα, και κατά την κρατούσα άποψη, εκτός αν απαιτείται ρητώς τυπικός νόμος, αρκεί και ο ουσιαστικός.
Ιδιαίτερη θέση έχουν οι πράξεις νομοθετικού περιεχομένου, που εκδίδονται από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας μετά από πρόταση του Υπουργικού Συμβουλίου σε περίπτωση εξαιρετικά επείγουσας και απρόβλεπτης ανάγκης. Αυτές έχουν άμεση ισχύ αλλά πρέπει να υποβληθούν στη βουλή για κύρωση μέσα σε σαράντα ημέρες, αν δεν εγκριθούν εντός τριών μηνών, παύουν να ισχύουν για το μέλλον, αν και παραμένουν έγκυρες για το χρονικό διάστημα που ίσχυσαν.
Σημαντική πηγή αποτελούν και οι κανονιστικές πράξεις της Διοίκησης. Αυτές εκδίδονται είτε με πρωτογενή εξουσιοδότηση που παρέχεται απευθείας από το Σύνταγμα είτε με παράγωγη εξουσιοδότηση που απορρέει από τυπικό νόμο. Διακρίνονται σε εκτελεστικά διατάγματα, τα οποία εξειδικεύουν τους νόμους χωρίς να δημιουργούν νέες υποχρεώσεις, και σε κανονιστικά διατάγματα, που θεσπίζουν πρωτεύοντες κανόνες δικαίου. Η ιεραρχία των κανονιστικών πράξεων ακολουθεί την ιεραρχία των οργάνων που τις εκδίδουν, με τα προεδρικά διατάγματα στην κορυφή και τις υπουργικές αποφάσεις σε κατώτερη βαθμίδα.
Ανάμεσα στις άγραφες πηγές συγκαταλέγεται το έθιμο, το οποίο προϋποθέτει συνεχή και ομοιόμορφη πρακτική μαζί με την πεποίθηση ότι η πρακτική αυτή είναι νομικά δεσμευτική. Στο διοικητικό δίκαιο αναγνωρίζεται μόνο συμπληρωματικό έθιμο και όχι καταργητικό. Ένα κλασικό παράδειγμα είναι η νομοθετική εξουσιοδότηση προς τη Διοίκηση, που ξεκίνησε αρχικά ως εθιμική πρακτική.
Τέλος, ιδιαίτερη αναφορά πρέπει να γίνει στη νομολογία και στις γενικές αρχές του δικαίου. Η νομολογία αποτελεί πηγή δικαίου, αλλά έχει μεγάλη ερμηνευτική σημασία. Κατ’ εξαίρεση, οι αποφάσεις του Ανώτατου Ειδικού Δικαστηρίου έχουν ισχύ έναντι όλων (erga omnes). Οι γενικές αρχές του διοικητικού δικαίου δεν αποτελούν γραπτό δίκαιο αλλά συνάγονται από το πνεύμα του συστήματος. Άλλες έχουν γενικό χαρακτήρα, όπως η καλή πίστη και η παροχή δικαστικής προστασίας, ενώ άλλες είναι ειδικές στο διοικητικό δίκαιο, όπως η υποχρέωση αιτιολόγησης των πράξεων και η απαγόρευση αναδρομικότητας των κανονιστικών διατάξεων. Οι αρχές αυτές λειτουργούν συμπληρωματικά και διασφαλίζουν ότι η διοικητική δράση παραμένει συμβατή με τις θεμελιώδεις αξίες του κράτους δικαίου.
Παρακάτω δίδονται 35 ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής με τις απαντήσεις να βρίσκονται στο τέλος:
1. Ποια είναι η ανώτατη πηγή του Διοικητικού Δικαίου στην Ελλάδα μετά το δίκαιο της ΕΕ;
Α. Τυπικός νόμος
Β. Σύνταγμα
Γ. Κανονιστική πράξη διοίκησης
Δ. Έθιμο
2. Ποιο είδος ενωσιακού δικαίου έχει άμεση εφαρμογή χωρίς εθνική μεταφορά;
Α. Οδηγίες
Β. Κανονισμοί
Γ. Αποφάσεις
Δ. Συστάσεις
3. Τι είναι οι πράξεις νομοθετικού περιεχομένου (ΠΝΠ);
Α. Κανονιστικές πράξεις Υπουργών
Β. Προεδρικές πράξεις σε επείγουσες περιπτώσεις
Γ. Ειδικοί νόμοι της Βουλής
Δ. Νομολογιακές αρχές
4. Τι υπερισχύει σε περίπτωση αντίθεσης μεταξύ διεθνούς σύμβασης και τυπικού νόμου;
Α. Ο τυπικός νόμος
Β. Το Σύνταγμα
Γ. Η διεθνής σύμβαση
Δ. Η κανονιστική πράξη
5. Ποιο από τα παρακάτω δεν θεωρείται πηγή δικαίου;
Α. Συνταγματικό έθιμο
Β. Γενικές αρχές δικαίου
Γ. Νομολογία ΕΕ
Δ. Αποφάσεις ΑΕΔ
6. Τι είναι ο τυπικός νόμος;
Α. Γενικός κανόνας δικαίου χωρίς διαδικασία
Β. Κάθε κανόνας που εκδίδεται από Υπουργό
Γ. Νόμος ψηφισμένος από τη βουλή
Δ. Ερμηνευτική οδηγία της διοίκησης
7. Σε πόσες ημέρες πρέπει να κυρωθεί ΠΝΠ από τη βουλή;
Α. 10
Β. 20
Γ. 40
Δ. 90
8. Ποια πηγή του δικαίου μπορεί να είναι είτε τυπική είτε ουσιαστική;
Α. Σύνταγμα
Β. Τυπικός νόμος
Γ. Έθιμο
Δ. Κανονιστικές πράξεις
9. Το Σύνταγμα μπορεί να αναθεωρηθεί από:
Α. Το Ανώτατο Ειδικό Δικαστήριο
Β. Τη βουλή με ειδική διαδικασία
Γ. Δημοψήφισμα
Δ. Απόφαση ΠτΔ
10. Οι κανονιστικές πράξεις της Διοίκησης στηρίζονται σε:
Α. Γενικές αρχές του δικαίου
Β. Συνταγματική και νομοθετική εξουσιοδότηση
Γ. Έθιμο
Δ. Νομολογία
11. Οι αποφάσεις του ΑΕΔ έχουν ισχύ:
Α. Μόνο μεταξύ των διαδίκων
Β. Erga omnes
Γ. Επικουρική
Δ. Αναδρομική
12. Το συνταγματικό έθιμο μπορεί να είναι:
Α. Συμπληρωματικό
Β. Καταργητικό
Γ. Και τα δύο
Δ. Κανένα
13. Οι γενικές αρχές του διοικητικού δικαίου είναι:
Α. Γραπτοί κανόνες
Β. Ερμηνευτικά πορίσματα
Γ. Δικαστικές αποφάσεις
Δ. Κανονιστικές πράξεις
14. Ποιο από τα παρακάτω είναι παράγωγο δίκαιο της ΕΕ;
Α. Συνθήκη Λισαβόνας
Β. Οδηγία
Γ. Εθιμικός κανόνας
Δ. Σύνταγμα
15. Ποιο άρθρο του Συντάγματος ενσωματώνει το διεθνές δίκαιο;
Α. 25
Β. 28
Γ. 44
Δ. 100
16. Το έθιμο απαιτεί:
Α. Μόνο πρακτική εφαρμογή
Β. Νομοθετική κύρωση
Γ. Usus και opinio juris
Δ. Απόφαση ΣτΕ
17. Η αρχή της νομιμότητας σημαίνει:
Α. Η διοίκηση δρα όπως επιθυμεί
Β. Η διοίκηση δεσμεύεται από τον νόμο
Γ. Η διοίκηση μπορεί να θεσπίζει νόμους
Δ. Ο νόμος υπερισχύει της ΕΣΔΑ
18. Ποια πηγή υπερισχύει σε περίπτωση αντίθεσης με Σύνταγμα;
Α. Διεθνές δίκαιο
Β. Δίκαιο ΕΕ
Γ. Τυπικός νόμος
Δ. Γενικές αρχές
19. Τα εκτελεστικά διατάγματα:
Α. Εξειδικεύουν τον νόμο
Β. Θεσπίζουν νέα δικαιώματα
Γ. Έχουν αναδρομική ισχύ
Δ. Εκδίδονται από Υπουργούς μόνο
20. Ποιες πηγές θεωρούνται άγραφες;
Α. Συντάγματα
Β. Τυπικοί νόμοι
Γ. Έθιμο και γενικές αρχές
Δ. Πράξεις νομοθετικού περιεχομένου
21. Οι νόμοι-μέτρα θεωρούνται:
Α. Τυπικοί και ουσιαστικοί
Β. Μόνο ουσιαστικοί
Γ. Τυπικοί αλλά όχι ουσιαστικοί
Δ. Δεν είναι νόμοι
22. Ποιος έχει αρμοδιότητα να εκδίδει πράξεις νομοθετικού περιεχομένου;
Α. Η βουλή
Β. Ο ΠτΔ με πρόταση Υπουργικού Συμβουλίου
Γ. Το ΑΕΔ
Δ. Η Δικαιοσύνη
23. Ποιο είναι παράδειγμα αυτοεκτελεστού διεθνούς κειμένου;
Α. Κοινοτικές Οδηγίες
Β. ΕΣΔΑ
Γ. Εθνικό Σύνταγμα
Δ. Προεδρικό Διάταγμα
24. Η κανονιστική αρμοδιότητα της Διοίκησης προϋποθέτει:
Α. Αυτονομία
Β. Εξουσιοδότηση
Γ. Έθιμο
Δ. Δικαστική απόφαση
25. Οι γενικές αρχές διοικητικού δικαίου είναι ιδιαίτερα σημαντικές γιατί:
Α. Δεν υπάρχουν νόμοι
Β. Δεν υπάρχει κωδικοποίηση
Γ. Υπερισχύουν του Συντάγματος
Δ. Εκδίδονται από βουλή
26. Το ενωσιακό δίκαιο υπερισχύει:
Α. Μόνο των τυπικών νόμων
Β. Μόνο των κανονιστικών πράξεων
Γ. Όλων των εθνικών κανόνων, ακόμη και του Συντάγματος
Δ. Μόνο του εθίμου
27. Οι συντακτικές πράξεις εκδίδονται:
Α. Σε περιόδους ομαλότητας
Β. Από το Ανώτατο Ειδικό Δικαστήριο
Γ. Σε ανώμαλες πολιτικές καταστάσεις από όργανο με λαϊκή αποδοχή
Δ. Από τους δήμους και τις περιφέρειες
28. Ποιες πράξεις θεωρούνται ουσιαστικοί νόμοι;
Α. Μόνο οι τυπικοί νόμοι
Β. Κανονιστικές πράξεις της Διοίκησης
Γ. Αποφάσεις ΑΕΔ
Δ. Συντακτικές πράξεις
29. Το Σύνταγμα προβλέπει ότι η Διοίκηση οφείλει:
Α. Να υπακούει μόνο στους τυπικούς νόμους
Β. Να εφαρμόζει το Σύνταγμα και τους σύμφωνους νόμους
Γ. Να αγνοεί διεθνείς συμβάσεις
Δ. Να εφαρμόζει μόνο το εθιμικό δίκαιο
30. Η νομολογία του ΣτΕ θεωρεί ότι οι ΠΝΠ έχουν:
Α. Κατώτερη ισχύ από τον τυπικό νόμο
Β. ίση τυπική ισχύ με τον τυπικό νόμο
Γ. Ισχύ κανονιστικών πράξεων
Δ. Αναδρομική ισχύ
31. Σε ποια βαθμίδα ανήκουν οι πράξεις νομοθετικού περιεχομένου (Σ 44);
Α. Κανονιστικές πράξεις σε ομαλές συνθήκες
Β. Έκτακτη κανονιστική εξουσιοδότηση
Γ. Πρωτογενές ενωσιακό δίκαιο
Δ. Συνταγματικό έθιμο
32. Το συμπληρωματικό έθιμο στο διοικητικό δίκαιο χρησιμεύει:
Α. Για να καταργεί τυπικούς νόμους
Β. Για να συμπληρώνει τα κενά του γραπτού δικαίου
Γ. Για να αντικαθιστά το Σύνταγμα
Δ. Για να δεσμεύει μόνο ιδιώτες
33. Τα εκτελεστικά διατάγματα:
Α. Εξειδικεύουν τον νόμο χωρίς να θεσπίζουν νέες ρυθμίσεις
Β. Ερμηνεύουν αυθεντικά τον νόμο
Γ. Εκδίδονται μόνο από τη βουλή
Δ. Υπερισχύουν του Συντάγματος
34. Οι γενικές αρχές διοικητικού δικαίου όπως η αιτιολόγηση πράξεων και η απαγόρευση αναδρομικότητας:
Α. Δεν είναι δεσμευτικές
Β. Έχουν μόνο ηθική αξία
Γ. Είναι αναγνωρισμένες πηγές δικαίου
Δ. Ισχύουν μόνο για τους ιδιώτες
35. Ποιο από τα παρακάτω αποτελεί παράδειγμα νόμου-μέτρου;
Α. Ο κρατικός προϋπολογισμός
Β. Η κύρωση διεθνούς συνθήκης
Γ. Νόμος που προβλέπει παροχή στέγης σε σεισμοπαθείς
Δ. Εκτελεστικό διάταγμα
Απαντήσεις:
1Β, 2Β, 3Β, 4Γ, 5Γ, 6Γ, 7Γ, 8Β, 9Β, 10Β, 11Β, 12Α, 13Β, 14Β, 15Β, 16Γ, 17Β, 18Β, 19Α, 20Γ, 21Γ, 22Β, 23Β, 24Β, 25Β, 26Γ, 27Γ, 28Β, 29Β, 30Β, 31Β, 32Β, 33Α, 34Γ, 35Γ.
