Το να κοιτάζουμε κάποιον στα μάτια κατά τη διάρκεια μιας συζήτησης θεωρείται συνήθως ένδειξη αυτοπεποίθησης, προσοχής και ειλικρίνειας. Ωστόσο, η ψυχολογία επισημαίνει ότι η παρατεταμένη οπτική επαφή μπορεί να προκαλέσει αμηχανία, ακόμη κι όταν η πρόθεσή μας είναι να δείξουμε ενδιαφέρον για τον συνομιλητή μας.
Η εξήγηση σχετίζεται με τον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος επεξεργάζεται τα κοινωνικά ερεθίσματα. Η άμεση οπτική επαφή μπορεί να ενισχύσει το αίσθημα εγγύτητας και συμμετοχής, αλλά ταυτόχρονα να αυξήσει την αίσθηση ότι κάποιος μας παρατηρεί ή μας αξιολογεί.
Για τον λόγο αυτό, η οπτική επαφή δεν έχει την ίδια σημασία σε όλες τις περιπτώσεις. Η ερμηνεία της εξαρτάται από παράγοντες όπως η εμπιστοσύνη μεταξύ των συνομιλητών, οι πολιτισμικές συνήθειες και οι συνθήκες κάτω από τις οποίες πραγματοποιείται η επικοινωνία.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Τι λέει η ψυχολογία για την οπτική επαφή κατά τη διάρκεια μιας συζήτησης
Έρευνα που πραγματοποιήθηκε από τις Sophie Wohltjen και Thalia Wheatley, του Τμήματος Ψυχολογικών και Εγκεφαλικών Επιστημών του Dartmouth College στις ΗΠΑ, εξέτασε τον ρόλο της οπτικής επαφής στις συνομιλίες.
Η μελέτη δημοσιεύτηκε το 2021 στο επιστημονικό περιοδικό Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS) και διερεύνησε τη σχέση ανάμεσα στα βλέμματα και στις στιγμές κατά τις οποίες δύο άνθρωποι μοιράζονται την προσοχή τους.
Οι ερευνητές χρησιμοποίησαν μετρήσεις της διαμέτρου της κόρης των ματιών, προκειμένου να μελετήσουν τον συγχρονισμό της προσοχής κατά τη διάρκεια φυσικών συνομιλιών. Διαπίστωσαν ότι η οπτική επαφή εμφανίζεται όταν ο συγχρονισμός της κοινής προσοχής φτάνει σε υψηλά επίπεδα, ενώ στη συνέχεια αυτός μειώνεται σύμφωνα με το clarin.com.
Τα αποτελέσματα υποδηλώνουν ότι η οπτική επαφή βοηθά στον συντονισμό της επικοινωνίας, αλλά παράλληλα επιτρέπει σε κάθε συνομιλητή να ανακτήσει έναν βαθμό ανεξαρτησίας, ώστε να επεξεργαστεί τις δικές του σκέψεις και ιδέες. Έτσι, η εναλλαγή ανάμεσα στην άμεση οπτική επαφή και στην απομάκρυνση του βλέμματος αποτελεί φυσιολογικό μέρος μιας συζήτησης.
Γιατί το παρατεταμένο βλέμμα μπορεί να προκαλέσει αμηχανία
Η οπτική επαφή μπορεί επίσης να αυξήσει την ενεργοποίηση των γνωστικών διεργασιών που σχετίζονται με την κοινωνική αντίληψη. Με άλλα λόγια, όταν κοιτάζουμε κάποιον απευθείας στα μάτια, ο εγκέφαλος καλείται να επεξεργαστεί πληροφορίες σχετικά με τα συναισθήματα, τις προθέσεις και τις πιθανές αντιδράσεις του. Έρευνα που δημοσιεύτηκε το 2010 στο επιστημονικό περιοδικό Cognition διαπίστωσε ότι η οπτική επαφή μπορεί να επηρεάσει αρνητικά την απόδοση σε ορισμένες εργασίες που απαιτούν συγκέντρωση.
Η μελέτη, με επικεφαλής τον Laurence Conty, έδειξε ότι η άμεση οπτική επαφή μπορεί να απαιτεί πρόσθετους γνωστικούς πόρους, ακόμη κι όταν οι συμμετέχοντες προσπαθούν να επικεντρωθούν σε μια διαφορετική δραστηριότητα.
Το εύρημα αυτό βοηθά να κατανοήσουμε γιατί ορισμένοι άνθρωποι απομακρύνουν το βλέμμα τους όταν προσπαθούν να θυμηθούν μια λέξη, να ανακαλέσουν μια πληροφορία ή να απαντήσουν σε μια σύνθετη ερώτηση. Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι κάθε παρατεταμένη οπτική επαφή είναι δυσάρεστη. Η επίδρασή της εξαρτάται από την περίσταση και από τον τρόπο με τον οποίο την αντιλαμβάνεται κάθε συνομιλητής.
Τι σημαίνει όταν κάποιος αποφεύγει την οπτική επαφή
Η αποφυγή της άμεσης οπτικής επαφής συνδέεται συχνά με τη συστολή, την ανασφάλεια ή την έλλειψη ενδιαφέροντος. Ωστόσο, αυτές οι ερμηνείες δεν είναι πάντοτε σωστές. Το γεγονός ότι κάποιος δεν κοιτάζει απευθείας στα μάτια τον συνομιλητή του δεν αποδεικνύει ότι λέει ψέματα ή ότι προσπαθεί να αποκρύψει κάτι. Μπορεί απλώς να αποτελεί έναν τρόπο ρύθμισης της προσοχής ή περιορισμού της έντασης μιας αλληλεπίδρασης.
Μελέτη που δημοσιεύτηκε το 2023 από ερευνητές του Πανεπιστημίου McGill στον Καναδά εξέτασε τη συμπεριφορά του βλέμματος σε ζευγάρια συμμετεχόντων κατά τη διάρκεια συνομιλιών πρόσωπο με πρόσωπο. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι οι συμμετέχοντες περνούσαν σχετικά λίγο χρόνο κοιτάζοντας απευθείας ο ένας τα μάτια του άλλου. Αντίθετα, εναλλάσσονταν ανάμεσα σε διαφορετικά σημεία του προσώπου. Αυτό υποδηλώνει ότι η σταθερή και συνεχής οπτική επαφή δεν είναι απαραίτητη ούτε για να δείξουμε ενδιαφέρον ούτε για να επικοινωνήσουμε αποτελεσματικά.
Πώς επηρεάζει η κουλτούρα την οπτική επαφή
Οι πολιτισμικές συνήθειες επηρεάζουν επίσης τον τρόπο με τον οποίο ερμηνεύουμε τα βλέμματα. Σε ορισμένα κοινωνικά περιβάλλοντα, η διατήρηση της οπτικής επαφής θεωρείται ένδειξη σεβασμού και εμπιστοσύνης. Σε άλλα, ιδιαίτερα όταν υπάρχουν διαφορές ηλικίας ή κοινωνικής ιεραρχίας, ένα υπερβολικά άμεσο βλέμμα μπορεί να εκληφθεί ως πρόκληση ή έλλειψη σεβασμού. Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι δεν υπάρχει μία ιδανική διάρκεια οπτικής επαφής που να ισχύει για όλους τους ανθρώπους και όλες τις περιστάσεις. Η επικοινωνία εξαρτάται από πολλαπλά στοιχεία, όπως ο τόνος της φωνής, οι χειρονομίες και η στάση του σώματος.
Επομένως, το να κοιτάζουμε κάποιον, να απομακρύνουμε για λίγο το βλέμμα μας και στη συνέχεια να επανερχόμαστε στην οπτική επαφή αποτελεί μια φυσιολογική συμπεριφορά που βοηθά στη ρύθμιση της εγγύτητας και της άνεσης κατά τη διάρκεια μιας συζήτησης.
