Το 1983 ήταν μια επικίνδυνη χρονιά. Οι Σοβιετικοί ηγέτες πίστευαν ότι η φλογερή αντικομμουνιστική ρητορική του προέδρου Ρήγκαν ενδεχομένως να υποδήλωνε την πρόθεσή του για πόλεμο. Τον Σεπτέμβριο, εντόπισαν κάτι που έμοιαζε με αμερικανική επίθεση με βαλλιστικούς πυραύλους. Ευτυχώς, ένας σοβιετικός αξιωματικός έκρινε ότι επρόκειτο πιθανώς για σφάλμα του συστήματος και απέτρεψε ένα πυρηνικό αντίποινο. Εκείνον τον Νοέμβριο, οι Σοβιετικοί ερμήνευσαν την ετήσια πολεμική άσκηση Able Archer του ΝΑΤΟ ως προετοιμασία για επίθεση στη χώρα τους. Δεν μπορούμε να πούμε με ακρίβεια πόσο κοντά φτάσαμε σε έναν πυρηνικό πόλεμο, αλλά ήταν υπερβολικά κοντά για να αισθανόμαστε άνετα.
Περισσότερες από τέσσερις δεκαετίες αργότερα, το φάντασμα ενός πολέμου μεταξύ της Ρωσίας και της Δύσης έχει επανεμφανιστεί. Ο Γενικός Γραμματέας του ΝΑΤΟ, Μαρκ Ρούτε, αναφέρει ότι πρέπει να είμαστε έτοιμοι για μια ρωσική επίθεση μέσα στα επόμενα πέντε χρόνια. Την ίδια ώρα, η Ρωσία είναι εξίσου πεπεισμένη ότι τα κράτη-μέλη του ΝΑΤΟ συμμετέχουν ουσιαστικά στον πόλεμο στην Ουκρανία.
Η ευρωπαϊκή απάντηση κινείται σε τρεις κατευθύνσεις: τη στήριξη της Ουκρανίας, την αύξηση των αμυντικών δαπανών σε μια προσπάθεια να καλυφθούν τα χρόνια υποεπένδυσης, και την ενίσχυση της ανθεκτικότητας απέναντι σε επιθέσεις στη λεγόμενη «γκρίζα ζώνη».
Αυτά τα αναγκαία βήματα, ωστόσο, δεν θα μειώσουν επαρκώς τον μικρό, αλλά όχι αμελητέο, κίνδυνο ενός αμοιβαία καταστροφικού πολέμου με τη Ρωσία. Η αύξηση των αμυντικών δαπανών μπορεί να συμβάλει στην αποτροπή του ρωσικού τυχοδιωκτισμού. Αλλά η αποτροπή είναι κάτι περισσότερο από απλώς ισχυρότερες ένοπλες δυνάμεις. Τα ευρωπαϊκά μέλη του ΝΑΤΟ πρέπει να καταβάλουν εξίσου μεγάλη προσπάθεια για την αποφυγή του πολέμου όσο και για την προετοιμασία γι' αυτόν.
Το «δίλημμα ασφαλείας»
Πολλοί από τους μηχανισμούς ασφαλείας που υπήρχαν κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου είναι πλέον ανενεργοί. Οι συμφωνίες ελέγχου των εξοπλισμών είναι πρακτικά ανύπαρκτες. Η αμοιβαία κατανόηση των αρχών της αποτροπής έχει εξαφανιστεί, ενώ οι διαδικασίες διαχείρισης της κλιμάκωσης είναι αδύναμες. Τα αξιόπιστα κανάλια στρατιωτικής ή πολιτικής επικοινωνίας με τη Ρωσία είναι λίγα και μη παραγωγικά.
Η κατάσταση αυτή συνεπάγεται υψηλότερο κίνδυνο να παρερμηνεύσει η μία πλευρά τις προθέσεις της άλλης. Οι φοιτητές διεθνών σχέσεων διδάσκονται το λεγόμενο «δίλημμα ασφαλείας», κατά το οποίο δύο αντίπαλοι λαμβάνουν μέτρα για να ενισχύσουν την άμυνά τους, αλλά με τρόπους που ο άλλος ερμηνεύει ως επιθετικούς, σε βαθμό που να απαιτούν ανταπόδοση. Το αποτέλεσμα μπορεί να είναι ένας κύκλος κλιμάκωσης που καμία πλευρά τελικά δεν επιθυμεί. Όπως και το 1983, ενδέχεται να υπάρχει μικρότερος κίνδυνος μιας σκόπιμης σύγκρουσης απ' ό,τι εσφαλμένων εκτιμήσεων ή ατυχημάτων σε μια περίοδο υψηλής έντασης.
Αυτός ο κίνδυνος μεγεθύνεται εάν οι πολιτικοί χρησιμοποιούν πολεμοχαρή γλώσσα - η οποία ερμηνεύεται πολύ εύκολα ως προάγγελος σύγκρουσης. Μπορεί να είναι συνετό για το ΝΑΤΟ να διαθέτει σχέδια για την αντιμετώπιση της ρωσικής αεράμυνας γύρω από τον θύλακα του Καλίνινγκραντ. Δεν είναι όμως συνετό όταν ένας υπουργός Εξωτερικών της ΕΕ το δηλώνει δημοσίως και στη συνέχεια ισχυρίζεται ότι οι δηλώσεις του δεν προορίζονταν για ρωσικά αυτιά.
Δεν υπάρχουν εύκολες λύσεις. Τα τελευταία χρόνια, ο διάλογος με τη Ρωσία υπήρξε μη παραγωγικός και επηρεασμένος από την εμμονή του Βλαντιμίρ Πούτιν με όσα αντιλαμβάνεται ως ιστορικές αδικίες. Υποτιμούμε με δικό μας κίνδυνο την πεποίθηση των ρώσων ηγετών ότι η διεύρυνση του ΝΑΤΟ απειλεί την ασφάλειά τους. Δεν αποδέχονται ότι το ΝΑΤΟ είναι απλώς μια αμυντική συμμαχία.
Παρ' όλα αυτά, οι ευρωπαϊκές χώρες θα πρέπει να αξιοποιήσουν όσο το δυνατόν περισσότερους διαύλους για να συνομιλήσουν με τη Ρωσία, τόσο για να εξηγήσουν πώς αντιλαμβανόμαστε την ευρωπαϊκή ασφάλεια όσο και για να διερευνήσουν δυνατότητες περιορισμού των παρεξηγήσεων. Αυτό απαιτεί μεγαλύτερη ενότητα σκοπού από όση έχουν επιδείξει μέχρι στιγμής οι ευρωπαϊκές χώρες. Οι ηγέτες της ηπείρου θα πρέπει να ορίσουν εκπροσώπους που μπορούν να λειτουργήσουν ως κύριοι κομιστές των μηνυμάτων σε αυτή την προσπάθεια διαλόγου - χωρίς να αποκλείουν άλλους από την επαφή με τη Ρωσία.
Το παράδειγμα της Μάργκαρετ Θάτσερ
Οι χώρες μας θα μπορούσαν επίσης να κάνουν περισσότερα για να οξύνουν τη στρατηγική σκέψη πέρα από την έδρα του ΝΑΤΟ. Εάν πρέπει να είμαστε έτοιμοι για πόλεμο με τη Ρωσία, οι ηγέτες της Ευρώπης οφείλουν να έχουν επεξεργαστεί πώς θα λειτουργούσαν στην πράξη η διαχείριση της κλιμάκωσης και η αντιμετώπιση κρίσεων.
Η βελτιωμένη στρατηγική κατανόηση θα συνέβαλλε επίσης στην ευθυγράμμιση και την ακριβέστερη διατύπωση των μηνυμάτων. Η επιτυχής αποτροπή απαιτεί αποτελεσματική στρατιωτική ισχύ, αλλά και προσεκτική σηματοδότηση των συνεπειών μιας επίθεσης, με το σωστό μείγμα σαφήνειας και ασάφειας. Αυτό είναι ακόμη πιο κρίσιμο όταν τα μηνύματα των ΗΠΑ είναι τόσο ασυνεπή.
Το 1983, η Μάργκαρετ Θάτσερ αφιέρωσε μια ολόκληρη ημέρα σε ένα σεμινάριο με ειδικούς, προκειμένου να κατανοήσει τη Σοβιετική Ένωση - πώς λειτουργούσε, τι πίστευαν οι ηγέτες της, ποια ήταν τα δυνατά και τα αδύνατα σημεία της. Οι σημερινοί ηγέτες μας δεν θα έκαναν άσχημα αν επαναλάμβαναν αυτή την άσκηση. Ήταν δικαίως πεπεισμένη ότι η Δύση βρισκόταν σε συστημική αντιπαράθεση με τους Σοβιετικούς. Πίστευε όμως ότι η απομόνωσή τους θα ήταν λάθος και ήθελε να είμαστε έτοιμοι για τη στιγμή που θα ερχόταν η αλλαγή. Έναν χρόνο αργότερα, υποδέχθηκε τον Μιχαήλ Γκορμπατσόφ στην ιστορική του επίσκεψη.





























